ساياسات • 27 قاڭتار، 2021

قىتايدىڭ افريكاداعى «قارجى قارماعى»

86 رەت كورسەتىلدى

«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى، كوروناۆيرۋس پاندەمياسى الەمدى بىرقاتار قيىندىققا دۋشار ەتتى. ىندەت سالدارىنان كوپتەگەن جۇمىس ورىندارى جابىلىپ، قىزمەت كورسەتۋ سالالارى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. بۇدان بولەك، Covid-19-عا قارسى ۆاكتسينا ءازىر بولعانىمەن، ونى جەتكىزۋ، تاسىمالداۋ ماسەلەسى دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا كوروناۆيرۋستىڭ تەرىس اسەرلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالادى.

پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوەتيكا پروفەسسورى پيتەر سينگەر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى ەگۋدە كەزىگەتىن قيىندىقتاردى ەتيكالىق تۇرعىدا تالدايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەكپە ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا سالىنۋعا ءتيىس. بۇعان تالاس جوق. الايدا ەكىنشى كەزەكتە كىمدەرگە ۆاكتسينا ەگىلۋى كەرەك؟ ماقالا اۆتورى بۇل ماسەلەگە ەتيكالىق تۇرعىدا قاراۋدى ۇسىنادى. ياعني ءتىزىمدى تۇزەر كەزدە قاريا كىسىلەردى عانا ەمەس، ناسىلدىك جانە ەتنوستىق ەرەكشەلىكتى دە ەسكەرۋ قاجەت.

Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتى جاھاندىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا پروفەسسورى پاولا سۋباچكي كوروناۆيرۋس پاندەمياسى افريكاداعى كەدەي مەملەكەتتەرگە اۋىر سوققى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا، بەيجىڭ بيلىگى «قارا قۇرلىقتاعى» دامۋشى ەلدەرگە شارتتارى قاتاڭ نەسيەلەردى كوپتەپ بەرىپ، ولاردى قارماعىنا ءتۇسىردى دەپ جازادى.

ەستەرىڭىزگە سالايىق، الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

لوندون. كوروناۆيرۋس پاندەمياسى قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان كەدەي مەملەكەتتەردى ديلەمماعا تولى قيىندىققا اكەلدى. بەيبىتشىلىك بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ەفيوپيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ابي احمەد وكىنىشپەن ايتقانداي، كەدەي ەلدەردىڭ باسشىلارىنا ەكى ماسەلەنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلدى. «نە قارىزدى ۋاقتىلى قايتارۋى ءتيىس، نە قاراجاتتى ادام ءومىرى مەن ولاردىڭ تىرشىلىگىنە قاجەتتى مۇقتاجدىققا جۇمساۋى كەرەك». كەيىنگىسىن تاڭداعاندا افريكا ەلدەرى ءوزىنىڭ ەڭ ۇلكەن قارىز بەرۋشىسى – قىتايدىڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋى قاجەت. 

احمەدتىڭ ايتۋىنشا، بورىشتى قايتارۋعا موراتوري جاريالاۋ ەفوپيانىڭ كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋىنە مول مۇم­كىندىك بەردى. مۇنداي قادام الەمنىڭ ەڭ كەدەي ەلدەرىنىڭ ءبىرى – ەفيوپيانى ساقتاپ قالا الادى. وسى مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى 2020 جىلعى ساۋىردەن جىل اياعىنا دەيىن 1،7 ميلليارد دوللارعا جەتسە، 2022 جىلعا قاراي 3،5 ميللياردقا جەتپەك. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، كوروناۆيرۋسپەن ءتيىمدى كۇرەسۋ قۇنى شامامەن 3 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى.

قارىزعا موراتوري جاريالاۋ انگولانى دا ساقتاپ قالدى. بۇگىنگە دەيىن Covid-19 داع­دارىسىنان تۋىنداعان شيكىزات باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى چاد، كونگو رەسپۋبليكاسى، ماۆ­ريتانيا، سۋدان، انگولا قاتتى قارجىلىق قىسىمعا ۇشى­رادى. بىراق قىركۇيەكتە انگولا ءوزىنىڭ ءۇش ءىرى نەسيە بەرۋشىسىمەن، ولاردىڭ ىشىندە قىتاي دامۋ بانكىمەن (CDB (China Develop­ment Bank) – انگولا 14،5 ميلليارد دوللار قارىز) جانە قىتايدىڭ ەكسپورتتىق-يمپورتتىق بانكى­مەن (EximBank، 5 ميلليارد دوللار قارىز) كەلىسىمگە كەلدى. سوعان سايكەس، 6،2 ميلليارد دوللار قارىزىن الداعى ءۇش جىلدا وتەيدى.

سول سياقتى، قازان ايىندا زامبيا دوللارمەن كورسەتىلگەن وبليگاتسيا بويىنشا 42،5 ميلليون دوللار سىياقىنى تولەي العان جوق. وسىلايشا سىرتقى قارىزى 12 ميلليارد دوللارعا جەتىپ، دەفولتتىڭ الدىندا تۇردى. بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ شامامەن جارتىسىنا تەڭ. بىراق جوعارىدا اتالعان قىتايلىق نەسيە بەرۋشىلەر مامىلەگە كەلدى. CDB پايىزدار مەن نەگىزگى قارىزداردى تولەۋدى التى ايعا، 2021 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن شەگەردى. ال EximBank ءوزىنىڭ 110 ميلليون دوللارلىق تاۋەلسىز نەسيە پورتفەلىندەگى بارلىق تولەمدەرىن توقتاتتى.

EximBank-پەن كەلىسىم G20-نىڭ قارىز قىزمەتىن توقتاتا تۇرۋ باستاماسى (DSSI) شەڭبەرىن­دە جاسالدى. سوعان سايكەس، الەم­دەگى 73 كەدەي ەل ەكىجاقتى قارىزدى وتەۋدى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرماق. بۇگىنگە دەيىن 46 مەملەكەت، سونىڭ ىشىندە انگولا مەن زامبيا سەكىلدى افريكاداعى 31 مەملەكەت DSSI-عا ءوتىنىش جاسادى.

كەيىنگى شەگەرىلگەن تولەم­دەر­دىڭ شامامەن 70 پايىزى، ياعني 8 ميلليارد دوللارى قىتايعا تيەسىلى. بۇل افريكانىڭ رەسمي قارىزىنىڭ 62 پايىزىن قۇرايدى. بۇل تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس. 2008 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىنان باستاپ قىتاي دامۋشى ەلدەرگە تىكەلەي نەسيە بەرۋدى تۇراقتى تۇردە كوبەيتىپ كەلدى. مۇنداي نەسيەنى ەڭ كوپ قارىزعا العان 50 مەملەكەتتىڭ قىتايعا قارىزى 2005 جىلى ورتاشا ەسەپپەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتپەسە، 2017 جىلى 15 پايىزدان اسىپ كەتتى. مۇنىڭ قاۋپى جوعارى. قىتاي­لىق نەسيە بەرۋشىلەر كوپ­جاق­تى دامۋ بانكتەرىنە قارا­عان­دا قارىز الۋدىڭ اۋىر شارت­تارىن – جوعارى پايىزدىق مول­شەرلەمە، قىسقا مەرزىم بەلگى­لەيدى. 2020 جىلعى ساۋىردە تان­زانيا پرەزيدەنتى دجون ماگۋفۋلي بۇرىنعى باسشىنىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىنعان 10 ميلليارد دوللارلىق جوبانى توقتاتامىن دەپ مالىمدەدى. ويتكەنى قىتايدىڭ مۇنداي قار­جى­لاندىرۋ شارتتارىن «تەك ماسكۇنەم» عانا قابىلدايدى دەدى ول.

ونىڭ ۇستىنە، قىتايدىڭ ەكى­جاقتى نەسيەلەرىنىڭ كوپ بولىگى ساياسي بانكتەر مەن مەملەكەت باس­قاراتىن كوممەرتسيالىق بانكتەرگە تيەسىلى. ولار قىتاي بيلىگىنىڭ باقى­لاۋىندا بولۋى مۇمكىن. مۇن­داي بانكتەر تاۋەلسىز نەسيە بەرۋ­شىلەر رەتىندە ەمەس، زاڭ­دى تۇردە تاۋەلسىز سۋبەكتىلەر رەتىن­دە جۇمىس ىستەيدى. ەندەشە، پاريج كلۋبىنا مۇشە ءىرى تاۋەل­سىز نەسيە بەرۋشىلەردەن ايىرما­شىلىعى، ولار كوبىنەسە دامۋ نەسيەلەرى ءۇشىن كەپىلدىك تالاپ ەتەدى. دامۋشى ەلدەرگە بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ شامامەن 60 پايىز­عا جۋىعىنا كەپىل قويىلعان. مەملەكەت قارىزدى جويۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەندە، قىتايلىق نەسيە بەرۋشىلەر كەپىلگە سالىنعان اكتيۆتەردى يەلەنۋ قۇقىعىن تالاپ ەتە الادى.

سونىمەن قاتار قىتايلىق بانكتەردىڭ رەسميى دە، جەكەسى دە مارتەبەسى ناقتى بولماعاندىقتان، تاۋەلسىز نەسيەلەردى ەكىجاقتى جانە جاسىرىن تۇردە قايتا قاراۋعا قۇمار. ماسەلەن، قىتايدا كوممەرتسيالىق نەسيە بەرۋشى دەپ سانالاتىن CDB مەن زامبيا بيلىگى اراسىنداعى كەلىسىم وسىنداي. CDۆ-ءتى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ جانە G20 ەلدەرىنىڭ DSSI-گە رەسمي ەكىجاقتى نەسيە بەرۋشى رەتىندە قاتىستىرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنان باس تارتىپ، قىتاي بيلىگى قارىزدى قايتارۋ جانە تولەمدەردى توقتاتۋ «ەرىكتى تۇردە جانە نارىقتىق پرينتسيپتەرگە سايكەس» جۇزەگە اسىرىلۋىن تالاپ ەتتى.

ارينە، مۇنداي جاعدايعا قىتاي عانا كىنالى ەمەس. بۇل كوپتەگەن نەسيە بەرۋشىلەردىڭ ءتيىستى قارجىلاندىرۋدى قامتا­ما­سىز ەتپەۋىنە، اسىرەسە ينفراقۇ­رى­لىمدىق ينۆەستيتسياعا نازار اۋدار­ماۋىنا بايلانىستى. ناتي­جەسىندە، كوپتەگەن كەدەي مەملەكەت قىتايلىق نەسيە بەرۋشىلەردى قۇشاق جايا قارسى الدى.

افريكا ەلدەرى كوبەيىپ كەلە جاتقان حالىققا قاجەتتى ينفرا­قۇرىلىمدى سالۋعا مۇم­كىندىگى جوق. ونىڭ ۇستىنە، ولاردىڭ حالىقارالىق كاپيتال نارىقتارى مەن بانكتەرگە قولى جەتپەيدى. تاۋەلسىز نەسيە بەرۋشىلەر دە جەڭىلدىك تانىتپادى. مىسالى، 2017 جىلى پاريج كلۋبىنىڭ ساحارا ماڭى ەلدەرىنە بەرگەن مەم­لە­كەتتىك جانە قوعامدىق كەپىل­دەن­دىرىلگەن قارىزى تەك 5 پايىزدى قۇرادى.

قىتايلىق نەسيە بەرۋشىلەر، كەرىسىنشە، باسقارۋ رەفورمالارى مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى شارالار تۇرعىسىنان كوپ نارسە تالاپ ەتپەيدى. وسىلايشا، كەدەي افريكا ەلدەرىنە نەسيەنى وڭاي بەرەدى. ناتيجەسىندە، نەسيە بەرۋدىڭ قاتاڭ شارتتارىنا بايلانىستى، جۇمىس ىستەۋى قىمبات جانە ەشقاشان لايىقتى تابىس اكەلمەيتىن جوبالار باستالدى.

Covid-19 داعدارىسى كەزىندەگى قارىز ءموراتوريى كەدەي ەلدەرگە ۋاقىتشا مۇرسات بەرىپ، پان­دەميامەن كۇرەسكە قاراجات بولۋگە جاعداي جاسادى. بىراق بۇل قادام اتالعان ەلدەردىڭ قارىز پروبلەمالارىن شەشە المايدى. كەرىسىنشە، ءموراتوريدىڭ اياقتالۋى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن باسقا دا كوپجاقتى ينستيتۋتتاردىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتەتىن ىلەسپە دەفولت تولقىنىن تۋدىرۋى مۇمكىن.

وسى قارىز ماسەلەسىن تۇراق­تى تۇردە شەشۋ ءۇشىن جاڭا حالىق­ارالىق قۇرىلىم قاجەت. اقش-تىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى دجو بايدەن قىتايدىڭ ءتيىمسىز نەسيەلەندىرۋىنە قارسى ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. ءتىپتى قىتايدى ادىلەت­سىز ساۋدا كەلىسىمدەرى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ – اقش-تاعى نەگىزگى ەكى پارتيانىڭ ورتاق كەلى­سىم­گە كەلە وتىرىپ جۇزەگە اسى­راتىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.

 

پاولا سۋباچكي،

Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتى جاھاندىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكا پروفەسسورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

تمد ءسامميتى قازان ايىندا وتەدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 19:56

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:17

ەلىمىزدە 9،5 ملن ادام ەكپە سالدىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:49

ۇقساس جاڭالىقتار