الەم • 14 قاڭتار، 2021

ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قيىندىعى

64 رەت كورسەتىلدى

جاڭا 2021 جىل اقش-تاعى كاپيتوليدى باسىپ الۋ ءتۇرلى ساياسي وقيعالارمەن باستالدى. دەگەنمەن، قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىن ءبىر عانا ماسەلە مازالاپ تۇر:  «كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان زارداپ شەككەن ەكونوميكانى قالاي قالپىنا كەلتىرەمىز؟». بولجام بويىنشا، بيىل ىشكى جالپى ءونىم باياۋ وسپەك. Project Syndicate جوباسى اياسىندا «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى جاريالاعان ماقالالار توپتاماسىندا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىلگەن.

نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى نۋريەل رۋبيني قازىرگى الەمدەگى احۋالعا شولۋ جاساعان. ونىڭ پايىمداۋىنشا، كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانى جاپپاي ەگۋ باستالعانىمەن، ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋى قيىن. ويتكەنى دامۋدى توقىراتقان بۇدان باسقا دا سەبەپتەر جەتەرلىك. ايتا كەتەرلىگى، اۆتوردىڭ بولجامى ەڭ ناشار ستسەناريگە نەگىزدەلىپ جاسالعان.

يرلانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى، بۇۇ ادام قۇقىعى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان، بۇگىندە The Elders توبىنىڭ توراعاسى مەري روبينسون ءوز ماقالاسىندا پاريج كەلىسىمى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، الەم ەلدەرى جاھاندىق جىلىنۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوز مىندەتتەرىن ادال ورىنداۋى كەرەك. اسىرەسە كوروناۆيرۋس داعدارىسى شارتاراپتىڭ تىزە قوسىپ ارەكەت ەتۋى قاجەت ەكەنىن كورسەتتى.

ەستەرىڭىزگە سالايىق، الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.

نيۋ-يورك. قارجى نارىقتارىنداعى اكتسيالار قۇنى، اسىرەسە اقش-تا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا تامان قايتا ءوستى. بۇل كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەكونوميكانى V (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) ءتارىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جاعداي جاسايدى دەگەن ءۇمىتتى وياتتى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى نەگىزگى ورتالىق بانكتەر وتە تومەن پايىزدىق نەسيە ۇسىنىپ، ءداستۇرلى ەمەس اقشا-كرەديت ساياساتىن ۇستانۋى اكتسيالار مەن وبليگاتسيالاردىڭ ودان ءارى كۇشەيۋىنە اكەلدى.  

بىراق مۇنداي ۇردىستەر Wall Street (قار­جى بيرجالارى) پەن Main Street (قا­را­پايىم حالىق) ارا­سىن­داعى ايىرماشىلىقتى ۇلكەيتىپ، ناقتى ەكونوميكانىڭ ك (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) ءتارىزدى قايتا قالپىنا كەلە­تىنىن اڭعارتتى. ۇيدەن جۇمىس ىستەپ، جيناعان قورى جەتكىلىكتى «اق جاعا­لىلار» ءۇشىن ءبارى جاقسى ءوتىپ جاتىر. ال جۇ­مىسسىز نەمەسە جالاقىسى تومەن جۇمىس­تى اتقارىپ، جارتىلاي جۇمىس ىستەپ جۇر­گەندەرگە قيىن تيمەك. سوندىقتان پاندەميا 2021 جىلى الەۋمەتتىك نارازىلىق ءدانىن سەۋىپ جاتىر.

كوروناۆيرۋس داعدارىسى باستالعانعا دەيىنگى سوڭعى جىلدارى اقش-تاعى اكتسيا نارىعى بايلىعىنىڭ 84 پايىزى اك­تسيو­نەرلەردىڭ 10 پايىزىنا تيەسىلى ەدى (حالىقتىڭ 50 پايىزىنا جۋىعىندا اك­تسيا بار). قالعان 50 پايىزى مۇلدەم اكتسيا الماعان. اقش-تاعى ەڭ باي 50 ميل­ليار­دەر­دىڭ بايلىعى قالعان حالىقتىڭ 50 پايىزىنىڭ تابىسىنان كوپ (بۇل شامامەن 165 ميلليون ادام). كوروناۆيرۋس بايلىقتىڭ شوعىرلانۋىن جىلدامداتىپ جىبەردى. سەبەبى Main Street ءۇشىن جامان نارسە Wall Street ءۇشىن جاقسى. جالاقىسى جو­عارى قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان شى­عا­رىپ، كەيىننەن فريلانستاردى، جارتىلاي جۇمىس ىستەيتىندەردى نەمەسە ساعاتپەن جۇمىس ىستەيتىندەردى جالداعان سوڭ، بيزنەس وكىلدەرى تابىسىن ۇلعايتىپ، اكتسيا قۇنىن وسىرە الادى. مۇنداي ءۇردىس ۋاقىت وتسە دا جالعاسا بەرمەك. جاساندى تەحنولوگيا مەن تەحنولوگيالىق ۇيرەنۋدىڭ (AI/ML) جاپپاي قولدانىسقا ەنۋى جانە جۇمىسشىنى الماستىراتىن، تابىسقا نەگىزدەلگەن، شەبەرلىككە نەگىزدەلگەن وزگە دە تەحنولوگيالار بۇعان جول اشادى.

جاڭا قالىپتاسقان نارىقتار مەن دامۋشى ەلدەر ءۇشىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى رەتسەسسيا عانا ەمەس، دۇنيەجۇزىلىك بانك «پاندەميالىق دەپرەسسيا» دەپ اتاعان احۋالعا جەتكىزىپ، 100 ميلليوننان استام ادامدى قايىرشىلىق شەگىنە ءتۇسىردى (كۇندىك تابىسى 2 دوللاردان از).

2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىن­دا توقىراعان الەم ەكونوميكاسى ءۇشىنشى توقساندا قايتادان قالپىنا كەلىپ، V ءپىشىن­دى ناتيجە كورسەتە باستادى. مۇ­نىڭ باستى سەبەبى كوپتەگەن ەل كاران­تيندىك شارالاردى جەڭىلدەتۋىمەن بايلانىس­تى. ءتورتىنشى توقساندا ەۋروپا مەن ۇلى­بريتانيا W (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) پىشىندەگى داعدارىستى باستان وت­كەرىپ، قاتاڭ كاراتيننىڭ سالدارىنان ەكىن­شى مارتە ەكونوميكاسى تۇرالادى. پان­دە­ميالىق شەكتەۋلەرگە ساياسي تۇرعىدا اسا قۇمار ەمەس اقش-تىڭ وزىندە ءۇشىنشى توق­سانداعى 7،4 پايىزدىق ءوسىم 2020 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا 0،5 پايىزعا عانا ءوستى. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا دا وسىنداي جاعداي ساقتالماق.

امەريكالىقتار اراسىندا ىندەت جۇعۋى قارقىنىنىڭ قايتا ءورشۋى شىعىندى ازايتۋعا يتەرمەلەدى. ناتيجەسىندە، جالدامالى جۇمىس، ءوندىرىس كولەمى مەن كاپيتالدى شىعىندار ازايدى. كورپوراتيۆتى سالاداعى جانە تۇرعىندار اراسىن­داعى قارىزدىڭ كوپتىگى زاەم كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. سونىڭ سالدارىنان شىعىندار ازايىپ، دەفولتتى كوبەيتەدى. ءوز كەزەگىندە سوڭعىسى نەسيە داعدارىسىنا يتەرمەلەيدى. ويتكەنى جابىلماعان نەسيە­لەر بانك بالانسىن بۇزادى.

الەمدىك دەڭگەيدە جەكە جانە مەم­لە­كەت­تىك قارىز 2019 جىلى ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 320 پايىزىنان 2020 جىلدىڭ سو­ڭىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 365 پايىزىنا دەيىن ءوستى. ازىرگە جەڭىل اقشا سايا­ساتى فيرمالار، ءۇي شارۋاشىلىقتارى، قار­جى ينستيتۋتتارى، جەكەمەنشىكتەردى، ءتىپ­تى مەملەكەتتەردى دەفولت تولقىنىنان ساق­تاپ قالدى. بىراق دەموگرافيالىق قار­تايۋ مەن قىتاي-اقش تەكەتىرەسى سالدارى­نان تۋىنداعان تاۋار تاپشىلىعى ينفليا­تسيانىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلەدى.

دامىعان ەلدەردە W نەمەسە U (ەكونو­مي­كالىق كورسەتكىش بەلگىلەرى) ءتارىزدى قالپىنا كەلتىرۋ بايقالسا دا، ونىڭ سال­دارى ۇزاققا سوزىلادى. كاپيتالدى شى­عىن­داردىڭ قىسقارۋى ءونىم كولەمىن ازايتادى. ال ۇزاق ۋاقىت جۇمىسسىز وتىرىپ قالعان نەمەسە جۇمىسسىز جۇرگەندەر كەلەشەكتە جۇمىس تاۋىپ كەتۋى قيىن. بۇل جاعدايلار ساۋدا، كوشى-قون، جاھاندانۋ جانە ليبەرالدى دەموكراتيانى ودان ءارى السىرەتىپ، جاڭا «پرەكارياتتىق» ساياسي داعدارىسقا ۇلاسادى.

كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارى الەمدەگى 7،7 ميلليارد ادامعا تەز جانە تەڭ دارە­جەدە ەگىلسە دە، بۇل قيىندىقتى جەڭىل­دەت­پەيدى. لوگيستيكالىق تالاپتاردى (سال­قىنداتقىشتى قوسقاندا) جانە «ۆاكتسينا ۇلتشىلدىعى» مەن جالعان اقپاراتتان تۋىنداعان ۆاكتسينادان قورقۋ قاۋپىنىڭ ارتۋىن ەسكەرسەك، مۇنداي ستسەناريدىڭ وزىنە قول جەتكىزۋ قيىن. سونىمەن قاتار قازىرگى ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگى 90 پايىزدان اسقانىمەن، زەرتتەۋ ناتيجەسى ءالى تولىق ەمەس. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارىنىڭ العاشقى توبى جىل سايىنعى تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينالار سەكىلدى 50 پايىزدىق تيىمدىلىكتى كورسەتسە، جولىمىزدىڭ بولعانى. شىنىندا، كەي عالىمدار 90 پايىز تيىمدىلىككە كۇمانمەن قارايدى.

قاۋىپتىسى، 2021 جىلدىڭ سوڭىندا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى قايتا كوبەيۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەكپە العان ادامدار (ولار ءالى دە جۇقپالى جانە يممۋنيتەتى قالىپتاسپاۋى مۇمكىن) ماسكاسىز جابىق جەردە جينالۋى ىقتيمال. قالاي دەگەنمەن، ەگەر Pfizer ۆاكتسيناسى قۇتقارىلۋدىڭ كىلتى بولسا، نەگە ونىڭ باس ديرەكتورى ءوزىنىڭ سىناق ناتيجەلەرىن جاريالاعان كۇنى ميلليونداعان دوللارلىق اكتسيانى ساتىلىمعا شىعاردى؟

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، 2020 جىلعى ۇلكەن ساياسي وقيعادا دجو بايدەن اقش پرە­زي­دەنتتىگىنە سايلاندى. وكىنىشكە قاراي، بۇل ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي وز­گەرىس اكەلمەيدى، ويتكەنى كونگرەستەگى رەس­پۋب­ليكاشىلاردىڭ كەدەرگىسى اقش-تىڭ جاعدايعا قاراي ارەكەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. بايدەن سونداي-اق «جاسىل» ينفراقۇرىلىمعا كوپ قاراجات جۇمساۋعا مۇمكىندىگى جوق. كورپوراتسيالار مەن اۋقاتتى ادامدار سالىقتى كوتەرە المايدى نەمەسە ترانس-تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگى سەكىلدى جاڭا ساۋدا كەلىسىمدەرىن جاساي المايدى. اقش تاراپى پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە قايتا قوسىلىپ، وداقتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە تالپىنعانىمەن، جاڭا اكىمشىلىكتىڭ قولىنان كەلەتىن نارسە از.

اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى ودان ءارى ءورشىپ، تايۆانعا نەمەسە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن باقىلاۋعا بايلانىستى اسكەري قاقتىعىسقا اكەلۋى مۇمكىن. بەيجىڭدە نەمەسە ۆاشينگتوندا كىم بيلىك باسىندا بولعانىنا قاراماستان، قالىپتاسقان، بىراق السىرەگەن گەگەمون مەن ەندى باسىمدىققا قول جەتكىزگەن بيلىك اراسىنداعى قاراما-قايشىلىققا جول اشاتىن «فۋكيديد تۇزاعى» تاستالدى. كەلەشەكتە ءتۇرلى سالالاردى باقى­لاۋ­عا جارىس كۇشەيگەندە 5G، AI/ML، ۇل­كەن دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن مالىمەتتەر، اقپاراتتار جانە قارجى اعىندارى، ۆاليۋتالار، تولەم پلاتفورمالارى، تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ساۋداسى، ينتەرنەت ساۋداسى، كومپيۋتەرلىك چيپتەر، وپەرا­تسيالىق جۇيەلەر جانە باسقا دا تەح­نولوگيالارداعى تارتىس تا ارتادى.

ۋاقىت وتە كەلە الەم ەكى باسەكەلەس جۇيە­گە بولىنبەك. ءبىرىنشىسىن اقش، ەۋروپا جانە بىرنەشە دەموكراتيالىق – دامۋ­شى ەلدەر باقىلاۋىنا السا، ەكىنشىسى سترا­تە­گيالىق وداقتاستارىن (رەسەي، يران جانە سولتۇستىك كورەيا) جانە تاۋەلدى نا­رىق­تار مەن دامۋشى ەلدەردى كىرىپتار ەتەتىن قىتايدىڭ باقىلاۋىندا بولادى.

جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ىدىراۋى جانە پوپۋليستىك اۆتوريتاريزم مەن تەڭسىزدىكتىڭ تەرەڭدەۋى سەكىلدى تۇراقتى قاۋىپ، جاساندى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جۇمىسسىزدىق، گەوساياسي قاقتىعىستاردىڭ ارتۋى جانە جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن زوونوزدىق پاندەميا (جانۋار­لار ەكوجۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى دا بار) سەكىل­دى ادامزاتتىڭ ءوزى كىنالى اپاتتار­دىڭ جيىلەۋىن ەسكەرسەك، الداعى ونجىلدىق تۇراق­سىزدىق جانە ۇزاققا سوزىلعان حاوس كەزەڭىنە اينالۋى مۇمكىن. 2020 جىل – تەك باستاماسى عانا.

 

نۋريەل رۋبيني،

نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە Roubini Macro Associates توراعاسى، كلينتون اكىمشىلىگى كەزىندە اقۇيدىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىلەر كەڭەسىندە حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا اعا ەكونوميست بولعان، حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىندا، اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسىندە جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتە جۇمىس ىستەگەن

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تمد ءسامميتى قازان ايىندا وتەدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 19:56

بۇگىنگى ۆاليۋتا باعامى

قارجى • بۇگىن، 10:17

ەلىمىزدە 9،5 ملن ادام ەكپە سالدىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:49

ۇقساس جاڭالىقتار