نيۋ-يورك. قارجى نارىقتارىنداعى اكتسيالار قۇنى, اسىرەسە اقش-تا 2020 جىلدىڭ سوڭىنا تامان قايتا ءوستى. بۇل كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەكونوميكانى V (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) ءتارىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جاعداي جاسايدى دەگەن ءۇمىتتى وياتتى. الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى نەگىزگى ورتالىق بانكتەر وتە تومەن پايىزدىق نەسيە ۇسىنىپ, ءداستۇرلى ەمەس اقشا-كرەديت ساياساتىن ۇستانۋى اكتسيالار مەن وبليگاتسيالاردىڭ ودان ءارى كۇشەيۋىنە اكەلدى.
بىراق مۇنداي ۇردىستەر Wall Street (قارجى بيرجالارى) پەن Main Street (قاراپايىم حالىق) اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ۇلكەيتىپ, ناقتى ەكونوميكانىڭ ك (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) ءتارىزدى قايتا قالپىنا كەلەتىنىن اڭعارتتى. ۇيدەن جۇمىس ىستەپ, جيناعان قورى جەتكىلىكتى «اق جاعالىلار» ءۇشىن ءبارى جاقسى ءوتىپ جاتىر. ال جۇمىسسىز نەمەسە جالاقىسى تومەن جۇمىستى اتقارىپ, جارتىلاي جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرگە قيىن تيمەك. سوندىقتان پاندەميا 2021 جىلى الەۋمەتتىك نارازىلىق ءدانىن سەۋىپ جاتىر.
كوروناۆيرۋس داعدارىسى باستالعانعا دەيىنگى سوڭعى جىلدارى اقش-تاعى اكتسيا نارىعى بايلىعىنىڭ 84 پايىزى اكتسيونەرلەردىڭ 10 پايىزىنا تيەسىلى ەدى (حالىقتىڭ 50 پايىزىنا جۋىعىندا اكتسيا بار). قالعان 50 پايىزى مۇلدەم اكتسيا الماعان. اقش-تاعى ەڭ باي 50 ميللياردەردىڭ بايلىعى قالعان حالىقتىڭ 50 پايىزىنىڭ تابىسىنان كوپ (بۇل شامامەن 165 ميلليون ادام). كوروناۆيرۋس بايلىقتىڭ شوعىرلانۋىن جىلدامداتىپ جىبەردى. سەبەبى Main Street ءۇشىن جامان نارسە Wall Street ءۇشىن جاقسى. جالاقىسى جوعارى قىزمەتكەرلەردى جۇمىستان شىعارىپ, كەيىننەن فريلانستاردى, جارتىلاي جۇمىس ىستەيتىندەردى نەمەسە ساعاتپەن جۇمىس ىستەيتىندەردى جالداعان سوڭ, بيزنەس وكىلدەرى تابىسىن ۇلعايتىپ, اكتسيا قۇنىن وسىرە الادى. مۇنداي ءۇردىس ۋاقىت وتسە دا جالعاسا بەرمەك. جاساندى تەحنولوگيا مەن تەحنولوگيالىق ۇيرەنۋدىڭ (AI/ML) جاپپاي قولدانىسقا ەنۋى جانە جۇمىسشىنى الماستىراتىن, تابىسقا نەگىزدەلگەن, شەبەرلىككە نەگىزدەلگەن وزگە دە تەحنولوگيالار بۇعان جول اشادى.
جاڭا قالىپتاسقان نارىقتار مەن دامۋشى ەلدەر ءۇشىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى رەتسەسسيا عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك بانك «پاندەميالىق دەپرەسسيا» دەپ اتاعان احۋالعا جەتكىزىپ, 100 ميلليوننان استام ادامدى قايىرشىلىق شەگىنە ءتۇسىردى (كۇندىك تابىسى 2 دوللاردان از).
2020 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا توقىراعان الەم ەكونوميكاسى ءۇشىنشى توقساندا قايتادان قالپىنا كەلىپ, V ءپىشىندى ناتيجە كورسەتە باستادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى كوپتەگەن ەل كارانتيندىك شارالاردى جەڭىلدەتۋىمەن بايلانىستى. ءتورتىنشى توقساندا ەۋروپا مەن ۇلىبريتانيا W (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىسى) پىشىندەگى داعدارىستى باستان وتكەرىپ, قاتاڭ كاراتيننىڭ سالدارىنان ەكىنشى مارتە ەكونوميكاسى تۇرالادى. پاندەميالىق شەكتەۋلەرگە ساياسي تۇرعىدا اسا قۇمار ەمەس اقش-تىڭ وزىندە ءۇشىنشى توقسانداعى 7,4 پايىزدىق ءوسىم 2020 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا 0,5 پايىزعا عانا ءوستى. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا دا وسىنداي جاعداي ساقتالماق.
امەريكالىقتار اراسىندا ىندەت جۇعۋى قارقىنىنىڭ قايتا ءورشۋى شىعىندى ازايتۋعا يتەرمەلەدى. ناتيجەسىندە, جالدامالى جۇمىس, ءوندىرىس كولەمى مەن كاپيتالدى شىعىندار ازايدى. كورپوراتيۆتى سالاداعى جانە تۇرعىندار اراسىنداعى قارىزدىڭ كوپتىگى زاەم كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. سونىڭ سالدارىنان شىعىندار ازايىپ, دەفولتتى كوبەيتەدى. ءوز كەزەگىندە سوڭعىسى نەسيە داعدارىسىنا يتەرمەلەيدى. ويتكەنى جابىلماعان نەسيەلەر بانك بالانسىن بۇزادى.
الەمدىك دەڭگەيدە جەكە جانە مەملەكەتتىك قارىز 2019 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 320 پايىزىنان 2020 جىلدىڭ سوڭىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 365 پايىزىنا دەيىن ءوستى. ازىرگە جەڭىل اقشا ساياساتى فيرمالار, ءۇي شارۋاشىلىقتارى, قارجى ينستيتۋتتارى, جەكەمەنشىكتەردى, ءتىپتى مەملەكەتتەردى دەفولت تولقىنىنان ساقتاپ قالدى. بىراق دەموگرافيالىق قارتايۋ مەن قىتاي-اقش تەكەتىرەسى سالدارىنان تۋىنداعان تاۋار تاپشىلىعى ينفلياتسيانىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلەدى.
دامىعان ەلدەردە W نەمەسە U (ەكونوميكالىق كورسەتكىش بەلگىلەرى) ءتارىزدى قالپىنا كەلتىرۋ بايقالسا دا, ونىڭ سالدارى ۇزاققا سوزىلادى. كاپيتالدى شىعىنداردىڭ قىسقارۋى ءونىم كولەمىن ازايتادى. ال ۇزاق ۋاقىت جۇمىسسىز وتىرىپ قالعان نەمەسە جۇمىسسىز جۇرگەندەر كەلەشەكتە جۇمىس تاۋىپ كەتۋى قيىن. بۇل جاعدايلار ساۋدا, كوشى-قون, جاھاندانۋ جانە ليبەرالدى دەموكراتيانى ودان ءارى السىرەتىپ, جاڭا «پرەكارياتتىق» ساياسي داعدارىسقا ۇلاسادى.
كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارى الەمدەگى 7,7 ميلليارد ادامعا تەز جانە تەڭ دارەجەدە ەگىلسە دە, بۇل قيىندىقتى جەڭىلدەتپەيدى. لوگيستيكالىق تالاپتاردى (سالقىنداتقىشتى قوسقاندا) جانە «ۆاكتسينا ۇلتشىلدىعى» مەن جالعان اقپاراتتان تۋىنداعان ۆاكتسينادان قورقۋ قاۋپىنىڭ ارتۋىن ەسكەرسەك, مۇنداي ستسەناريدىڭ وزىنە قول جەتكىزۋ قيىن. سونىمەن قاتار قازىرگى ۆاكتسينالاردىڭ تيىمدىلىگى 90 پايىزدان اسقانىمەن, زەرتتەۋ ناتيجەسى ءالى تولىق ەمەس. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارىنىڭ العاشقى توبى جىل سايىنعى تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينالار سەكىلدى 50 پايىزدىق تيىمدىلىكتى كورسەتسە, جولىمىزدىڭ بولعانى. شىنىندا, كەي عالىمدار 90 پايىز تيىمدىلىككە كۇمانمەن قارايدى.
قاۋىپتىسى, 2021 جىلدىڭ سوڭىندا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى قايتا كوبەيۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەكپە العان ادامدار (ولار ءالى دە جۇقپالى جانە يممۋنيتەتى قالىپتاسپاۋى مۇمكىن) ماسكاسىز جابىق جەردە جينالۋى ىقتيمال. قالاي دەگەنمەن, ەگەر Pfizer ۆاكتسيناسى قۇتقارىلۋدىڭ كىلتى بولسا, نەگە ونىڭ باس ديرەكتورى ءوزىنىڭ سىناق ناتيجەلەرىن جاريالاعان كۇنى ميلليونداعان دوللارلىق اكتسيانى ساتىلىمعا شىعاردى؟
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 2020 جىلعى ۇلكەن ساياسي وقيعادا دجو بايدەن اقش پرەزيدەنتتىگىنە سايلاندى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي وزگەرىس اكەلمەيدى, ويتكەنى كونگرەستەگى رەسپۋبليكاشىلاردىڭ كەدەرگىسى اقش-تىڭ جاعدايعا قاراي ارەكەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. بايدەن سونداي-اق «جاسىل» ينفراقۇرىلىمعا كوپ قاراجات جۇمساۋعا مۇمكىندىگى جوق. كورپوراتسيالار مەن اۋقاتتى ادامدار سالىقتى كوتەرە المايدى نەمەسە ترانس-تىنىق مۇحيتى سەرىكتەستىگى سەكىلدى جاڭا ساۋدا كەلىسىمدەرىن جاساي المايدى. اقش تاراپى پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنە قايتا قوسىلىپ, وداقتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە تالپىنعانىمەن, جاڭا اكىمشىلىكتىڭ قولىنان كەلەتىن نارسە از.
اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى ودان ءارى ءورشىپ, تايۆانعا نەمەسە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن باقىلاۋعا بايلانىستى اسكەري قاقتىعىسقا اكەلۋى مۇمكىن. بەيجىڭدە نەمەسە ۆاشينگتوندا كىم بيلىك باسىندا بولعانىنا قاراماستان, قالىپتاسقان, بىراق السىرەگەن گەگەمون مەن ەندى باسىمدىققا قول جەتكىزگەن بيلىك اراسىنداعى قاراما-قايشىلىققا جول اشاتىن «فۋكيديد تۇزاعى» تاستالدى. كەلەشەكتە ءتۇرلى سالالاردى باقىلاۋعا جارىس كۇشەيگەندە 5G, AI/ML, ۇلكەن دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن مالىمەتتەر, اقپاراتتار جانە قارجى اعىندارى, ۆاليۋتالار, تولەم پلاتفورمالارى, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ساۋداسى, ينتەرنەت ساۋداسى, كومپيۋتەرلىك چيپتەر, وپەراتسيالىق جۇيەلەر جانە باسقا دا تەحنولوگيالارداعى تارتىس تا ارتادى.
ۋاقىت وتە كەلە الەم ەكى باسەكەلەس جۇيەگە بولىنبەك. ءبىرىنشىسىن اقش, ەۋروپا جانە بىرنەشە دەموكراتيالىق – دامۋشى ەلدەر باقىلاۋىنا السا, ەكىنشىسى ستراتەگيالىق وداقتاستارىن (رەسەي, يران جانە سولتۇستىك كورەيا) جانە تاۋەلدى نارىقتار مەن دامۋشى ەلدەردى كىرىپتار ەتەتىن قىتايدىڭ باقىلاۋىندا بولادى.
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ىدىراۋى جانە پوپۋليستىك اۆتوريتاريزم مەن تەڭسىزدىكتىڭ تەرەڭدەۋى سەكىلدى تۇراقتى قاۋىپ, جاساندى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جۇمىسسىزدىق, گەوساياسي قاقتىعىستاردىڭ ارتۋى جانە جاھاندىق كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن زوونوزدىق پاندەميا (جانۋارلار ەكوجۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى دا بار) سەكىلدى ادامزاتتىڭ ءوزى كىنالى اپاتتاردىڭ جيىلەۋىن ەسكەرسەك, الداعى ونجىلدىق تۇراقسىزدىق جانە ۇزاققا سوزىلعان حاوس كەزەڭىنە اينالۋى مۇمكىن. 2020 جىل – تەك باستاماسى عانا.
نۋريەل رۋبيني,
نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستەرن بيزنەس مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە Roubini Macro Associates توراعاسى, كلينتون اكىمشىلىگى كەزىندە اقۇيدىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسشىلەر كەڭەسىندە حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا اعا ەكونوميست بولعان, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىندا, اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيەسىندە جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتە جۇمىس ىستەگەن
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
