ياساۋي
ياساۋي – كوپقىرلى كۇردەلى تۇلعا. بازبىرەۋگە قىلۋەتكە ءتۇسىپ, الاڭسىز حيكمەتىن جازعان اقىن كورىنەر. قوجا احمەت ياساۋي – تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىنە شام جاققان قايراتكەر. تۇركىنى اراب-پارسىلانۋدان ساقتاپ, ءدىندى تۇركىلىك سالت-داستۇرگە نەگىزدەي بىلگەن بىرەگەي عۇلاما. ءوز زامانىنىڭ شىراقشىسىنا اينالعان تۇلعانىڭ ءبىز بىلمەس قىرلارى وراسان. بۇگىنگى ءسوز ءياساۋيدىڭ جان عالىمى مەن ءتان عالىمى جايلى ءتۇبىرلى تۇجىرىمى حاقىندا بولماق.
«جان عالىمى حازىرەتىنە جاقىن تۇرار,
ءتان عالىمى ءناپسى قۇشىپ قالادۇر»,
دەيدى اقىن. جان عالىمى دەپ قوعامدىق عىلىمدارمەن قاتار تەولوگيانى, ار-يمان ءبىلىمىن جۇرەككە توقىعان جاندى نۇسقايدى. ال ءتان عالىمى دەپ تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىمەن شەكتەلگەن ادامدى مەڭزەيدى. راسىندا, جان ءبىلىمىن كەۋدەگە توقىماۋدان جەر بەتىندە ءارتۇرلى زورلىق-زوبالاڭ ارتىپ, ادامعا ادام قاسقىر بولعانى جاسىرىن ەمەس. تەك دۇنيە ءۇشىن, جەكە دەنەسى ءۇشىن عانا ارەكەت ەتەتىن ءتان ءبىلىمىنىڭ «تارلاندارىنىڭ» اقىلى ءبىر باسىنان ارتىلماي وتىر. ماسەلەن, نەگە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ءبىلىم العان, شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن جاستاردىڭ ءبىرشاما بولىگى ادامدىق مۇراتقا, ۇلتتىق مۇراتقا پىسقىرىپ قارامايدى؟ نەگە ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى ادامدىق بورىش دەپ ەسەپتەمەيدى؟ نەگە ەلىمىزدەن شەتەلدەرگە وقۋعا كەتكەن تالىمگەرلەردىڭ كوبى سول ەلدە قالىپ قويىپ, ەلگە پايدا كەلتىرۋ ەمەس, مانساپ پەن بايۋدى عانا مۇرات تۇتادى؟ نەگە توم-توم كىتاپ وقىعان ادامدار ز ۇلىمدىققا بارىپ, ساۋلەسى ءوز كەۋدەسىن جىلىتۋعا جەتپەي جاتادى؟ نەگە كوپشىلىك ءبىلىم دەگەن اقپارات دەپ ۇعادى؟ مىنە, جان ءبىلىمى مەن ءتان ءبىلىمىنىڭ ايىرماسى. جان ءبىلىمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ۇلتتىق تاربيە ارقىلى بويعا سىڭەر ار, ۇيات, ۇجدان ءبىلىمىنىڭ كەۋدەدە ىرگەتاس قالاماۋى – تامىرسىز قاڭباقتاردىڭ قاپتاۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. سوندىقتان دا, ايلالى اقىلى كوپ, بىراق كىسىگە مەيىرىمى مەن جاناشىرلىعى جوق, اقىل مەن جانى تانگە شىرمالعان ادامدار كوپ-اق. باقساق, جان ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن باتىستىق قالامگەرلەر ىنجىلدەن السا, شىعىستىق اقىندار قۇراننان الىپ جاتادى. ال وزگە عۇلامالار ار-ۇيات ءىلىمىن ساقتاۋ ارقىلى جان ءبىلىمىنىڭ نۇرىنا قاۋىشادى. دوستاەۆسكيدىڭ ءىنجىلدى قوينىنان تاستاماۋى, تولستويدىڭ ءىنجىلدىڭ اعارتۋشىلىق سامالىن ناسيحات ەتۋى, بايروننىڭ «قابىلى», ميلتوننىڭ «جوعالعان جۇماعى», دانتەنىڭ «قۇدىرەتتى كومەدياسى» باتىس الىپتارىنىڭ ءىنجىل رۋحىمەن تىعىز بايلانىسىن دايەكتەيدى. قايبىر ءىرى شىعارمانىڭ ءتۇبىرى كيەلى كىتاپقا تىرەلەدى. ياساۋي ايتقان جان عىلىمى – تامىردى ماڭگىلىك ۇستىنعا تىرەۋ ارقىلى شەكسىزدىككە ۇلاسۋ. ادام اقىلى ار-ۇياتپەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, جان بايلىعى بولماسا, اقىل دا ءوز فۋنكتسياسىن تولىق اتقارا المايدى.
«كابۋسناما»
«كابۋسناما» كىتابى حيكمەتتىڭ قاينار-بۇلاعى ىسپەتتى. كەۋقاۋس پاتشانىڭ 63 جاسىندا ۇلى گيلانشاحقا قالدىرعان ەڭبەگى ون عاسىر بويى وقىرمان قاۋىمنىڭ ساناسىن قوزعاپ كەلەدى. كىتاپتىڭ «جومارتتىق تۋرالى» اتتى بولىمىندە اقىلدىڭ ەكى ءتۇرى جايلى بايان ەتىلەدى. «اقىل ەكى ءتۇرلى بولادى. ءبىرىنشىسى – تۋما اقىل, ياعني تابيعي دەيدى. بۇل ادامداعى تابيعي قىمبات قاسيەت, ەكىنشىسى – كاسىپتىك اقىل, ياعني ەڭبەكپەن تابىلعان اقىل. تۋما اقىل مەن كاسىبي اقىل قوسىلسا, دانىشپان بولادى». شىنىندا, اقىلى اسىپ تۋعان عۇلامالار عاسىرلار قويناۋىنا پاراسات ءدانىن ەكتى. شاكارىمنىڭ اباي تۋرالى سوزىندە: «يبراھيم مىرزا, مۇسىلمانشا, ورىسشا عىلىمعا جۇيرىك ءھام اللانىڭ بەرگەن اقىلى دا بۇل قازاقتان بولەك دانا كىسى بولدى. ەرجەتكەن سوڭ ول كىسىدەن تاعىلىم الىپ, ءارتۇرلى كىتاپتاردان وقىپ, ناسيحاتىن تىڭداپ از عانا عىلىمنىڭ ساۋلەسىن سەزدىم. ءيبراھيمنىڭ تۇراعى قازاق ءىشى بولعاندىقتان قادىرى از ءبىلىندى. ولاي بولماعاندا ءدانىشپان, عۇلاما, فيلوسوف كىسى ەدى», دەيدى. وسىندا «اللانىڭ بەرگەن اقىلى بۇل قازاقتان بولەك» دەگەن سوزگە ۇڭىلەلىك. راسىندا, اباي دانىشپاندىعى, وقىعان ءبىلىمىن سونشالىق تەرەڭ توقۋى فەنومەنالدىق دەڭگەيدە.
«اقىل قۇسى اداسپاي اسپانداسا,
الەمدە نارسە بولماس وعان تاسا,
جەتi كوك جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ,
عارىشقا قول جەتەدi قارمالاسا».
باقساق, بۇگىنگى كوپشىلىكتىڭ اقىلى ءارتۇرلى قوعامدىق دۇنيەلەرگە ماتاۋلى. اقىلىن ناقتى ءبىر باعىتقا بۇرىپ, ادامدىق, ۇلتتىق ماقساتپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن, ءوز جانىنا تەرەڭ بويلاعان جاندار از. ەش ماقساتسىز ۋاقىت ماشيناسىنا وتىرىپ, جولاي ءارتۇرلى تۇستەرگە اقىلى كومىلگەن جولاۋشىلار نەگە ۇلگەرمەك؟ اقىلدىڭ ەڭ ۇلى مىندەتى – ءوزىن تانۋ. تولستوي ء«ار ادام ءوز اۋلاسىن سىپىرسا, بۇكىل قوعام تازالانار ەدى» دەدى. ال ايگىلى ماحاتما گاندي «الەمدى تۇزەگىڭ كەلسە, ءوزىڭدى تۇزە!» ۇرانىن العا شىعاردى. كابۋسنامادا: «كىمدە-كىم ءوزىن-ءوزى بيلەپ, ءىلىم مەن ونەر ۇيرەنگەن جاعدايدا عانا باياندى باقىتقا قول جەتكىزەدى» دەگەن ءتامسىل بار. ۇلى جازۋشى نيكولاي گوگول «مەن جاس كۇنىمنەن جەكە ادامدى زەرتتەپ, ونىڭ بەت پىشىمىندەگى وزگەرىس پەن قيمىل-قوزعالىستىڭ وزىنەن-اق جان قۇبىلىسىن ۇستاپ العىم كەلەتىن, سويتسەم اۋەلى, ءوز جانىڭدى تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك ەكەن» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.
ياعني «كابۋسنامادا» ايتىلعان كەز كەلگەن تۋما اقىل ءوزىنىڭ ەڭ باستى مۇراتىن ۇمىتپاي, ماڭىزدى ارنالارعا جۇمىلعاندا عانا جارالعان مانىنە ساي بولماق. ال ءسىز اقىل سوقاڭىزدى قاي قىرمانعا سالىپ ءجۇرسىز, قادىرلى وقىرمان؟
