جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ء«انشى» اڭگىمەسىندە القام-سالقام, باس بىلمەس اساۋداي امىرە بەينەسى كەستەلى سومدالادى. «امىرقان ءاندى شابىتى كەلگەندە قانداي سالسا, قاتىندى دا شابىتى كەلگەندە الا سالادى ەكەن. كوڭىلى سۋىعان كۇنى نە قاتىن تاستاپ كەتەدى ەكەن, نە ءوزى شىعارىپ جىبەرەدى ەكەن. قاتىنى تاستاپ كەتسە, ءوزى نامىستانبايدى ەكەن, ءوزى شىعارسا, قاتىنعا دا وبال بولدى-اۋ دەپ ارتىق قىنجىلمايدى ەكەن.ءۇي ءىشى نە بولىپ جاتقانىمەن ءىسى جوق, قاشان كورسەڭ دە جايراڭداپ ماس بولىپ, ارسالاڭداپ جۇرگەنى. جۇرت ونى «الاقۇس», «بادىك» دەيدى. «وسى امىرقان ءبىر مەزەت ەسى كىرىپ, ويلانا ما ەكەن؟ مۇڭايا ما ەكەن؟» دەپ ويلاۋشى ەم. مۇڭايماق تۇگىلى, امىرقاننىڭ جىلاعانىن دا كوردىم». ءيا, جانىن جەگەن تالانت وتى دارقان دارابوزدىڭ باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرادى. ومىردەن داۋا تاپپاي ءتۇڭىلتىپ, ارنەدەن تياناق ىزدەپ سار دالانى ساندالتادى.
مىنەز دەگەندە, قازاقتىڭ نۇرعيساسىنىڭ ونەرگە ءومىرىن ارناعان, جاساندىلىققا جانى قاس ەرەك بولمىسى ويعا ورالادى. ءىرى ونەرپاز قانابەك بايسەيىتوۆتىڭ: «نۇرعيسانىڭ تۇلا بويى تولعان دىبىس قوي, ونىڭ دەنەسىنەن ءبىر جاپىراق ەتتى ءۇزىپ الىپ, لاقتىرىپ تاستاساڭ, ول ەكەش وعان دەيىن بۇلكىلدەپ, ولەڭ ايتىپ جاتادى» دەگەنى تەگىن ايتىلماسا كەرەك. ون ساۋساعىنان ونەر تامعان دەگدار دارىن بىردە ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن شەنەۋنىكتەن «قوي باعىپ كوردىڭ بە؟» دەپ سۇراسا, بىردە سەلقوستىق كورسەتكەن وركەستر مۇشەسىنە دۇرسە قويا بەرگەنى تۋرالى ەستەلىكتەر بار. ءيا, مىنەزسىز تالانتتان مىنەزدى دۇنيە شىقپايتىنى ايقىن.
الەمگە اتى قانىق, ايگىلى بەتحوۆەننىڭ شالت بولمىسى ەۋروپا ونەرسۇيەر قاۋىمىن ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. رومەن روللاننىڭ «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى» كىتابىندا كومپوزيتوردىڭ قۇلاعى نەگە كەرەڭ بولعانى جايىندا قىزىقتى دەرەك جازىلادى. بەتحوۆەن جانكەشتىلىك اتتى كەمەگە ءمىنىپ, كۇندىز-ءتۇنى ىزدەنىس ايدىنىندا جۇزەدى. ءتىپتى ۇيىقتاۋ دەگەنىڭىز ول ءۇشىن بارىپ تۇرعان ۋاقىت ءولتىرۋ ويىنى ىسپەتتى ەدى. ۇيقىسى كەلسە بولعانى سۋ اعاتىن شۇمەكتى بارىنشا قوسىپ, مۇپ-مۇزداي سۋعا باسىن سالا جونەلەدى. سولايشا, ۇيقىسى قاشىپ, قايتا قاۋىرت جۇمىسىنا وتىراتىن بولعان دەسەدى. مىنە, ۇزدىكسىز سۋىق سۋ قارىعان قۇلاعى وسىدان سوڭ سىرقاتتانىپ, ەستۋدەن قالادى. رومەن روللان كىتابىندا جازىلعان بەتحوۆەن مەن گەتە جونىندەگى قىزىقتى وقيعا دا كومپوزيتوردىڭ قالىپقا سىيماس بولمىسىنان حابار بەرەدى. بايسالدى, بايىپتى اقىن مەن ۇشقالاق, قىزبا كومپوزيتوردىڭ جولى تۇيىسەدى. 1811 جىلى جاز ايىندا بەتحوۆەن چەحيانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تەپليتس قالاسىندا تۇرادى. ءوزىن جالعىزدىق ۇياسىنا قونعانداي سەزىنىپ, جابىرقاعان كومپوزيتور گەتەمەن كەزدەسۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەكى تاۋ قوسىلعانداي, ەكى وزەن ءبىر ارناعا توعىسقانداي اسەرلى كەزدەسۋ وتەدى. تىنباستان, تاپجىلماستان بىرنەشە ساعات دۇركىن-دۇركىن اڭگىمە ايتىپ, پىكىرلەسەدى. ءار تاقىرىپ تۋرالى تولاعاي سىر شەرتىلىپ, كەزدەسۋ ەكىنشى كۇنگە, ءتىپتى ءۇش كۇنگە سوزىلادى. بەتحوۆەن فورتەپيانودا ويناپ, ونەرىن پاش ەتەدى. كوپ وتپەي تاريحقا ەنگەن وقيعا قىلاڭ بەرىپ, انادان بولەك تۋعان دانىشپانداردىڭ مىنەز قىرلارى ەكىگە جارىلادى. سەرۋەن قۇرىپ, ءىرى ءھام قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى تۋرالى, ونەر مەن ساياسات حاقىندا اڭگىمە قۇرىپ جۇرگەن دارىندار كەنەت قالالىق باق ماڭىندا قورعاۋشىلارىمەن بىرگە سەرۋەندەپ جۇرگەن پاتشايىمدى كورەدى. پاڭ بەتحوۆەن وزدەرىنىڭ كورنەكتى تۇلعا ەكەنىن, پاتشايىمنىڭ جانىنان باسىمىزدى تىك كوتەرىپ وتسەك جاراسادى دەگەن سىڭايدا ءسوز ايتىپ, جۇرىسىنەن جاڭىلمايدى. بىراق گەتە بۇعان كەلىسپەي, قۇرمەت كورسەتۋ رەتىندە قالپاعىن الىپ, اقسۇيەك پاتشايىمعا سىپايى عانا قۇرمەت ءبىلدىرۋ ءۇشىن جولدىڭ شەتىنە شىعىپ تۇرادى. بەتحوۆەن گەتەنىڭ بۇل ىسىنە بۇلتتى كۇندەي تۇنەرىپ, ەلەۋسىز عانا باس يزەپ, پاتشايىمنىڭ جانىنان پاڭ كۇيدە جىلدام وتە بەرەدى. كەلەڭسىز وقيعا جونىندە كەيىننەن بەتحوۆەن: «مەن پاتشالار اقىنداردى قارسى الادى دەپ ويلاعانمىن, بىراق اقىن پاتشانى قارسى الدى», دەيدى. ال گەتە بولسا: «بەتحوۆەن – اسا سۇيكىمدى دەۋگە كەلمەيتىن ادۋىندى تۇلعا. البەتتە, العىر ءارى اقىلدى جان, ول مىنا الەمدى كەسپىرسىز دەسە, ونىمەن كەلىسپەۋ قيىن. الايدا بۇل كەسپىرسىز الەمگە بەتحوۆەننىڭ جاساعان الاقانداي قارسىلىعى, الەمدى جايدارلى ەتىپ جىبەرمەيتىنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىن», دەيدى اقىن.
بەتحوۆەن مىنەزى – ءوز ىشىندەگى قازىناسىن تانىعان ارقالى دارىننىڭ ەركە بولمىسى, بۇلا جانىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. ىشكى قۇپياسىن تانىعان, بولمىس قاتپارلارىن اشا بىلگەن ادامنىڭ پاڭدىعى – دەگدار پاڭدىق, زيالىلىق.
ال ءجۇزى تۇنجىر, بالا بولىپ ويىنعا, جىگىت بولىپ ساۋىققا ەتەنە ارالاسپاعان سۋرەتشى ۆان گوگتىڭ مىنەزى تابىنۋشىلارى ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالدى. جالعىزدىقتا جان مۇراتىن ىزدەپ, وسىمدىكتەر مەن گۇلدەرگە تەلمىرگەن ول دوسى پول گوگەنگە ادالدىعىن دالەلدەۋ ماقساتىندا قۇلاعىن كەسىپ بەرەدى. ودان سوڭ پسيحيكالىق اۋرۋحاناعا توعىتىلىپ, تولاسسىز ەڭبەكتەرىن جالعاستىرۋدان تانبايدى. مەركۋري عالامشارىنىڭ كراتەرىنە ەسىمى بەرىلگەن, بۇگىندە سۋرەتتەرى اۋكتسيوندا ەڭ قىمبات باعالاناتىن سۋرەتشىگە كوزى تىرىسىندە اتاق-مانساپ ءدامى بۇيىرماعان ەدى. الايدا ايىقپاس دارىن ءوز ۇستانىمدارى مەن ەڭبەكقورلىعىنان, قوڭىرتوبەل تىرلىگىنەن تانعان جوق.
مىنەز – ىشكى ۇدەرىستەردىڭ سىرتقا شىققان قالىبى. جان الەمى الىپ باعانالى, جاقۇتتى سارايعا اينالىپ, ۇزدىكسىز جۇلدىزدار شاشىراعان عالامشاردان سىرتقا ۇشقان جارىقشاقتار بارلىق ادام ءۇشىن تۇسىنىكتى بولا بەرمەسى انىق. ال جان القابىنىڭ كوسەلىگىنەن بولعان مىنەز – مىنەز ەمەس, ەلىكتەۋ. اسىپ تۋعان ارتىقتىعىنان جۇرتقا جاققان ونەرپازدى دانا حالىق «ەل ەركەسى» دەپ قالاي ءدوپ اتاعان؟
