تولستويدىڭ ومىردەن وزعان تۇسىن رومەن روللان «تولستوي دەگەن سوعىس توقتادى» دەپ سۋرەتتەيدى. شىنىندا, ونىڭ ءومىرى ىشكى مايدان شەبىندە ءوتتى. باسەڭدەۋ, قايتا جانۋ, باسقا بولىپ ۇيىقتاپ, وزگە بولىپ ويانۋ, ساراپتاۋ, تارازىلاۋ, كۇيىنۋ, وكىنىش پەن جاڭارۋعا تالپىنعان جىگەر, ار-ۇيات سوتىنا قاقتالۋ...
«يۆان ءيليچتىڭ ءولىمى» پوۆەسى 1986 جىلى جارىق كوردى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن عانا اتاقتى «ارىلۋ» شىعارماسى وقىرمانعا جول تارتقان بولاتىن. ءسىرا, بۇل شاق جازۋشىنىڭ جان سالا ءومىر اقيقاتىن ۇعىنۋعا ۇمتىلعان مەزەتى. ءتىپتى ءولى ءتىلدى سانادا جاڭعىرتۋعا كۇش سالعان تالاپشىل جىگەرىمەن ءوزدى-ءوزىن قويشا جۇمساپ, جانى جەر بەتىلىك كەڭىستىكتەن الىستاعان تۇسى.
«يۆان ءيليچتىڭ ءولىمىن» ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. العاشقىسى, اۋرۋعا شالدىعۋعا دەيىنگى قالىپتى ءومىر, ەكىنشى, اۋرۋمەن بەتپە-بەتپە كەلگەن كەزى, ءۇشىنشى, ولىمگە بويسۇنىپ, ءومىر سىرى مەن ءوز ىشىنە قۇلاعان ۋاقىت.
العاشقى كەزەڭدەگى يۆان ءيليچتىڭ قاراقۇرىم كوپشىلىك ادامداردان ايىرماسى جوق. زاڭگەرلىك وقۋ, وقۋدىڭ ءبىرىنشى جىلىندا شىنايى دوستىق, پاك ارمان, ءتاتتى قيالدار, گۋبەرناتوردىڭ قىزمەتىندە جۇرگەن كۇندەر, قىزعا دەگەن ىزگى ماحاببات, ۇيلەنۋ, وتباسىلىق قاربالاس ءومىر, جاقسى ۇيگە, جاقسى قىزمەتكە تالپىنۋ... كەيىپكەردىڭ فيزيكالىق ءومىرىن ساپ تىيىپ, رۋحاني ومىرگە ۇڭىلۋگە سەبەپ بولعان ۋاقىت كۇردەلى اۋرۋمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزى. مۇنان سوڭ كەيىپكەر جالعان تىرلىكتەن باز كەشىپ, ويسىز وتكەن كۇندەرىن سانامەن سارىلىپ شولا باستايدى. كوزگە كورىنىپ, كوڭىلگە سەزىلمەگەن تۇڭعيىق ماعىنالارعا قۇلاش ۇرادى.
«نەعۇرلىم ءومىرى ءمانسىز بولعان سايىن اجالى دا جاقىنداي ءتۇسىپتى. مول اقشا, جاڭا لاۋازىم, سۇلۋ ايەل ۇنەمى ءوزىن بيىكتە جۇرگەندەي كورسەتەتىن. ال ەندى قاراسا, ءومىرى اياعىنىڭ استىنان زۋىلداپ وتە شىعىپتى. ەندى يتتەي بوپ قينالىپ ولەيىن دەپ جاتىر... سوندا قالاي؟ قالايشا بوسقا ءومىر سۇرگەنمىن؟ ءومىرىمنىڭ ءمانسىز, سۇمپايى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر ءمانسىز عۇمىر كەشسەم, وندا نەگە ولەيىن دەپ جاتىرمىن؟ نەگە ازاپتى ءولىم؟ نەنى دۇرىس جاسامادىم؟ قاي جەردەن قاتە كەتتى؟ قالايشا مەنى قارا باستى؟ يليچ ومىرىنەن اۋىز تولتىرىپ ايتا قوياتىن ماعىنا تاپپاي, قاتتى قورقىپ كەتتى».
شاراسىزدىق قاراقۇردىمىنا تۇسكەن يۆان يليچ ارپالىسقان جان دۇنيەسىنىڭ تۇبىنەن ءبىر ساتتە جىلت ەتكەن جارىق كورەدى. ول – وزگەلەر ءۇشىن ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋ. جاقسىلىق ەتۋگە مۇرشاسى بولماسا دا, ماڭىنداعىلارعا اۋىرلىق سالماۋ. ويلاپ قاراسا, ونى شىن اياپ, قامقور بولارلىق كىسى جوقتىڭ قاسى. جاناشىر بولعانسىعانىمەن, بىتپەيتىن شارۋالارىمەن بەزىنىپ, ەرىن ۇشىمەن حال سۇراعانسىپ ەلەۋرەگەن ايەلى, كۇندەلىكتى تىرلىكتەن از عانا بوساعاندا قاسىندا بولعان تۋىستار, ءبارى دە كەيىپكەردىڭ رۋحىن قاناعاتتاندىرا المايدى. تەك كىشى ۇلىنىڭ پاك مەيىرىممەن قولىنان سۇيگەن ساتىندە تۇنەككە ۇلاسقان كەۋدەسىنەن تاعى ءبىر بولماشى ساۋلە قاراڭدايدى.
«باسىندا اۋرۋى سولقىلداعاندا ءيليچتىڭ جانىن كوزىنە كورسەتەتىن. قازىر يليچ ءۇشىن ءتان اۋرۋىنان گورى جان اۋرۋى, ار-وجداننىڭ دەرتى قاتتى باتتى. «...مۇمكىن دۇرىس ءومىر سۇرمەگەن شىعارمىن» دەگەن وي كەلدى. «بىراق جۇرت سياقتى ءومىر ءسۇردىم عوي» دەدى ەكىنشى ءبىر ويى. جان دۇنيەسى وسىلاي ارپالىسىپ جاتتى. ەندى ماعان نە كەرەك؟ ءومىر ءسۇرۋ مە؟ قاي ءومىردى؟ بۇرىنعىشا ءمانسىز ءومىردى جالعاستىرۋدى ما؟ سوت بولىپ ادامنىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن بە؟».
اقىرى ءيليچتىڭ رۋحىنا بۇرىن سەزىنبەگەن, اقيقاتقا مالىنعان وكىنىش پەن ايانىش سەزىمى ۇيالايدى. ءوزى باعالاماعان, رەنجىتكەن قۇربى-قۇرداستارىن, تۋىس-تۋعاندارىن ويلاپ, وكىنگەن ساتتە جان دۇنيەسى جاڭبىرمەن جۋعان جەمىستەي جاڭارىپ, جەڭىلدىك سەزىنەدى. بويىن قيناعان دەرت تە ۇمىتىلىپ, ءولىم قورقىنىشى ءبىرجولا باسەڭدەيدى. ول قاتە ىستەرىنە وكىنگەن, باسقالاردى اياپ, جانى اشىعاندا عانا دۇرىس ءومىر سۇرگەندەي كۇيدى باستان كەشىرەدى. ارىلۋ دەگەن, قۇداي الدىندا اعارۋ دەگەن كىناڭدى مويىنداپ, جۇرەكتى بوساتۋ بولار, ءسىرا. مۇمكىن, قايتا تۋ, قايتا ويانۋ دەگەنىمىز دە ءبىز ويلاعان فيزيكالىق قالىپ ەمەس, جان دۇنيەنىڭ اتقارىمدارى سەكىلدى.
تولستوي يۆان ءيليچتىڭ ءومىرى ارقىلى ءتان ومىرىمەن شەكتەلگەن پەندەلەردى كەلەمەجدەيدى. ناعىز ءومىر ءوزىڭدى تانۋعا ۇمتىلعان ساتتەن باستالاتىنىن مەڭزەيدى, اقيقات پەن جالعاننىڭ اراجىگىن اجىراتادى. راسىندا, ء«تان ءومىرى ادامعا زارار تارتتىرادى». سەبەبى, رۋمي ايتقانداي, ء«تان قىزعانىش ۇياسى». ال ادامنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرەگەيى – جاندى قورعاۋ. دانتەنىڭ «قۇدىرەتتى كومەدياسىندا» جاننىڭ ساۋلەلى بيىككە ورلەۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن ءۇش جىرتقىش بار. ولار: سىلەۋسىن, ارىستان جانە قانشىق قاسقىر. دانتە سىلەۋسىن ارقىلى ناپسىقۇمارلىق, ارىستان ارقىلى مەنمەندىك, قانشىق قاسقىر ارقىلى اشكوزدىكتى اشكەرەلەيدى. ياعني ءبىز جانىمىزدى قورعاۋعا سەلقوس قاراعان كۇنى, وندا قاۋىپتى «جىرتقىشتار» مەكەن ەتۋى مۇمكىن. ىشكى «جىرتقىشتار» ازابى دەنە جاراقاتىنان الدەقايدا اۋىر, كۇردەلى.
ءمانسىز ءومىر – ماعىناسىزدىق شەڭبەرى. مانگە ۇمىتىلۋدى دوعارعان جاندى ءولىم ىزعارى وڭاي-اق جارالايدى. ءيليچتى دە اجالعا الىپ سوققان مانسىزدىك قۇبىرى ەدى.
