ادەبيەتتە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار

– تولەن اعا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەرەيلى جاسىڭىز كەڭىنەن اتالىپ ءوتىل­دى. باسىلىمداردا ماقالالار جازىلىپ, ۇلكەن ساحنادا مەرەكەلىك كەشىڭىز ءوتتى. قازىر جان دۇنيەڭىز قانداي كۇيدە؟

– راقمەت! ازداپ شارشاعانىم بولماسا, قالعانى دۇرىس سەكىلدى. باياعىدا جازىلعان, كەزىندە باعالانا قويماعان, «اقي­قات», «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» سەكىلدى شىعارما­لارىمدى جاستاردىڭ جوعارى باعالايتىنىن سەزدىم. سوعان ريزامىن.

– بۇۇ-نىڭ 8-باس حاتشىسى پان گي ءمۋننىڭ باس اسسام­بلەيا جيىنىن­داعى ءسوزىن ەپيگراف ەتىپ العان ماقا­لاڭىزدا: «الاش كوسەمدەرىنە «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار» دەگەن مارتەبە بەرگەن ءجون» دەيسىز. مەنىڭ­شە, سىزدەگى ەرتە ويانعان وي تاۋەلسىزدىگى مەن سانا ازاتتىعىنا الاش ازاماتتارى كوبىرەك اسەر ەتكەن سەكىلدى.

– كسرو-نىڭ تاراۋىنا ءارتۇرلى كوزقاراس­تاردىڭ سەبەپ بولعانىن بىلەمىز. رەسەي شوۆي­نيستەرى يمپەريانىڭ جارتىلاي قۇلاعا­نىنا كۇيىندى. ۋكراينا, قازاقستان سەكىل­دى رەسپۋبليكالاردا بۇرىن-سوڭدى مەملەكەت بولماعان, سوندىقتان ولاردىڭ جەكە ءبولىنىپ, مەملەكەت اتانۋى زاڭسىز دەپ شۋلادى. ءبىز دە مويىمادىق. قولدان كەلگەنشە جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق. الايدا بىزدە دە سولاردىڭ ءسوزىن قايتالاپ, «قازاقتا مەملەكەت بولعان جوق» دەگەن ءسوزدى ايتقاندار, ابدىراعاندار بولدى. ول ءسوزدىڭ ارجاعىندا نە تۇرعانىن دا سەزدىك. بىراق تاريحقا سايكەس كەلمەيتىن ءسوزدى قالاي قابىلداۋعا بولادى؟ وسىدان كەيىن جاڭا ۇلگىدەگى قازاق مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن سالعان شىن مانىندە كىمدەر دەگەن سۇراق تۋىندايدى. رەسپۋبليكا تۇرىندەگى بۇگىنگى قازاقستان 1920 جىلى قۇرىلعان قازاق اكسر-ءنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنى بەلگىلى. جۇيە وزگەرەدى, مەملەكەت قالادى. قازاق اكسر-نىڭ قۇرىلۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن, وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرامىنا ەنىپ, قىرىق بولەك بولعان قازاق جەرىن جيناپ, توپتاستىرىپ, ونىڭ شەكاراسىن انىقتاپ بەرگەن الاش ارىس­تارى ەدى. ەندەشە, ولاردى جاڭا زامانعى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وسىنى سانادا قالىپتاستىرا الساق, ول ورىنعا بۇدان بىلاي ەشكىم تالاسا المايدى. الاش تاريحىن ءاۋ باستان ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزى ەتىپ الۋىمىز كەرەك ەدى. سوندا حالىقتىڭ بىرىگۋى دە تەز بولاتىن ەدى. كوزقاراستار جۇيەسى قالىپتاسپاي, ۇلتتى ۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس.

– ەگەر عايىپتان قۇدىرەتتى سيقىرشى­لىق كۇش بەرىلسە, ەڭ العاش قاي ءىستى قولعا الار ەدىڭىز؟

– سيقىرشىلىق كۇشپەن قول جەتكەن نارسە ءوزىنىڭ تۇسىنىكسىزدىگىمەن كوڭىلگە قورقىنىش اكەلەدى. تابىس ادال ەڭبەكپەن, قابىلەتپەن, ياعني دامۋ, جەتىلۋ نەگىزىندە كەلگەنى دۇرىس. الايدا ەرتەگىدەگىدەي, سونداي ءبىر مۇمكىندىك بولسا, جانە ول مەنىڭ قاراقان باسىمنىڭ شارۋاسىنا قاتىستى بولسا, ء«ولىارا» رومانىمنىڭ ەكىنشى كىتابى مەن «بومج» تۋرالى حيكاياتىمدى تەزىرەك ءبىتىرىپ تاستار ەدىم. سودان كەيىن مەمۋار جازۋعا وتىرار ەدىم. ايتپاقشى, «زامانعا كوزقاراس» دەگەن وي-تولعاۋلارىم بار ەكەن عوي. ونى دا كوپ سوزباس ەدىم...

– تۇتاس ومىرىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.

– ءومىر بولعان سوڭ ەستە قالاتىن ءار ءتۇرلى وقيعالاردىڭ دا بولۋى زاڭدى عوي. بىراق ەرەكشە عيبراتتى دەپ ايتاتىنداي وقيعا مەنىڭ ەسىمە ءتۇسىپ تۇرعان جوق. ال قاتتى اسەر ەتكەن وقيعا تۋرالى ايتۋعا بولادى.

1991 جىلى جەلتوقسان ايىندا 3-4 جازۋشى – ىشىندە كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تيمۋر پۋلاتوۆ بار – سيريا جازۋشىلارىنىڭ شاقىرۋىمەن داماسك قالاسىنا كەلدىك. كەلەسى كۇنى سونداعى جازۋشىلارمەن كەزدەسۋ بولدى. سودان كەيىن سيريانى ارالاۋعا شىقتىق. بۇل ەل تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي. ءبىر اپتا ارالاپ, جەرگىلىكتى جازۋشىلارمەن كەزدەسىپ, داماسكىگە قايتىپ ورالدىق. سول كۇنى ءبىزدى كسرو-نىڭ سيرياداعى ەلشىسى زوتوۆ دەگەن جىگىت قابىلدادى.

ەلشىلىكتىڭ وتىرعان جەرى ءبىر كەلىستى عيمارات ەكەن. داستارقان جايىلعان ۇستەلدە وتىرمىز. ەلشىدەن: ء«بىز ءبىر اپتا بويى جول ءجۇرىپ, الەمدەگى جاڭالىقتاردان بەيحابارمىز. گازەت, جۋرنال, راديو – ءبارى ارابشا. نە جاڭالىق؟» – دەپ سۇراپ جاتىرمىز.

ءبىر كەزدە ەلشى:

– كسرو تارادى, – دەمەسى بار ما. اشقان اۋزىمىزدى جۇما الماي قالدىق. ءبىر كەزدە «قالايشا؟» دەگەن سوزگە ءتىلىمىز ارەڭ كەلگەندەي بولدى. ەلشى بەلوۆەجدەگى وقيعانى بايانداپ, ەلتسين, كراۆچۋك, شۋشكەۆيچتەردىڭ كسرو-نى تاراتۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويعانىن, ەندى بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ءوز الدىنا تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىن ايتتى.

– ارمەنيا, ازەربايجان, گرۋزيا, وزبەكستان... – دەپ اتاپ جاتىر. كەنەت, ايتىلماي قالار ما ەكەن دەپ ويلادىم با:

– قازاقستان شە, قازاقستان... – دەدىم الدەقالاي دەنەمدى ۇرەي بيلەپ. ەلشى مەنىڭ جۇزىمە تاڭىرقاعانداي بولىپ قارادى دا:

– قازاقستان دا ەندى ءوز الدىنا جەكە مەملەكەت, – دەدى جىميىپ. ودان ءارى نە بولعانى ەسىمدە جوق. تيمۋر پۋلاتوۆ مەنى بۇيىرىمنەن ءتۇرتىپ:

– سەن ىشپەۋشى ەدىڭ عوي, – دەيدى.

ماعان ينفاركتان كەيىن ىشپەك تۇگىلى, ءىشىپ جاتقان ادامعا قاراۋعا بولمايتىن كەز. الدىمداعى كونياك قۇيىلعان ريۋمكەنى قالاي قاعىپ سالعانىمدى ءوزىم بىلمەيمىن. وتىرعاندار «قانداي ۇلان-عايىر ەل ەدىك, قۇرتتى ءبارىن دە وڭكەي ساتقىندار» دەپ, بىرەسە ەلتسيندى, بىرەسە گورباچەۆتى جامانداپ جاتىر. ەندى ولاردىڭ ءسوزى ماعان تۇك قىزىق ەمەس ەدى. سان ۇرپاقتىڭ سان عاسىر بويىنا اڭساعان ارمانى اياق استىنان ورىندالىپ, سەن سوعان كۋا بولىپ جاتساڭ, ودان ارتىق قانداي باقىت بولۋى مۇمكىن! ارينە قازاق حالقى ءتۇبى ءبىر بوستاندىققا قول جەتكىزەتىن شىعار دەگەن دامە كوكىرەگىمىزدە بولدى, بىراق ونى كورەتىن شىعارمىز دەگەن ويدىڭ بولماعانى انىق. ومىرىمدە ءدال مۇنداي شاتتانىپ كورمەگەن شىعارمىن. قۋانىش تا سترەسس. سول ءتۇنى تاڭ اتقانشا كوز ىلمەدىم.

– جازۋشى كادىربەك سەگىزباەۆ ءبىر پىكىرىندە: «تولەن ەرتە باستان كۇندەلىكتى ۇساق-تۇيەك اڭگىمەلەر جازعان ەمەس, جازسا تەك قانا ادامزاتتىق ماسەلەلەر دەڭگەيىنە قالام تەربەۋگە تىرىسقان ازامات» دەيدى. شىنىندا, قاي شىعارماڭىزدان دا ۇل­كەن دايىندىق پەن نىعىزدالعان اقىل-وي جەمىسىن كورەمىز. بۇل جازۋ الدىن­­داعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋ مە؟

– قازاق حالقى دا, وزگە حالىقتار سەكىلدى, ادامزاتتىڭ ءبىر بولشەگى. سون­دىقتان ادامزاتتىق قۇندىلىقتار ۇلتتىق مۇددەگە قايشى كەلمەيدى. ەندەشە, ءبىز دە وركەنيەتكە ەرتەرەك قول جەتكىزگەن ۇلتتار سەكىلدى, الەمدىك دەڭگەيدە ويلاپ, الەمدىك دەڭگەيدە ءىس جاساۋعا تالپىنۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. ورىس حالقىنىڭ توماعا-تۇيىق جاعدايدا دامي الماي جاتقانىنا نازالانعان فيلوسوف پ.چااداەۆتىڭ: «ادامزاتتىڭ جالپىعا ورتاق زاڭى بىزگە جۇرمەيتىن سەكىلدى. وسىلايشا, الەمدە وقشاۋ قالعان بىزدەر الەمگە ەشتەڭە دە بەرگەن جوقپىز, الەمنەن ەشتەڭە دە العان جوقپىز. ءبىز ادامزاتتىڭ يدەيالار قازىناسىنا بىردە-ءبىر وي سىيلاي المادىق, ادامداردىڭ اقىل-ويىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا ەشقانداي ۇلەس قوسا المادىق», – دەگەن ءسوزى بار. مادەنيەتىمىز, ونەرىمىز, عىلىمىمىز, ەكونوميكامىز الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعاندا عانا ءبىز دامىعان وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلا الامىز. ادەبيەتتە دە وسى پرينتسيپ. كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كوركەم شىعارما ادامزاتقا ورتاق. مەنىڭ ۇستانىمىم – وسى.

– بەرنارد شوۋ «شەكسكە قارسى شو» اتتى شىعارماسىندا وزىنە شەكسپيردى قارسىلاس سانايدى. ادەبي ومىردە وزىڭىزگە قارسىلاس ساناپ, ونىمەن جارىسا جازعان تۇلعاڭىز بولدى ما؟

– ادەبيەتكە العاش كەلگەن كەزىمىزدە ءومىر دە, ادەبيەت تە بارىمىزگە بايگە سەكىلدى كورىنگەنى راس. قاتاردان قالعىڭ كەلمەيدى, الدا جۇرگەندەردىڭ ساناتىنا قوسىلسام دەيسىڭ. الەمدىك ادەبيەتپەن تانىسقاننان كەيىن شىققىڭ كەلگەن بيىگىڭ ودان دا جوعارىلايدى. بىراق قارسىلاس دەگەن ءسوز بۇل ارادا جۇرمەيتىن سەكىلدى. ويتكەنى ءوزىڭ جاقسى كورەتىن ۇلى جازۋشىلار سەنى بيىككە شاقىرىپ تۇرعانداي, ساعان باعىت بەرىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. ماسەلەن, «قايىرسىز جۇما» اتتى اڭگىمەمدى جازعاندا ءوزىنىڭ ارمان-ماقساتىن ساتىپ, جالعان ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ ماعىناسىز ءولىمى تۋرالى جازىلعان الەمدىك ادەبيەتتەگى وزگە شىعارمالاردىڭ ەسىمدە تۇرعانى راس. بىراق سەن ولاردى قايتالاماۋعا تىرى­ساسىڭ. وزىڭشە جاساۋىڭ كەرەك. ونسىز ەشتەڭە دە تىندىرا المايسىڭ. بۇل باسەكە مە, باسەكە ەمەس پە, اركىم وزىن­شە توپشىلار. شىعارماشىلىق, شىن مانىندە, باسەكە ەمەس, ادەبيەتتە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار دەگەن وي ماعان جاقىنداۋ...

– الەم ادەبيەتىندە وتكەن عاسىردا لاتىن امەريكا جازۋشىلارى ماگيا­لىق رەاليزم باعىتىمەن ءدۇمپۋ جاساعا­نى بەلگىلى. قالاي ويلايسىز, كەلەسى ادە­بي ءدۇمپۋ قاي ەلدە بولۋى مۇمكىن؟

– مەن بارلىق ەلدىڭ ادەبيەتىن جۇيەلى تۇردە وقىدىم دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان ادەبي ءدۇمپۋدىڭ قاي ەلدە بولاتىنىن ايتۋ قيىن. ءتىپتى وقىعان كۇننىڭ وزىندە بولجاي الماس ەدىڭ. بىراق ادەبيەت دامۋىنىڭ تاريحي الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن ايتا كەتۋگە بولادى. ماسەلەن, ورىس ادە­بيە­تىنىڭ دامۋىنا ەۋروپا ادەبيەتىنىڭ ىق­پالىنىڭ سىرتىندا, «كرەپوستنويلىق قۇقىقتىق» اسەرى بولدى دەپ ايتا الامىز. «كرەپوستنويلىق قۇقىققا» نەگىزدەلگەن قوعامدىق قۇرىلىم (مۇنى قۇلدىق قوعام دەۋگە دە بولار ەدى) دەكابريستەردەن باستاپ, ورىستىڭ ەستيار ازاماتتارىنىڭ ارىنا ءتيدى, نامىسىن قوزعادى. نارازىلىق كوڭىل-كۇيىنە اكەلدى.ادەبيەتتە كورىنىس تاپتى. راديششەۆتىڭ «پەتەربۋرگتەن ماسكەۋگە ساياحاتىنان» باستالعان نارازىلىققا كوپتەگەن ۇلى اقىن-جازۋشىلار ءۇن قوستى. ونىڭ ەڭ ۇلكەن كورىنىسى تۋرگەنەۆتىڭ «اڭشىنىڭ اڭگىمەلەرى» ەدى. ال ءوزىمىزدىڭ قازاقستانعا كەلسەك, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق جۇيەسى, سونىڭ جالعاسىنداي بولعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتى الاش قايراتكەرلەرىنەن باس­تاپ قازاقتىڭ ەستيار ازاماتتارىنىڭ نامىسىن وياتقانى بەلگىلى. كەڭەس زامانىندا جازىلعان تالانتتى شىعارمالاردا نەگىزىنەن وسى نارازىلىق يدەياسى بار ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ سىرتىندا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى 30 جىلدا دا اشۋ-ىزا تۋدىراتىن نارسەلەر از بولعان جوق. سونىڭ اسەرىن بۇگىنگى ادەبيەتتەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى تاقىرىپتا سوڭعى وقىعان شاعارمام قاناعات ابىلقايىردىڭ «قايىرشىنىڭ ميللياردەر دوسى» شىعار.

قىسقاسى, بىزدە دە «بۇلاي ءومىر سۇرۋگە بولمايدى» دەگەن باتىل دا شىنشىل ويلارعا نەگىزدەلگەن ۇزدىك شىعارمالاردىڭ تۋىنا تاريحي جاعداي بار دەگەن ءسوز. بىراق ول الەمدىك ادەبيەتكە ءدۇمپۋ بەرە الا ما, جوق پا – ول جاعىن ۋاقىت كورسەتەر.

– وتكەن جولى مەرەكەلىك كەشىڭىزدە اناتولي كيم ءسىزدى قۇتتىقتاۋ بارى­سىندا «قازاقتىڭ كافكاسى» دەگەن ءسوز ايتتى. كافكادا پەسسي­ميستىك, سەن­تي­­مەن­تالدى سارىن باسىم بولسا, سىزدە كەرىسىنشە گۋمانيستىك, جارىق­قا سەنۋ­شىلىك سارىن باسىم. جال­پى ءسىز قۇرمەت­پەن اتايتىن جازۋشىلار ىشىندە كافكا بار ما؟

– فرانتس كافكا – الەم ادەبيەتىندەگى وتە ۇلكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. الايدا مەن ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىعىما ەرەكشە ىقپال جاساعان ۇلىلاردىڭ ىشىندە كافكا بار دەپ ايتا المايمىن. مەن ءۇشىن ونىڭ تابيعاتى بولەكتەۋ. ال ءومىردىڭ قاتالدىعى, ادامنىڭ جالعىزدىعى, قورعانسىزدىعى, بولمىستىڭ ابسۋردتىعى تۋرالى ويلار مەندە بار. بالكىم سونى ايتىپ وتىرعان شىعار.

– كوبىنە اكەڭىز تۋرالى ەستەلىك ايتاسىز. اناڭىز سوزگە جاقىن كىسى بولعان سىندى.

– انام ساۋاتى جوق قاراپايىم عانا ادام. بىراق قاراپايىم ادامداردىڭ بويىندا دا تالاي قاسيەت بار عوي. ماعان كوپ اڭگىمە ايتاتىن. جانە قازىر بولىپ جاتقان وقيعاداي شىنايى سەزىممەن ايتا بىلەتىن. ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىق ومىرىمە انامنىڭ قاتىسى بار دەپ ايتۋىما بولادى.

– وتكەن جولعى سۇحباتىمىزدا «بۇ­گىن­گى زامانعى ايەل تاعدىرى تۋرالى پوۆەست جازۋ ۇستىندەمىن» دەگەن ەدىڭىز.

– «قامقورشى» دەپ اتالاتىن حيكاياتىم «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ وتكەن قىركۇيەك ايىنداعى نومەرىندە جاريالاندى.

اڭگىمەلەسكەن

باتىرحان سارسەنحان,

«Egemen Qazaqstan»