ونەر • 17 تامىز، 2022

بەتحوۆەننىڭ ءومىرى

35 رەت كورسەتىلدى

بىرنەشە ۋاقىت بۇرىن قولىمىزعا تۇسكەن رومەن روللاننىڭ «بەتحوۆەننىڭ ءومىرى» اتتى كىتابى ءبىزدى قىزىقتىرعان. بەتحوۆەننىڭ شالت، شالكەس مىنەزى، پاڭدىعى، پاراساتى ەلىكتىرگەن. ول بەينە ءبىر باسقا كەڭىستىكتە ءومىر كەشەردەي، باسقا داۋىردە جۇرەتىندەي. ءوزى جاساعان ومىرشەڭ الەمىندە.

بەتحوۆەن فورتەپيانودا، ورگان مەن سكريپكادا ويناۋدى ەرتە كەزدەن ۇيرەندى. اكەسىنىڭ بالاسىن «ەكىنشى موتسارت» جاساعىسى كەلگەن شەكسىز قالاۋىمەن نەبارى جەتى جاسىندا العاشقى كەشىن بەردى. 12 جاسىندا ء«بىر ءيتتىڭ ولىمىنە ەلەگيا» اتتى قىزىقتى تاقىرىپتا شىعارماسىن جازدى. ون جىل وتكەن سوڭ، 22 جاسقا اياق باسقان شاعىندا ۆەنا قالاسىنا ساپارعا اتتانادى.

كومپوزيتوردىڭ بەلگىلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «ەليزاعا» دەپ اتالادى. شىعارما جونىندە زەرتتەۋشىلەر اراسىنداعى تالاس-تارتىستار تولاستاعان ەمەس. بەتحوۆەن ەشقاشان وتاۋ قۇرماعانى ءمالىم. بىراق بىرنەشە رەت قىز ايتتىرىپ، قۇدالاسقان. سونىڭ ءبىرى – ەليزابەت رەككەل بولسا، ەكىنشىسى تەرەزا مالفاتتي. بەتحوۆەننىڭ «ولمەس ماحابباتىما» اتتى حاتىن كىمگە جازعانى ءالى كۇنگە زەرتتەلۋ ۇستىندە. كەي عالىمدار انتونيا برەنتانوعا ارنالعانىن، سول دەرەكتىڭ شىندىققا جاناساتىنىن ايتادى. بەتحوۆەن ءوز ءومىرىنىڭ ماڭىزدى بەتتەرىن جاسىرىپ، جابىق ۇستاعان. الايدا دوسى فرانتس ۆەگەلەردىڭ ايتۋى بويىنشا، بەتحوۆەننىڭ ۆەنادا وتكەن كۇندەرى عاشىقتىق عالاماتقا تولى بولعان. شابىتتى كۇندەردە شارتاراپتى كەزىپ، ارمانعا قۇلاش ۇرىپ الاسۇرعان كومپوزيتور سوندىقتان «ۆەنالىق كلاسسيكانىڭ» اقىرعى الىپتارىنىڭ ءبىرى اتانعان بولار. ول بولاشاق ۇلەسىنە 240 شىعارماشىلىق ەڭبەك قالدىردى. سونىمەن قاتار سيمفونيادا جاڭا جانر قالىپتاستىرىپ، العاش رەت وزىنە دەيىن بولماعان توعىزىنشى سيمفونيانى حورعا سالدى.

بەتحوۆەن مەن گەتە

رومەن روللاننىڭ كىتابىندا كومپوزيتوردىڭ قۇلاعى نەگە كەرەڭ بولعانى جايىندا قىزىقتى دەرەك ايتىلادى. بەتحوۆەن جانكەشتىلىك اتتى كەمەگە ءمىنىپ، كۇندىز-ءتۇنى ىزدەنىس ايدىنىندا جۇزەدى. ءتىپتى ۇيىقتاۋ دەگەنىڭىز ول ءۇشىن بارىپ تۇرعان ۋاقىت ءولتىرۋ ويىنى ىسپەتتى ەدى. ۇيقىسى كەلسە بولعانى سۋ اعاتىن شۇمەكتى بارىنشا قوسىپ، مۇپ-مۇزداي سۋعا باسىن سالا جونەلەتىن. سولايشا، ۇيقىسى قاشىپ، قايتا قاۋىرت جۇمىسىنا وتىراتىن. مىنە، ۇزدىكسىز سۋىق سۋ قارىعان قۇلاعى وسىدان سوڭ سىرقاتتانىپ، ەستۋدەن قالادى.

كىتاپتا بەتحوۆەن مەن گەتە جونىندەگى وقيعا قامتىلعان. بايسالدى، بايىپتى اقىن مەن ۇشقالاق، قىزبا كومپوزيتوردىڭ جولىعۋى كەزدەيسوق ەمەس. بەتحوۆەن گەتە شىعارماشىلىعىنا باس ءيىپ، تالانتىنا تابىناتىن. 1811 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندەگى اقىنعا جازعان حاتىندا: ء«سىزدى بالا كۇننەن، ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تانيمىن – بۇل سونشالىق از ءارى سونشالىق ۇلى!» دەيدى. اقىرى قوس الىپ جۇزدەسەر كۇن دە جەتەدى. 1811 جىلى جاز ايىندا بەتحوۆەن چەحيانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى تەپليتس قالاسىندا تۇرادى. ءوزىن جالعىزدىق ۇياسىنا قونعانداي سەزىنىپ، جابىرقاعان كومپوزيتور گەتەمەن كەزدەسۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەكى تاۋ قوسىلعانداي، ەكى وزەن ءبىر ارناعا توعىسقانداي اسەرلى كەزدەسۋ وتەدى. تىنباستان، تاپجىلماس­تان بىرنەشە ساعات دۇركىن-دۇركىن اڭگىمە ايتىپ، پىكىرلەسەدى. ارقايسى جايلى تولاعاي ءسوز ايتىلىپ، كەزدەسۋ ەكىنشى كۇنگە، ءتىپتى ءۇش كۇنگە سوزىلادى. بەتحوۆەن فورتەپيانودا ويناپ، ونەرىن پاش ەتەدى. كوپ وتپەي تاريحقا ەنگەن وقيعا قىلاڭ بەرىپ، انادان بولەك تۋعان دانىشپانداردىڭ مىنەز قىرلارى كورىنەدى. ەكەۋى سەرۋەن قۇرىپ، ءوزى جايلى، ءىرى ءھام قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى جايلى، ونەر مەن بۇگىنگى ساياسات حاقىندا اڭگىمە قۇرىپ جۇرگەن بولاتىن. كەنەت قالالىق باق ماڭىنان قورعاۋشىلارىمەن بىرگە سەرۋەندەپ جۇرگەن پاتشايىم كورىنەدى.  پاڭ بەتحوۆەن وزدەرىنىڭ كورنەكتى تۇلعا ەكەنىن، پاتشايىمنىڭ جانىنان باسىمىزدى تىك كوتەرىپ وتسەك جاراسادى دەگەن سىڭايدا گەتەگە ءسوز ايتىپ، جۇرىسىنەن جاڭىلمايدى. بىراق گەتە بۇعان كەلىسپەي، قۇرمەت كورسەتۋ رەتىندە قالپاعىن الىپ، اقسۇيەك پاتشايىمعا سىپايى عانا قۇرمەت ءبىلدىرۋ ءۇشىن جولدىڭ شەتىنە شىعىپ تۇرادى. بەتحوۆەن گەتەنىڭ بۇل ىسىنە بۇلتتى كۇندەي تۇنەرىپ، ەلەۋسىز عانا باس يزەپ، پاتشايىمنىڭ جانىنان پاڭ كۇيدە جىلدام وتە بەرەدى. كەلەڭسىز وقيعا جونىندە كەيىننەن بەتحوۆەن: «مەن پاتشالار اقىنداردى قارسى الادى دەپ ويلاعانمىن، بىراق اقىن پاتشانى قارسى الدى» دەيدى. ال گەتە بولسا: «بەتحوۆەن – اسا سۇيكىمدى دەۋگە كەلمەيتىن ادۋىندى تۇلعا. البەتتە العىر ءارى اقىلدى جان، ول مىنا الەمدى كەسپىرسىز دەسە، ونىمەن كەلىسپەۋ قيىن. الايدا بۇل كەسپىرسىز الەمگە بەتحوۆەننىڭ جاساعان الاقانداي قارسىلىعى، الەمدى جايدارلى ەتىپ جىبەرمەيتىنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىن» دەيدى.

قازاق رۋحانياتى ۇيرەنۋى ءتيىس الپاۋىت ونەردىڭ ءبىر ۇشقىنى بەتحوۆەندە بار دەر ەدىك.

سوڭعى جاڭالىقتار

سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى تاعايىندالدى

تاعايىنداۋ • بۇگىن، 10:42

مەسسي جەڭىسكە جەتەلەي المادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:35

شيرەك فينالعا ءوتتى

تەننيس • بۇگىن، 07:33

ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتادى

تەننيس • بۇگىن، 07:32

جۇلدەنىڭ اۋىلى الىس ەمەس

سپورت • بۇگىن، 07:28

بارىمتاعا – «قارىمتا»

قوعام • بۇگىن، 07:25

اسىق اتۋدان الەم چەمپيونى

ۇلتتىق سپورت • بۇگىن، 07:24

ادام كاپيتالىن ارتتىرۋعا ارنالادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:20

جاڭا رەفورماعا سەنىم زور

پىكىر • بۇگىن، 07:16

ءۇمىت ءسوزى

پىكىر • بۇگىن، 07:12

بۇل – بولاشاقتىڭ تاڭداۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:08

اشىقتىقتى ارتتىراتىن يگى ىستەر

قازاقستان • بۇگىن، 07:05

قۇقىق ۇستەمدىگى – كەلىسىم كەپىلى

قازاقستان • بۇگىن، 07:03

ەرتەڭىمىز ءۇشىن ۇتىمدى شەشىم

ساياسات • بۇگىن، 07:00

كاسىپ كوزى – ءناسىپ كوزى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار