سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
اۋرۋ تۋدىراتىن فاكتورلار
مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قان قىسىمىن تۋىنداتۋشى نەگىزگى فاكتور – قيمىل-قوزعالىستىڭ ازدىعى. گادجەتتىك قۇرىلعىلار مەن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا بەلەڭ العان تۇستا ەڭبەك جۇيەسى بىلەككە ەمەس, بىلىمگە, ساناعا اۋعانى راس. كۇنىمەن دەنە ەڭبەگىمەن شۇعىلدانىپ, الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن سىرتقى شارۋامەن اينالىسىپ ۇيرەنگەن قازاق وتباسى ۋرباندالۋدان كەيىن قالا ومىرىنە تولىق بەيىمدەلە قويماعانى دا جاسىرىن ەمەس. سودان دا ءبىر ورىندا كوپ وتىرىپ, قول-اياق قيمىلىنا باسا ءمان بەرمەگەن قاراپايىم حالىقتى قان قىسىمى اۋرۋى وڭاي يەكتەپ وتىر. قان قىسىمىن تۋدىرۋشى كەلەسى ءبىر فاكتور – مايلى, فاستفۋد تاعامداردى تۇتىنۋ. مۇنداي مايلى, تۇزدى تاعامدار ادام اعزاسىنداعى حولەستەريننىڭ, قان قۇرامىندا ماي مەن قانت مولشەرىنىڭ مولايۋىنا اكەلىپ, قان قىسىمىنا ۇشىراتادى. تەز دايىندالاتىن تاعامدار ەلىمىزدە كەڭىنەن تاراعان. قازىرگى تاڭدا ەۋروپادا بۇل اس مازىرىنەن سەمىزدىك اۋرۋى ەتەك الىپ بارادى. وتكەن جىلداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, الەمدە 1-5 جاس ارالىعىنداعى 41 ملن بالا سەمىزدىك دەرتىنە شالدىقسا, ەلىمىزدە ءار بەسىنشى بالا ارتىق سالماقتان زارداپ شەگىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى اتا-انانىڭ بالانى دۇرىس تاماقتاندىرماۋىنىڭ نە وزدەرى جاقسى ءونىم پايدلانباۋىنىڭ سالدارىنان تۋىنداۋدا. بۇرىن ەۋروپا مەن امەريكا ەلدەرىنە عانا ءتان جاعداي بولىپ كورىنگەن سەمىزدىك اۋرۋىنىڭ تۇرلەرى قازاقستاندا دا قاۋىپتى تەندەنتسيا سانالىپ وتىر.
قان قىسىمى اۋرۋىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى كوز الدى قاراۋىتىپ, باستىڭ اينالۋى مەن تۇلا بويدىڭ السىزدىگىنەن, قۇلاقتىڭ توقتاۋسىز شىڭىلداۋىنان بىلىنەدى. ماماندار مۇنداي كەزدە تەز ارادا قان قىسىمىن ولشەتكەن دۇرىس ەكەنىن ايتادى.
قان قىسىمىن تۋىنداتاتىن فاكتورلاردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ءتۇرى – سترەستىك جاعدايلار مەن شەكتەن تىس ەموتسيونالدى كوڭىل كۇي. قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن يۋتۋب ارنالارى ادامداردىڭ كوڭىل اۋانىن ءار تاراپقا اۋدارۋدا. اسىرەسە فەيسبۋك, ينستاگرام سىندى قولدانىس اياسى كەڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋشىلار جەتەرلىك. ەگەر جەلىلەردى مولشەرىنەن ارتىق پايدالانسا, عالىمدار مۇنىڭ سالدارى پسيحولوگيانىڭ بۇزىلۋىنا, نەۆروزدىق كەرى اسەرلەردىڭ ورشۋىنە اكەلىپ سوعاتىنىن دالەلدەۋدە. ساراپتاما بويىنشا جەر بەتىنىڭ 3 ملرد تۇرعىنى ينتەرنەت جەلىسىن قارقىندى پايدالانادى. بۇل ءۇردىس ەڭ اۋەلى تاۋەلدىلىكتى ارتتىرسا, ودان سوڭ ەستۋ, كورۋ, ويلاۋ قابىلەتتەرىن شەكتەۋگە, قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر.
اۋرۋ تۇقىم قۋالاۋى مۇمكىن بە؟
ادامنىڭ اتا-اناسىندا قان قىسىمى اۋرۋى بولسا, ۇرپاعىندا دا اۋرۋ پايدا بولۋى ىقتيمال قاۋىپ-قاتەر بار ەكەن. ەگەر ءسىزدىڭ اتا-اناڭىزدا قان قىسىمى اۋرۋى بولىپ, بىراق ءسىز دەنەشىنىقتىرۋمەن اينالىسىپ, ارتىق سالماق قوسپاي, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاساڭىز, بۇل دەرت سىزدەن اينالىپ وتپەك. مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋمەن كۇرەسۋ باسقا اۋرۋلارعا قاراعاندا قيىنعا سوعادى. ويتكەنى اتا-انادان بەرىلگەن اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى و باستان بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتەن قان قىسىمى تەك ورتا جاستان اسقان نەمەسە ەگدە ادامداردا عانا پايدا بولادى دەگەن ۇعىم تەرىس. نۇر-سۇلتان قالالىق №10 ەمحانانىڭ دارىگەر-كارديولوگى ايزات امانقىزى بۇل جونىندە: «تۇقىم قۋالاۋشىلىق بارلىق اۋرۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى دەۋگە بولادى. تۋعان-تۋىستا سوزىلمالى اۋرۋ بولسا, ول دەرتكە بالاسى دا بەيىم بولىپ تۇرادى. ارتەريالىق قان قۇرامىن باسقارا الاتىن, باسقارا المايتىن جاعدايلار بار. وزگەرتە المايتىن سەبەپ – ۇشەۋ. ولار – تۇقىم قۋالاۋشىلىق, ادامنىڭ جىنىسى جانە جاسى. وسى سەبەپتەردى ءبىز وزگەرتە المايمىز, قالعانىن وزگەرتۋگە بولادى. مىنە, تۇقىم قۋالاۋشىلىق ءبىرىنشى سەبەپكە جاتادى. بىراق اۋرۋعا اپارار سەبەپتەرمەن كۇرەسسەك, تۋىسىڭدا دەرت بولسا دا ودان ىرگە بولۋگە مۇمكىندىك بار», دەپ ايتتى. شىنىندا, كەز كەلگەن اۋرۋ ءتۇرى تۇقىم قۋالاۋعا بەيىم بولعانىمەن, ادامنىڭ ءوز تاڭداۋ ەركى بار ەكەنى داۋسىز.
بۇل دەرت نەگە جاسارىپ بارادى؟
دارىگەر-كورديولوگ ايزات امانقىزى: «جيىرمادان اسقان, وتىزعا جەتپەگەن ايەل ادامدار دا, ەر ادامدار دا, وكىنىشكە قاراي, قان قىسىمى اۋرۋىنا ءجيى شالدىعىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ پايىمى بويىنشا, بۇل ودان ءارى قاراي كوبەيە بەرەدى, جاسارا بەرەدى دەگەن بولجام بار. نەگە دەسەڭىز, ءبىرىنشى, دەنە سالماعىنىڭ ارتۋى ءورشىپ بارادى. سەمىزدىك اۋرۋىنىڭ 70-80 پايىزى ءبىزدىڭ تۇتىنىپ جۇرگەن تاعامدارىمىزعا بايلانىستى. ەكىنشى ماسەلە – قيمىل-قوزعالىستىڭ ازدىعى. قازىرگى ءبىزدىڭ جاستار دا, ورتا جاستاعى ادامدار دا كوبىنە كولىكپەن جۇرەدى, جۇمىسى اۆتوماتتاندىرىلعان, كوپ قوزعالىسقا تۇسپەيدى. سوسىن تەمەكى شەگۋ مەن سوزىلمالى حرونيكالىق سترەسس وتە كوپ بولىپ وتىر. وتباسىلىق سترەسس, قارجىلىق سترەستەر بار, وسى فاكتورلاردىڭ ءبارى قان قىسىمى اۋرۋىنىڭ جاسارۋىنا اكەلىپ سوعىپ جاتىر», دەيدى.
«زامانىنا قاراي ادامى» دەگەندەي, قالادا تۋعان جاڭا ۇرپاق, جاس بالالاردىڭ كوبىنە تەلەفونعا بايلانىپ وتىرعانىن بايقايمىز. قالا بەردى, ءمانسىز-ماعىناسىز ۆيدەولار مەن اتىس-شابىسقا قۇرىلعان ويىندار بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەر ەتىپ, سترەسكە شالدىعۋعا اكەلىپ سوعۋدا. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۇيەسىز ويىندارعا قۇنىققان بالا كوگىلدىر ەكران ىشىندەگى ارەكەتتى وتباسىندا قايتالاپ, تۋىسقانىن جازاتايىم مەرت ەتكەنى اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندە جاريالانعان ەدى. بۇل جاعدايلاردان تۇسىنەتىنىمىز, قان قىسىمىنىڭ «جاسارۋىنىڭ» ەڭ نەگىزگى سەبەبى – اتا-انالاردىڭ بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىنا دەگەن سالعىرت كوزقاراسى, مۇكىس تاربيەسى. لەۆ تولستويدىڭ ء«ار ادام ءوز اۋلاسىن سىپىرسا, بۇكىل قوعام تازالانار ەدى», دەگەنىندەي, ءار اتا-انا ءوز ۇرپاعىنا ءتيىستى تاربيە بەرە السا, تەرىس ادەتتەن ادا, دەنى ساۋ بالالار ەل بولاشاعىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسارى تالاسسىز اقيقات.
