ءيا, بولمىسى دارا, بۇلاعاي زامان باسقا تونگەن بۇلدىر ساتتەردە بۇدىنىنا باس تا بولا بىلگەن بوپاي حانىم تۋرالى ايتقىمىز كەلىپ وتىر. تاريحتا بىرنەشە بوپاي بارىن كوبى بىلە بەرمەيدى. ءبىز ايتقالى وتىرعان ايىم – كىشى ءجۇزدىڭ ارۋاقتى حانى ابىلقايىردىڭ بايبىشەسى بوپاي حانىم.
ەرتە كوكتەمدە وسىناۋ تۇلعا تاريحى تەاتر ساحناسىنا كوتەرىلگەن بولاتىن. سول كەزدە كيەلى شىمىلدىق ساف تۋىندىمەن عانا ەمەس, قازاق تاريحىنىڭ قاسىرەتتى پاراقتارىمەن قوسا اشقانداي ەدى. اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆا شىعارماسى بويىنشا جاس رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانباي ساحنالاعان ەرەن ەڭبەك ەلدىڭ جوعىن تۇگەندەۋگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەس بولدى. بۇگىن اتالعان قويىلىمدى وي ەلەگىنەن قايتا ءبىر وتكىزگىمىز كەلدى.
ەڭ ۇلكەن قاسىرەتىمىز دە سول – ءبىز وسى كۇنگە دەيىن بىرەۋ جازىپ بەرگەن بۇلدىر تاريحتى بولاشاق ۇرپاقتىڭ زەردەسىنە كۇشتەپ تاڭىپ كەلگەندىگىمىز ەدى عوي. وزگەنىڭ قولىمەن وت كوسەگەن سىرتقى جاۋ ەشقاشان الاش بالاسىنا بولسىن دەمەيتىنى بەلگىلى. بۇگىندە ءوز تاريحىمىزعا جاڭا ۇرپاق كوزىمەن ءادىل قارايتىن ازات سانامىز بار. كۇنى كەشەگە دەيىن تاريحي تۇلعالارىمىزدى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ ارقىلى سەكسەۋىل سيندرومى جالعاسىپ كەلدى. تاريحي درامانىڭ تاپ باسىندا وسى ماسەلە ءوز كورەرمەندەرىن بىردەن وي تەرەڭىنە ءيىرىپ اكەتەدى.
ء««ۇش باستى جىلان ىنگە وڭاي كىرە المايدى. ءۇش باستى جىلان ءبىرىن-ءبىرى جەڭەمىن دەپ جۇرگەندە ۋاقىت وزادى, وزدەرى دە توزادى. جىلاندا ءبىر باس, بىرنەشە قۇيرىق بولعان ىڭعايلى. باس كىرگەن ىنگە قۇيرىقتىڭ كىرۋى وڭاي...» دەيدى جۇمباق جان.
وسى ءسوزدىڭ ءوزى شىعارمانىڭ كىلتى دەۋگە كەلەر ەدى. الايدا قويىلىم دەنەگە باتپانداپ كىرگەن دەرتتىڭ مىسقالداپ شىققانىنداي ءسىزدى ءبىر بەيمالىم كۇيگە سالىپ تىلسىم تەرەڭگە اكەتە بەرەدى, اكەتە بەرەدى...
قىرىڭدى قورعاساڭ ويىڭدى شاۋىپ, ويىڭا جۇگىرسەڭ قىرىڭدى جاۋ الىپ جاتقان الاساپىران كەزەڭگە ءوزىڭنىڭ قالاي ارالاسىپ كەتكەنىڭدى اڭعارماي قالاسىڭ... بۇل ارينە دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر شەبەرلىكتەرىنىڭ ۇيلەسىمى.
اۆتور كورەرمەندى بىرجاقتى پىكىرگە ۇرىندىرماي, ادىلەتتىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستايدى. ارينە, بۇرىنعى سوتسياليستىك رەاليزم ادىسىنە سالىپ قاراعان ادامعا باراق سۇلتاننان وتكەن جاعىمسىز كەيىپكەر تابىلماس ەدى. بىراق شەبەر جازۋشى, دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆا بۇل رەتتە ەشقانداي بىلىمسىزدىككە جول بەرمەگەن. شىعارما قابات-قابات كونتەكستەردەن تۇراتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءتىپتى كەي تۇستا باراق سۇلتاننىڭ ىشكى ارپالىستارى – شىعارمانىڭ نەگىزگى قاباتىنداي كورىنىپ جاتادى. بوپايدىڭ ىشكى مونولوگتارى سياقتى باراقتىڭ بىرنەشە باراققا ءبولىنىپ كەتۋى كورەرمەندى شىن ويلاندىرىپ تاستايدى.
جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «بەساتارىندا» ءسارۋار ۇڭگىردە ۇشكە بولىنەتىنى بار ەدى عوي. ماعاۋيننىڭ «جارماعى» ەكىگە جارىلادى. كوبو ابەنىڭ «بوتەن بەتى», تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قولى» دا سانانىڭ ەكىگە جارىلۋى جايلى شىعارمالار. بۇگىنگى «بوپاي حانىم» دراماسىنداعى سانسىز باراق – بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلكەن جاڭالىق دەۋىمىزگە بولادى.
سونداي-اق باراق سۇلتاننىڭ بىرنەشە باراققا بىتىراي ءبولىنىپ كەتۋىنىڭ دە استارىندا ءبىر تىلسىم اقيقات جاتقانىن كوبىسى اڭعارماعان بولۋى مۇمكىن. بۇل باراق سۇلتان – جاي عانا ابىلقايىردىڭ باسىن العان دويىر, ۇردا-جىق اقىلسىز سۇلتان ەمەس. ونى شىعارما سوڭىندا باستى كەيىپكەر بوپاي حانىم, ابىلقايىر حان مەن باراق سۇلتان قولدارىن جايىپ, جاراتۋشى جالعىز يەدەن جالبارىنىپ تۇرىپ جاس الاشقا جارقىن بولاشاق تىلەپ, دۇعا قىلاتىن كورىنىستەن دە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ايتپاعىمىز, بۇل باراق سۇلتان تاريحتا – كوكجال باراق نەمەسە قىرىق سان باراق دەپ اتالعان ارۋاقتى تۇلعا. قىرىق سان باراق اتالۋىنىڭ سەبەبى – باراق جاۋعا جالعىز شاپقاندا قارسى بەتكە قىرىق باراق بولىپ كورىنەدى ەكەن. ساسىپ قالعان دۇشپاندار ساداقتارىن شىرەنىپ, قىرىق باراققا وق جاۋدىرا باستايدى, الايدا نەگىزگى باراققا ەشقايسىسى وق دارىتا المايدى. ول ارالىقتا جاۋىنا ءتونىپ كەلگەن سۇلتان جەڭىستى جورىعىنىڭ العاشقى الداسپانىن سىلتەپ تە ۇلگەرەدى ەكەن. باراق وسىنداي دارا قاسيەتكە يە تۇلعا بولعان.
ەگەر باراق سۇلتان وسال ادام بولاتىن بولسا – ونىڭ ءتورتىنشى بالاسى بوكەي حاننان ءاليحان بوكەيحان تاراماس ەدى. باراق سۇلتان – الاش كوسەمى ءاليحاننىڭ ءتۇپ اتاسى. ۇلى دەشتى دالاسىنىڭ بيلەۋشىسى جوشى حاننان باستاپ, ورىس حان, التىن وردانىڭ سوڭعى حانى باراق حان, جانىبەك حان, جادىك حان, شىعاي حان, ۇزىن وقتى وندان سۇلتان, كوشەك سۇلتان, بوكەي سۇلتان, قۇدايمەندە سۇلتان, تۇرسىن حاننىڭ ۇرپاعى.
ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق مۋزىكالىق دراما تەاترى بۇل قويىلىمدى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارناعان بولاتىن. مىنە, ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋ وسى دەر ەدىك. پەسا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا, بوپاي حانىم – الاش ءۇشىن قان كەشىپ, جان بەرگەن ايبارلى دا ارلى انالارىمىزدىڭ جيىنتىق وبرازى. ونى كوزىقاراقتى جۇرت درامانىڭ ءون بويىنان ۇنەمى سەزىنىپ, سەنىپ وتىرىپ قابىلدايدى.
الاشتىڭ التىن تاعىن قورعاپ جان ۇشىرعان بوپاي بەينەسى كوز الدىمىزعا – الاش-انانى ەلەستەتتى. تالاپايعا تۇسكەن تاقتىڭ قاسيەتى مەن قۇتىن قورعاپ شىر-شىر ەتكەن بوپاي بەينەسى بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ناعىز ۇلگى, ەڭ كەرەك كەيىپكەر. جالپى, بۇل تاريحي دراما تەك تاق اينالاسىنداعى ينتريگالاردى عانا ەمەس, قاسيەتتى دە قۇنارلى جەرىمىزگە, اتاقونىسىمىزعا, ەل بىرلىگىنە, ەگەمەندىگىمىزگە ءالى كۇنگە دەيىن دۇشپاندار كوز الارتۋىن قويماي كەلە جاتقانىن استارلاپ ايتا بىلگەن بۇگىنگى ءومىر شىندىعى دا دەر ەدىك.
ونى بوپاي حانىمنىڭ ساحنا تورىندە جاۋلىعى الاشتىڭ اق تۋىنداي جەلبىرەپ تۇرىپ ايتقان: «بوداندىقتىڭ نوقتاسى قايىس. تورلانىپ, تۇرلەنىپ قۇبىلىپ تۇرادى. تور سوگىلمەستەي, نوقتا بوساتپاستاي بولسا, قايتپەكپىن... قۇدىرەتىڭ بار ەدى عوي, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنا جول سالاتىن. جاساي الماي كەتكەن مۇراتىڭا جەتكىز بوپايىڭدى. ايت ەندى قۇدىرەتىڭ جەتسە, ايت!», دەيتىن سوزدەرىنەن اڭعارۋعا بولادى.
بوپاي سونداي-اق قويىلىم بويى جارىنا ادال, ۇرپاعىنا قورعان ناعىز قازاق ايەلىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە ساحناعا ءسان بەرىپ وتىرادى. بۇل جەلى سوناۋ قانشاما عاسىردان بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ەسكى جوسىق دەسەك تە جاراسادى. ايتالىق, قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتالارى جوشى حاننىڭ اناسى – بورتە, شىڭعىس حاننىڭ اناسى – وگەلىن دە ۇلدارى تاقتا وتىرعاندا ولارعا بەرىك قورعان, دانا كەڭەسشى بولا بىلگەن اقىلدى انالارىمىز ەدى. بوپاي حانىم سول قاسيەتتى شەشەلەردەن قالعان ىلكى ءداستۇردى لايىق جالعايدى. ابىلقايىر حان ولگەن سوڭ بالاسى نۇرالىنى حان تاعىنا وتىرعىزۋعا زور ىقپال ەتەدى. ىقپال ەتىپ قانا قويماي ءوزىنىڭ ءور رۋحىمەن كەيبىر جالباعايدى ىقتىرىپ جىبەرىپ تە وتىرادى. ادال جار رەتىندە ابىلقايىرعا دەگەن ساعىنىشى, قازاقتىڭ ۇلى مۇراتى ءۇشىن شاھيد كەشكەن ايبىندى ەرىنە دەگەن ىستىق ماحابباتى ونىڭ ءوزى دە اسقاق بولمىسىن ءتىپتى ايبارلاندىرا تۇسەدى.
كولدەنەڭ كەيىپكەر – جۇمباق تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. جۇمباق جالپى كىم؟ ول ءتىپتى كولدەنەڭ كەيىپكەر مە؟ بالكىم باستى, بالكىم استىرتىن, ىشكى كەيىپكەر؟ باراق پەن ابىلقايىردىڭ اراسىنا وت تاستاپ, ورىس پاتشاسىنىڭ ەلشىسىنە دە ءامىرىن ەركىن جۇرگىزە الاتىن, جۇمباق كىم؟ جۇمباقتىڭ قورقىنىشتىلىعى سوندا – ول بۇگىنگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ دە تۋ سىرتىنان ويىن جۇرگىزىپ, حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىن ساپىرىلىستىرىپ ساق-ساق ك ۇلىپ تۇرعانداي كورىنەدى. بالكىم, جۇمباق ءبىزدىڭ ءناپسىمىز, بالكىم ءىبىلىس, بالكىم... نە دەسەك تە, جۇمباق جۇرگەن جەر – جۇت, جۇمباق سالعان سايران – الاشقا سور... ابىلقايىر تۋرالى دا كوسىلىپ ايتار ەدىك. جالپى, ابىلقايىر حاننىڭ تۇعىرى بيىك تەگەۋرىندى تۇلعا ەكەنى بەلگىلى. اۆتوردىڭ كەيىپكەر اۋزىمەن ايتقىزعان مىنا سوزدەرى-اق ونىڭ اسقاق بەينەسىن دارالايدى. «ماعان ەل كەرەك! ءوز حانىن وزەگى تالعانشا تىلەيتىن ەل كەرەك! سەنىمى سەرتىن بەكىتكەن, اينىمايتىن, الاسارمايتىن ەل كەرەك!». ەلى ءۇشىن تۋعان ەسىل ەردىڭ تاعدىرى كەلتە بولدى, كەمەڭگەر تۇلعانىڭ اڭساعان اسىل مۇراتى ورىندالمادى, بىراق ونىڭ ورنى تولماس قازاسىن بوپاي حانىمنىڭ كەمەڭگەرلىگى تولتىردى.
نەپليۋەۆ تۋرالى ءسوز قىسقا. نەپليۋەۆ تۋرالى, ونى تىرەپ تۇرعان ورىس پاتشالىعىنىڭ زىميان ساياساتى, شىعىسىمىزداعى قيتۇرقى قىتاي جوسپارى, جاعامىزعا جارماسقان جوڭعار, ايتا بەرسەك كوپ, بۇلار تۋرالى ايتار بولساق, جازبامىز تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. ءبىز نەپليۋەۆتىڭ دە قويىلىم شارىقتار شاقتا بىرنەشە داۋىسقا ءبولىنىپ كەتەتىنىن عانا ايتقىمىز كەلەدى. قولىنا جەر ولشەيتىن قادا ۇستاپ شىققان قارا نيەت نەپليۋەۆتىڭ ءار قادامى كوپ جايتتى اڭعارتادى.
اۆتوردىڭ مۇنداي باتىل قادامدارىن باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. اتتانداپ ايعايلاماي-اق ۇلت تاعدىرىنا, ونىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىعىن, ۇلت باسىنا تونەتىن, ءتونىپ تۇرعان قاتەرلەر تۋرالى قالامگەر وسىلاي ايتپاعاندا, باسقاشا قالاي ايتۋى مۇمكىن. شىعارماشىلىققا شەبەرلىكپەن قوسا ۇلكەن باتىل جۇرەك كەرەك. ونى ءبىز «بوپاي حانىمنىڭ» ءون بويىنان انىق كورە بىلدىك.
قويىلىم سوڭىنا قاراي تۇسىنگەنىمىزدەي, تاق ءۇشىن تالاس ەشقاشان بىتكەن ەمەس. تاق ءۇشىن تارتىسقا ءتۇسىپ جاتقان ابىلقايىر ۇلدارى, شەشەلەرى بولەك ەكى سۇلتان – نۇرالى مەن شىڭعىس, ولار عانا ەمەس ولاردىڭ شەشەلەرى اراسىنداعى ءسوز ىرعاسۋلارى ءبىزدى ۇنەمى ويلاندىرا بەرۋى كەرەك. كورەرمەن سپەكتاكلدىڭ فينالىنا سەنەدى. رەجيسسەر كەشە مەن بۇگىندى ءبىر ساحناعا قاتار شىعارعان جەرى ءتىپتى ۇتىمدى شىققان. جاڭا ۇرپاق – ەسكىنىڭ ءىزىن جالعاۋشى. كونە جوسىقتى جاڭا بولاشاق جاڭعىرتۋشى. كوكسەرەك نايزاعا بايلانعان قارا شۇبەرەك ازاتتىقتىڭ اق تاڭى بولىپ قايتا اتادى. الاشتىڭ سول ەگەمەن تۋى ەشقاشان جىعىلماسا دەپ تىلەيسىڭ. قازاقتىڭ سول بيىك بايراعى ەشقاشان جاۋ اياعىنا تاپتالماسا دەيسىڭ. جەرىمىزدىڭ ءىشىن داۋ, سىرتىن جاۋ ارالاماسىن دەپ دۇعا قىلاسىڭ!
تەاتردىڭ شىمىلدىعى ءار جابىلعان سايىن ءبىزدىڭ كوكىرەك سارايىمىزدا ءبىر ەسىك اشىلادى. ول – رۋح سارايىنىڭ التىن قاقپاسى. سول ەسىككە ءار كىرگەن سايىن كەشەگى ۇلى بابالارىمىزدىڭ زور اماناتىن ارقالاپ شىعاسىڭ...
