زاڭ جوباسىنىڭ مەرزىمىنە نازار اۋدارساق, 2025 جىلعى قىركۇيەكتە ۇسىنىلعان الدىڭعى نۇسقادا ناقتى ەنگىزۋ ۋاقىتى كورسەتىلمەگەن ەدى. دەمەك قندرا مەن ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى بيىل تۇبەگەيلى شەشۋگە نيەتتى. جاڭارتىلعان رەداكتسيا رەتتەۋشى قۇرىلىمداردىڭ اياسىن كەڭەيتەدى. قندرا مەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» جۇيەسى ارقىلى جۇمىستى ۇيلەستىرىپ, باسقارماق. بۇعان بايلانىس ورتالىعى مەن اقپاراتتىق-انىقتامالىق قىزمەت تە قوسىلادى. اتالعان قۇرىلىمداردىڭ ناقتى قىزمەتىن ۇكىمەت ايقىندايدى.
سونىمەن قاتار تجم وڭىرلەرمەن بىرلەسىپ, سۋ تاسقىنى, جەر سىلكىنىسى مەن ورمان ورتتەرى قاۋپى بار اۋماقتاردى انىقتاۋ ءتارتىبىن بەكىتەدى. ال تاۋەكەلى جوعارى وڭىرلەردىڭ تىزبەسىن ازىرلەۋ تولىقتاي ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىندا قالادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مىندەتى دە كەڭەيەدى. ەندى ولار تەك كەلگەن زالالدى ەمەس, تابيعي اپات كەزىندە تولەنەتىن وتەم مولشەرىن دە ەسەپكە الۋعا ءتيىس.
ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە قوسىمشا قۇرىلىمدار دا قاراستىرىلعان. ازاماتتاردىڭ مۇلكىن مىندەتتى ساقتاندىرۋمەن مامانداندىرىلعان مەملەكەتتىك قور اينالىسادى. ونىڭ جانىنان بايلانىس ورتالىعى مەن اقپاراتتىق-انىقتامالىق قىزمەت جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇيەنىڭ دە ناقتى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىن ۇكىمەت بەلگىلەيدى.
جاڭا مودەلدە ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ مولشەرى دە ايقىندالعان. ەڭ تومەنگى سىيلىقاقى – 0,5 اەك, ەڭ جوعارىسى – 5 اەك. 2026 جىلى ءبىر ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش 4 325 تەڭگە بولعاندىقتان, ساقتاندىرۋ تولەمى شامامەن 2 100 تەڭگەدەن 21,6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بولادى. اەك كولەمى جىل سايىن وسەتىندىكتەن, 2027 جىلدان باستاپ بۇل سوما دا ۇلعايادى. بۇعان قوسا 0,2%-دان 0,65%-عا دەيىنگى وڭىرلىك كوەففيتسيەنتتەر قولدانىلادى.
تاجىريبە كورسەتكەندەي, ساقتاندىرۋ پوليستەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق كوبىنە اپاتتان كەيىن كۇرت ارتادى دا, ۋاقىت وتە باسەڭدەپ قالادى. جەر سىلكىنىسىن ءجيى سەزەتىن الماتىلىقتار سەكىلدى, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى دا ءدۇمپۋ بولعان ساتتە عانا ساقتانۋ قاجەتتىگىن ەسكە الادى. الايدا ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بۇل ماسەلە قايتادان ۇمىتىلادى. بۇعان دەيىن جويقىن سۋ تاسقىنىن باستان وتكەرگەن وڭىرلەردە دە ساقتاندىرۋعا دەگەن بەلسەندىلىك ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس. سونىڭ سالدارىنان نارىق تارىلىپ, ساقتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇلەسى تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر.
يۋنيسەف دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەل اۋماعىنىڭ 75 پايىزى تابيعي اپاتتار قاۋپى جوعارى ايماققا جاتادى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, سۋ تاسقىنى قاۋپى بار وڭىرلەر قاتارىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەكى قالا مەن التى وبلىس كىرەدى. ال سەيسميكالىق تۇرعىدان قاۋىپتى ايماقتا ەكى قالا جانە 13 وبلىس ورنالاسقان. تاۋەكەلى سالىستىرمالى تۇردە تومەن وڭىرلەر رەتىندە استانا قالاسى, اقمولا, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اتالادى. سوعان قاراماستان ەلىمىزدەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ 3,2 پايىزى عانا ەرىكتى تۇردە ساقتاندىرىلعان.
حالىقارالىق Moody’s اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىلارى ەلىمىزدەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ رەنتابەلدىلىگى شامامەن 20 پايىزعا دەيىن ارتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. ال قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى 2030 جىلعا دەيىن تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن قاداعالاۋ جۇيەسىن تولىق ەنگىزۋگە ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەگەن. بۇل وزگەرىستەر ساقتاندىرۋ سالاسىن ەۋروپادا قولدانىلاتىن Solvency II جۇيەسىنە جاقىنداتىپ, كومپانيالاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى مەن كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي تۋىنداسا, وتەماقى ارنايى قۇرىلعان ساقتاندىرۋ پۋلىنان تولەنەدى. تۇرعىن ءۇي ب ۇلىنگەن جاعدايدا تولەم 500 مىڭ تەڭگەدەن باستالسا, تولىق قيراعان كەزدە 10 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
مۇنداي قاراجات ب ۇلىنگەن ءۇيدى جوندەۋگە جەتكەنىمەن, تولىق قيراعان باسپانانىڭ ورنىنا اۋدان نەمەسە وبلىس ورتالىعىنان جەر ساتىپ الىپ, جاڭا ءۇي تۇرعىزۋعا نە پاتەر الۋعا جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. ەگەر تۇرعىن ءۇيدىڭ تولىق نارىقتىق قۇنىن وتەۋ قاجەت بولسا, قوسىمشا ساقتاندىرۋ ءپوليسىن راسىمدەۋ تالاپ ەتىلەدى.
ساراپشى نۇرجان جانتورەەۆ ەلىمىزدە وڭتۇستىك پەن شىعىستا سەيسميكالىق قاۋىپتى وڭىرلەر بار ەكەنىن, بۇل رەتتە ماماندار ەلدىڭ ورتالىعىندا دا, باتىسىندا دا ايتارلىقتاي ەلەۋلى دۇمپۋلەردى بىرنەشە رەت بايقاعان. ونىڭ ايتۋىنشا, ەل اۋماعىنىڭ 70%-عا جۋىعى اپاتتى قاۋىپ-قاتەر ايماعىندا جانە بۇل ايتارلىقتاي ەلەۋلى قاۋىپ. ەل كولەمىندە تۇرعىن ۇيلەردىڭ نەبارى 3,2%-ى عانا تابيعي اپاتتاردان ساقتاندىرىلعان.
قندرا ۇسىنعان زاڭ جوباسى ءبىرىنشى كەزەڭدە زاڭ تۇجىرىمداماسى بازالىق تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى. بۇدان ءارى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن زارداپ شەككەن وڭىردە بازالىق تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا تولەمدەر جەتكىلىكتى بولاتىنداي ەتىپ قايتا باپتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تاسىلدەر بۇعان دەيىن تۇركيا مەن رۋمىنيادا قولدانىلىپتى. مۇنداي تەتىكتەر بيۋدجەتتەن جۇكتەمەنى الىپ تاستاۋعا عانا ەمەس, زارداپ شەككەندەردى جەدەل تولەمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر ءزىلزالادان بىرنەشە ءجۇز مىڭ, ءتىپتى ميلليونداعان ادام زارداپ شەكسە, ەشقانداي مەملەكەتتىك رەزەرۆ قالپىنا كەلتىرۋگە جەتپەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.
ن.جانتورەەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇيدى مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ تۇراقتى جۇيەسىن قۇرۋ – وتە كۇردەلى ءارى قيىن مىندەت ەكەنىن, ونى ىسكە اسىرۋعا بىرنەشە جىل كەرەك. تۇركياداعى تابيعي اپاتتاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تەتىگى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن. جەرگىلىكتى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى وزدەرىنىڭ ساتۋ ارنالارى ارقىلى ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىن تىكەلەي جيناۋمەن اينالىسۋى مۇمكىن ەكەنى وسىعان دەيىن ايتىلعان. تابيعي اپاتتاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ۇدەرىسىندە ءونىمنىڭ ماركەتينگتىك قۇرامداس بولىگىنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ۇلتتىق بانكتىڭ ساراپشىلارى دا ايتادى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيى سياقتى ايماقتىق جانە تابيعي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىن ءادىل جانە بىركەلكى جۇكتەمەنىڭ پايداسىنا ەسەپتەۋ كەزىندە ەسكەرىلۋگە ءتيىس.
– جەرگىلىكتى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى وزدەرىنىڭ فيليالدار, بولىمشەلەر, ينتەرنەت-رەسۋرستار ارقىلى ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىن تىكەلەي جيناۋمەن اينالىسۋى مۇمكىن. بۇدان ءارى جينالعان سىيلىقتار مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ كومپانياسىنا بەرىلەدى. تاۋەكەلدى ىسكە اسىرعان جاعدايدا زارداپ شەككەندەرگە تىكەلەي تولەمدەر دە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ايتالىق, ەگەر پاتەر 25 ملن تەڭگە تۇرسا, ال مىندەتتى ساقتاندىرۋ تەك 5 ملن تەڭگە شىعىندى عانا جابادى. تاۋەكەلدەردىڭ شەكتەۋلى تىزبەسى بويىنشا تاعى 20 ملن تەڭگەگە قوسىمشا وتەماقى ساتىپ الۋعا جانە تاۋەكەلدەر تىزبەسىن كەڭەيتۋگە, سونداي-اق تۇرعىن ۇيگە زاقىم كەلتىرگەنى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تەحنيكامەن جيھاز نەمەسە جوندەۋ ءۇشىن دە تولەم الۋعا بولادى, – دەيدى ن.جانتورەەۆ.
تۇرعىن ءۇيدى ساقتاندىرۋ سەگمەنتىندە قوردالانىپ قالعان ماسەلە كوپ. قىزىل سىزىقتىڭ ۇستىنە سالىنىپ كەتكەن ۇيلەر ورتالىقتان شالعاي وڭىرلەردە عانا ەمەس, الماتىدا دا بار. زاڭ بويىنشا ۇكىمەت مۇنداي ۇيلەرگە وتەماقى بەرۋگە مىندەتتى ەمەس. بىراق مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تۇتقىنى بولىپ قالعانداردىڭ بارىنە جاردەمدەسۋدى مىندەتتەيدى.
