اسىرەسە جۇرتشىلىق كامال ابىلقاسىمقىزىن ىلەسپە اۋدارماشى رەتىندە جاقسى بىلەدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيدى. ىلەسپە اۋدارمانىڭ دا قاجەتتىلىگى تۋدى. سول جىلدارى جوعارعى كەڭەس اپپاراتىنداعى رەداكتسيالىق باسپا ءبولىمىن زەينوللا سەرىكقالي ۇلى باسقاردى. ءبىر جيىندا كورنەكتى سىنشى كامال اپايدىڭ ەكى تىلدە ەركىن سويلەگەنىن كورىپ, باسپا بولىمىنە قىزمەتكە شاقىرادى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ىلەسپە اۋدارما سالاسىنداعى العاشقى ەڭبەك جولى وسىلاي باستالدى. قالامگەر جاڭا قىزمەتتى جاتىرقامادى. بىردەن ءسىڭىسىپ كەتتى. ويتكەنى سول كەزدە ەلىمىزگە بەلگىلى ايتۋلى ازاماتتاردىڭ دەنى جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ولاردىڭ دەنى سەسسيا وتىرىسىندا ۇلت ماسەلەسىنەن باستاپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى بيلىك وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك تىلدە ءجيى ساۋال جولدايتىن. حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قازاقشا ايتقان ۇسىنىستارىن باسقالار دا ءتۇسىنۋى كەرەك. كامال الپەيىسوۆا ىلەسپە اۋدارماشى رەتىندە سولاردىڭ سويلەگەن سوزدەرىن ماعىناسىن ەش وزگەرتپەي جەتكىزدى. وسىنىڭ ءبارى ول كىسىگە وڭاي تيمەدى. بىراق بۇل سىننان سۇرىنگەن جوق. قايتا شيراپ, شىڭدالا ءتۇستى. تاجىريبەسى دە مولايدى.
نەگىزى, ىلەسپە اۋدارمادا جارتى ساعات سايىن ماماندار الماسىپ وتىرۋى قاجەت. ويتكەنى دەنساۋلىققا زيان. 90-جىلداردىڭ باسىندا ەكى تىلگە جۇيرىك ىلەسپە اۋدارماشىلار ساناۋلى ەدى. ال ورىس تىلىندەگى ماماندار جەتەرلىك. ولار ءبىر-ءبىرىن ءجيى الماستىرادى. سوندىقتان جوعارعى كەڭەس سەسسياسىندا كامال ابىلقاسىمقىزىنا كوپ سالماق تۇسەتىن. بىراق ول كىسى وعان مويىمادى. تاباندىلىق كورسەتتى. ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەدى. كەيدە قاتتى شارشايتىن. سونداي كەزدە مارقۇم زەينوللا اعانىڭ: «كامال, كەيىن ەكى ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن قازاق اۋدارماشىلارى كوبەيەدى. سوندا سەن دە الماسىپ وتىراسىڭ», دەگەن ءسوزى كۇش بەرەتىن.
جالپى, كامال اپاي زەينوللا سەرىكقالي ۇلىن ىلەسپە اۋدارماداعى ۇستازىم دەپ ارداق تۇتادى. بىردە جولىعىپ اڭگىمەلەسكەندە ابزال ازاماتتىڭ وسى سالاعا قوسقان ۇلەسى مول ەكەنىن ايتتى.
«زەينوللا اعا – ەلىمىزدەگى ىلەسپە اۋدارما سالاسىن قالىپتاستىرعان تۇلعانىڭ ءبىرى. شىن مانىندە, ول انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى ەدى. 90-جىلداردىڭ باسىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەتتە جيىندار ءجيى وتەتىن. سوعان ىلەسپە اۋدارما جاساۋعا ۇنەمى مەنى شاقىرادى. زەينوللا اعا سول جيىنداردان ءوزى كۇتىپ الادى. سوسىن: «كامال, وتىرىستا قانشا ادام قازاقشا سويلەدى؟» دەپ سۇرايدى. مەن وعان: «بۇگىن كەشەگىدەن دە كوپ سويلەدى», دەسەم, سوعان بالاشا قۋانىپ: «كوردىڭ بە؟ ءبىز كوبەيىپ كەلە جاتىرمىز», دەپ ءماز بولاتىن ەدى», دەيدى.
كامال الپەيىسوۆا جوعارعى كەڭەس اپپاراتى مەن پارلامەنت سەناتىنىڭ رەداكتسيالىق باسپا بولىمىندە ۇزاق جىل قىزمەت ىستەدى. قاراپايىم كونسۋلتانتتان ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن كوتەرىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا اتسالىستى. كوپتەگەن ماڭىزدى جيىندا ىلەسپە اۋدارما جاسادى. 1995 جىلى الماتىدا يۋنەسكو-نىڭ اياسىندا ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان شىڭعىس ايتماتوۆ تا كەلدى. اسا كورنەكتى جازۋشى حاكىم اتامىز تۋرالى قىرعىز تىلىندە تەبىرەنىپ سويلەدى. وسى جيىندا زاڭعار سۋرەتكەردىڭ ءسوزىن قىرعىزشادان ورىسشاعا ەركىن اۋداردى. كونفەرەنتسيادان كەيىن قابىرعالى قالامگەر ءوز ءسوزىن جۇرتشىلىققا ۇعىنىقتى جەتكىزگەن كامال اپايعا كەلىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. مۇنداي وقيعالار كەيىپكەرىمىزدىڭ قىزمەت جولىندا وتە كوپ. ايتالىق, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان جىلدارى ماجىلىستە ەل, جەر, ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە ويىن بۇگىپ قالمايتىن. ءاربىر ءسوزىن شيرىعىپ ايتاتىن. بۇعان حالىقتىڭ دا ايىزى قاناتىن. كامال اپاي پارلامەنت وتىرىسىندا ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ايتقان سوزدەرىن مۇرتىن بۇزباي اۋدارۋعا كۇش سالاتىن. كەيدە قالامگەرگە داۋىس ىرعاعى دا ۇقساپ كەتەدى. سوندا ارىپتەستەرى: «شەراعادان بەتەر شەگەلەدىڭ عوي», دەيدى ەكەن.
شىندىعىندا, كامال ابىلقاسىمقىزى – ەلىمىزدەگى ىلەسپە اۋدارمانىڭ بىرەگەي مامانى. وسى سالاعا سانالى ءومىرىن ارنادى. وقۋ قۇرالدارىن جازدى. مەكتەپ قالىپتاستىردى. قانشاما شاكىرت تاربيەلەدى. العاشقى رەسپۋبليكالىق «ۇزدىك اۋدارماشى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. وسى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا دا قورعادى.
سونىمەن قاتار مايتالمان اۋدارماشى ادەبي شىعارمالاردى دا تارجىمەلەدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن شىققان «الەمدىك ساياساتتانۋ انتولوگياسىندا» گرەك ويشىلدارى دەموكريتتىڭ, اريستوتەلدىڭ, پلاتوننىڭ, باتىس ويشىلدارى بەنەديكت سپينوزانىڭ, دجون لوكتىڭ, پاسكال جانە بلەزدىڭ جەكەلەگەن ەڭبەكتەرىن قازاقشا سويلەتتى. ماحامبەتتەن باستاپ, ءا.تاجىباەۆ, ۇ.ەسداۋلەت سەكىلدى ايتۋلى اقىنداردىڭ جىر توپتاماسى مەن مۇعاميلا اۋەزوۆانىڭ «اكەم تۋرالى» اتتى كىتاپشاسىن ورىسشاعا اۋداردى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ەندى ءبىر قىرى – جازۋشىلىعى. كامال ابىلقاسىمقىزى ادەبيەتكە ءتاستۇيىن دايىندىقپەن كەلدى. بۇعان «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەگەن جىلدارى دا سەبەپ بولدى. ويتكەنى اتالعان باسىلىمدا تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان قازاق ايەلدەرى تۋرالى كولەمدى كوركەم وچەركتەر جازدى. سولاردىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلدى. قيىندىققا قايىسپاعان اياۋلى جانداردىڭ رۋحىن سەزىندى. وسىنىڭ ءبارى پروزا جازۋعا اسەر ەتتى دەپ ويلايمىز.
قالامگەردىڭ العاشقى ء«تۇس» دەگەن اڭگىمەسى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارىق كوردى. وسى دۇنيەنى وقىعان بەلگىلى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تۇرىسبەك ساۋكەتاي: «ادەبيەتتە ادامنىڭ جاسى فيزيولوگيالىق جاسپەن ولشەنبەيدى. وسى اڭگىمەمەن-اق ساقالىڭ بەلۋارىڭا ءتۇسىپ تۇر ەكەن», دەپ باعا بەردى.
كامال الپەيىسوۆانىڭ ءجۇزى قانداي جىلى بولسا, شىعارمالارى دا سونداي جىپ-جىلى. اڭگىمەلەرى وقىرماندى بىردەن ءۇيىرىپ اكەتەدى. اسىرەسە شىعارمالارىندا ايەلدەردىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى, ساعىنىشى مەن ارمانى, مۇڭى مەن زارى نازىك سەزىممەن ورىلگەن. ءتۇرلى تاعدىردى باستان كەشكەن اياۋلى جانداردىڭ گالەرەياسىن جاسادى. مىسالى, «ايتىلماعان اڭگىمە» اتتى تۋىندىسىندا جاس كەزىندە ءبىر-ءبىرىن ءولىپ-ءوشىپ سۇيگەن جەكەن مەن الما ءومىردىڭ ءتۇرلى سوقپاعىمەن ەكى جاققا كەتەدى. ەكەۋى دە ەسەيىپ, اقىل توقتاتقان شاقتا ءبىر-ءبىرىن كورسەم دەپ ارماندايدى. بىراق تاعدىر جولى تۇيىسپەيدى. مۇنداي وقيعا كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىندا بولۋى مۇمكىن. وسىنى اۆتور شەبەرلىكپەن باياندايدى. ال «ايەل باقىتى» اڭگىمەسىندە ەرى قايتىس بولىپ, جالعىز قالعان فازيلا انانىڭ بەتىنەن قاقپاي باعىپ-قاعىپ وسىرگەن بالاسى ادامدىقتان كەتىپ, باسقا جولعا تۇسەدى. بۇل تۋىندىدا قازىرگى زاماناۋي تاقىرىپ قوزعالعان. سونىمەن بىرگە «عاجايىپ تانگو», «جاقسى كورۋ», «اپاسىنىڭ بالاسى», «التىن كورگەن پەرىشتە», «جيگۋلي – تاۋدىڭ اتى» سەكىلدى كوركەم دۇنيەلەرىندە دە ادام بويىنداعى ادالدىق, دوستىق, ىزگىلىك, مەيىرىمدىلىك سەكىلدى قاسيەتتەر ايشىقتى بەينەلەنگەن.
سونداي-اق كامال اپاي – قالامى جۇردەك پۋبليتسيست. قوعامدى الاڭداتقان ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دەر كەزىندە ءۇن قوسىپ وتىرادى. كەزىندە مەرزىمدى باسپاسوزدە جارىق كورگەن وتباسىلىق قۇندىلىقتار تۋرالى «اتا-انانى ءسۇيۋ», «ۇل», «اكە بەدەلى», « ازاماتتىق نەكە. ازاماتقا لايىق پا؟» اتتى ماقالالارى وقىرمانداردى سان تاراۋعا ويعا قالدىردى. مۇنداعى ايتىلعان پروبلەمالار ءالى دە وزەكتى. ماسەلەن, «ۇل» اتتى ماقالاسىندا: «ەر ادام ايەلىنىڭ, بالالارىنىڭ الدىندا بەدەلى بولسا, ول وتباسى باقىتتى. ال بەدەل ادامعا ءبىلىم ارقىلى, سول ءبىلىم قالىپتاستىرار باي جان دۇنيەسى, تەرەڭ تانىمى, ءوز بالا-شاعاسىن اسىراپ باعا الار كاسىبى مەن وتباسىنا جاسار قامقورلىعى ارقىلى كەلەدى. ءبىز «ايەل ەرگە قارايتىن ەلمىز عوي. ەرلەرىمىز جەرگە قارامايتىن بولۋى ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ۇلدارىمىزدىڭ تاربيەسىنە كوڭىل بولەيىك, ولاردى وقىتايىق, كاسىپكە باۋليىق, قىمباتتى اتا-انالار!» دەپ پاراساتتى وي قورىتادى.
كەيىپكەرىمىز قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەنە ارالاسادى. ءبىراز جىل ەلىمىزدەگى ايەلدەر ءىسى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياعا مۇشە بولىپ, وسى سالاداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپالىن تيگىزدى. قازىر قحا جانىنداعى انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. بۇل باعىتتاعى جۇمىسى دا ناتيجەلى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا بايلانىستى بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىردى.
بيىل كامال الپەيىسوۆا ءۇشىن مەرەيلى جىل. جاقىندا قارىمدى قالامگەر مەملەكەت باسشىسى قولىنان «پاراسات» وردەنىن الدى. بۇعان ونى بىلەتىندەردىڭ ءبارى قۋاندى. ويتكەنى بۇل ماراپات جانى نۇرلى جاقسى ادامنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنىڭ ءبىر وتەۋىندەي كورىندى. ادال ەڭبەك ەلەۋسىز قالمايدى دەگەن وسى.
