ەرتەگىدەن ەلتاڭبامىزعا ەنگەن
ءبىزدىڭ قازاق «ۇستاعانىڭ شىراق بولسىن, مىنگەنىڭ پىراق بولسىن» دەپ تىلەيدى. قازاق دۇنيەتانىمىندا قاناتتى تۇلپار – پىراقتىڭ ورنى بولەك. قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىمىزدە, اڭىز-اڭگىمەلەرىمىزدە قاناتتى تۇلپارلار بار. ەجەلگى عۇن, ءۇيسىن, ساق ەسكەرتكىشتەرىندە دە پىراق بەينەسى كەزدەسەدى. سوعان قاراعاندا قاناتتى تۇلپاردىڭ تاريحى تەرەڭدە. كەيىن قازاق دالاسىنا يسلام ءدىنى كەلگەن سوڭ, پىراق بەينەسى پايعامبارلارعا قىزمەت ەتكەن تۇلپار رەتىندە اتالا باستادى. ءدىني ادەبيەتتەردە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ميعراج ساپارىنا وسى پىراققا ءمىنىپ بارعانى ايتىلادى. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندە كەزدەسەدى. باتىرلار جىرىندا پىراق باتىرلاردىڭ سەرىگى رەتىندە سۋرەتتەلەدى.
كوپتەگەن قازاق اقىنىنىڭ جىرىنا دا ارقاۋ بولدى: «پىراق بار بەس ءجۇز جىلدىق جولدى باسقان, ەرتوقىم وڭشەڭ ابزال اسىل تاستان» ء(ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى), «دايار بوپ ۇشقان قۇستاي سوققان قۇيىن, تىلەسەك ءبىر-ءبىر تۇلپار بەينە پىراق!» (ماعجان جۇماباەۆ), «قايدا ءجۇرسىڭ قوڭىراۋىڭ سىڭعىرلاپ, ۇستاتپايتىن پەرىشتەنىڭ پىراعى؟» (نەسىپبەك ايت ۇلى). سونداي-اق پىراق بەينەسى الەمنىڭ كوپتەگەن حالقىنىڭ, اتاپ ايتقاندا گرەك (پەگاس), اراب (بۋراق), كارىس (چحولليما), تيبەت (لۋنگتا), موڭعول (حيمور), باشقۇرت (اقبوزات), تاتار (تولپار) حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىندا دا بار.
پىراقتىڭ ءمۇيىزدى ءتۇرى دە بار. كوپشىلىك ونى ينروگ, ەدينوروگ دەپ تانيدى. قازاقشا اتاۋى – كەرقۇدان. پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءمۇيىزدى ميفتىك تۇلپاردىڭ اتاۋى كەرقۇدان ەكەن. ء«بىزدىڭ فولكلوردا ءمۇيىزدى ات بەينەسى بار, اتى – كەرقۇدان. قازاق اۋىز ادەبيەتىندە, شەجىرەدە جالعىز ءمۇيىزدى جىلقى عانا ەمەس, بىزگە تۇسىنىكسىز, ۇمىتىلعان نەشە ءتۇرلى اڭ-قۇستاردىڭ اتى كەزدەسەدى» دەي كەلىپ, كەرقۇدان بەينەسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى شىعارمالارىندا دا كەزدەسەتىنىن ايتادى. ال گەرالديست ايدىن رىسبەك ۇلى: «قازاق فولكلورىندا, شەجىرەدە جالعىز ءمۇيىزدى جىلقى بار. كەيبىر دەرەكتەردە «كەرقۇدان» (كەرقۇلان ەمەس) دەيدى. ونىڭ عىلىمي اتاۋى – ينروگ, ورىسشا – ەدينوروگ, تاتارشا – تاكموگەز», – دەيدى. گەرالديستىڭ ايتۋىنشا, كونە تۇرىكتەردىڭ دۇنيەتانىمىندا ءمۇيىزدى جانۋار بەينەسى ءجيى كەزدەسەدى. ء«مۇيىز دەگەن – تىلسىم كۇش پەن بيلىكتىڭ اجىراماس اتريبۋتى. قازاق ۇعىمىندا ء«مۇيىزى قاراعايداي» دەگەن تۇراقتى ءسوز تىركەسى – جوعارى مانساپتى, ء«مۇيىزىن قاعىپ الۋ» دەگەن – كۇيرەتە جەڭۋدى بىلدىرەدى» دەيدى ول.
كەرقۇدان – پىراقتىڭ ءبىر ءتۇرى. پىراقتا قانات بولسا, كەرقۇداننىڭ قاناتقا قوسا سىڭار ءمۇيىزى بار. كەرقۇداننىڭ قاناتسىز ءتۇرى دە كەزدەسەدى. كەرقۇدان ەلىمىزدىڭ ەلتاڭباسىندا بەينەلەنگەن. ەلتاڭبادا ەكى كەرقۇدان شاڭىراقتى قورعاپ تۇر. ەلتاڭبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى شوت-امان ءۋاليحان: ء«داستۇرلى قاناتتى تۇلپار – پىراق بەينەسى بيىك سامعاۋدى, بولاشاق تۋرالى ارماندى بىلدىرگەندەي. تۇلپاردىڭ كوككە سەرمەگەن قاناتتارى ورتاق وتاۋىمىز – شاڭىراعىمىزدى قورعاپ تۇر. پىراقتىڭ اڭىزداعى شيراتىلعان اي ءمۇيىزى قايسارلىقتى, قايراتتىلىقتى كورسەتكەندەي ارى كونە تاريحىمىزدان دا حابار بەرگەندەي», – دەسە, اقىن الماس تەمىرباي ءمۇيىزدى تۇلپار جايىندا: «سيمۆوليكالىق ءمانى ءۇشىن ەلتاڭبامىزدا دا بەينەلەنگەن. ونىڭ سىڭار مۇيىزىندەگى جەتى بۋىن – جەتى اتا, قاناتتاعى ءۇش قاۋىرسىن ءۇش ءجۇز دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرىپ بەينەلەنگەن», دەيدى.
سۋ جىلقىسى سۋىننان تۇقىم العان
ەگەر ءسىز «مۇزدى ولكە 2» (Frozen) انيماتسيالىق ءفيلمىن كورگەن بولساڭىز, ەلزانىڭ تەڭىزدەن شىعاتىن تۇلپارىن كوزىڭىز شالعان شىعار. فيلم اۆتورلارى ونداعى تەڭىز تۇلپارىن سكانديناۆ ميفولوگياسىنداعى نوكك دەگەن جىلقى دەپ تۇسىندىرگەن. ياعني جىلقى بەينەسىندەگى ميستيكالىق سۋ رۋحى ەكەن. اسىلىندە بۇل – كادىمگى ءبىزدىڭ سۋىن. قازاقتار سۋ جىلقىسىن «سۋىن» دەيدى. كاسپي تەڭىزى ماڭىن جايلاعان قازاقتار اراسىندا سۋىن جايلى اڭىز كوپ. سونىڭ ءبىرى – بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا سۋىن ايعىرى تەڭىزدەن شىعىپ, جاعالاۋدا جايىلىپ جۇرگەن ءبىر بيەگە جاقىنداسادى-مىس. سول بيەدەن تۋعان ق ۇلىن بايگە بەرمەيتىن سايگ ۇلىككە اينالادى-مىس. سودان بولار تەڭىز جاعالاي قونعان قازاقتار بيەلەرىن كاسپيدىڭ جاعاسىنا جايۋعا تىرىسقان.
ميفولوگ سەرىكبول قوندىبايدىڭ جازۋىنشا, سۋىن – سۋلاردىڭ, تولقىنداردىڭ ميفتىك تۇلعالانۋى. ول «ارعىقازاق ميفولوگياسى» كىتابىندا سۋىندى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «قازاق ەرتەگىلەرىندەگى «سۋ جىلقىلارىنا» قاتىستى مىناداي ءبىر مەزەت بار: اتاقتى جىلقىشىلار تەڭىزدە ءومىر سۇرەتىن سۋ ايعىرلارىنىڭ قاي ۋاقىتتا سۋ استىنان جاعالاۋعا شىعاتىنىن بىلەتىن كورىنەدى. سونداي كۇندەرى جىلقىشى ءوزىنىڭ ۇيىرلەرىندەگى بيەلەردىڭ تاڭداۋلىلارىن تەڭىز (كول) جاعالاۋىنا جىبەرىپ, سىرتىنان كوزدەپ تۇرادى. ۋاقىتى كەلىپ, تەڭىز استىنان شىققان ايعىر جاعالاۋدا جۇرگەن بيە ءۇيىرىنىڭ ىشىنەن ەڭ بولماعاندا بىرەۋىمەن جاقىنداسۋعا ءتيىس. ناتيجەسىندە, سۋىن ايعىرمەن جاقىنداسقان بيەلەردى باسقا جىلقىلاردان بولەك باعىپ, ۋاقىتى جەتكەندە قاناتتى تۇلپار, سايگ ۇلىك بولاتىن ق ۇلىندارعا يە بولادى ەكەن».
سۋىن جايلى اڭىز-اڭگىمەلەر سونىمەن قاتار كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى تۇرىكمەن, ازەربايجان حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىندا دا بار. تۇرىكمەندەر وزدەرىنىڭ اتاقتى اقالتەكە سايگ ۇلىگىن سۋىننىڭ تۇقىمى دەپ بىلەدى. تەڭىزدەن شىعاتىن جىلقىلار سونداي-اق ءۇندى, پارسى, تۇرىك, گرۋزين, ارميان, قالماق, باشقۇرت اڭىزدارىندا دا كەزدەسەدى.
قازاق تانىمىندا جىلقى – كۇش-قايرات, باتىلدىق, ۇمتىلىستىڭ بەينەسى. سول سەبەپتى جىلقى جىلىندا جاڭا ۇمتىلىستارعا جول اشىلادى دەپ سەنەمىز. جاڭا جىل تىنىمسىز قوزعالىسقا, تىڭ ىزدەنىسكە تولى جىل بولعاي!
