سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, فوتوونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى بالا كەزىنەن باستالىپتى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە اۋىلعا ءبىر فوتوگراف كەلىپتى. اۋىل ادامدارىن فوتوعا ءتۇسىرىپ, كەيىن سول سۋرەتتەردى وزدەرىنە ساتىپتى. سول كەزدە بالا شۇكىردىڭ ويىنا «مۇنى مەن دە ىستەي الامىن عوي» دەگەن وي ساپ ەتە قالادى. ءسويتىپ, «سمەنا» فوتواپپاراتىنا قول جەتكىزەدى. سۋرەت شىعاراتىن باسقا دا قۇرال-سايمانداردى تۇگەندەيدى. سوسىن اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, ادامداردى سۋرەتكە تۇسىرە باستايدى. اينالدىرعان از ۋاقىتتا اقشاعا قارىق بولادى. وسىلايشا, 8-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە 1 200 رۋبلگە سۋ جاڭا «ياۆا» موتوتسيكلىن ساتىپ الادى. بۇل ونىڭ فوتوگرافيادان تاپقان العاشقى ۇلكەن تابىسى ەدى.
قازمۋ-عا ءۇش رەت تاپسىرىپ, ۇشەۋىندە دە جولى بولمايدى. سوسىن الماتىداعى جەڭىل ونەركاسىپ تەحنيكۋمىنىڭ فوتوتەحنيكا ماماندىعىندا ءبىلىم الادى. ونى بىتىرگەن سوڭ, الدىمەن ماقتاارال اۋداندىق گازەتىنىڭ, كەيىن رەسپۋبليكالىق «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى اتانادى. ودان سوڭ «سوتسياليستىك قازاقستان», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ورنالاسادى.
«كوپەن امىربەك اعام «سق»-نىڭ ساتيرا بولىمىندە ىستەيتىن. سول كىسىنىڭ دانەكەر بولۋىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە اۋىستىم. جۇمىسقا قابىلدار الدىندا شەراعاڭ: «قاسقىردى اياعى اسىرايدى, ءفوتوتىلشىنى دە اياعى اسىرايدى. جۇمىسقا قابىلداندىڭ», دەدى. بۇل 1991 جىلعى 4 جەلتوقسان بولاتىن.
شۇكىر وسى باسىلىمدا اتتاي التى جىل قىزمەت ەتتى. تابانىنان توزدى, قاتارىنان وزدى. «جيىرما ءۇش جاسىمدا «ەگەمەن قازاقستانعا» جۇمىسقا تۇرعانىم, شەرحان مۇرتازا باستاعان اعالارمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەنىم – قۇدايدىڭ بەرگەن باعى. زاماننىڭ قيىن كەزىندە سول اعالارىمنىڭ جاقسىلىعىن كوردىم», دەيدى فوتوجۋرناليست. ول «ەگەمەن قازاقستاندا» ءجۇرىپ بۇگىندە باقيعا اتتانىپ كەتكەن قازاقتىڭ تالاي تارلانىنىڭ بەينەسىن تاسپاعا ءتۇسىردى. شۇكىر شاحايدىڭ ءتۇسىرىپ ۇلگەرە الماي قالعان ادامى ءشامشى قالداياقوۆ ەكەن.
«بىردە شەرحان مۇرتازا جۋرناليست ايان نىسانالينگە: ء«شامشى اۋرۋحانادا جاتىر ەكەن. بارىپ سۇحباتتاسىپ قايتىڭدار. شۇكىر سۋرەتكە ءتۇسىرسىن», دەپ تاپسىرما بەرىپتى. ايان اعانىڭ قولى تيمەدى مە, الدە ۋاقىتىمىز بولمادى ما, سول كۇيى بارا المادىق. كەيىن ءشامشى قايتىس بولىپ كەتتى. ءشامشىنى العاش جانە سوڭعى رەت تابىتتا جاتقان كەزدە كوردىم. تابىتتا جاتقانىن سۋرەتكە ءتۇسىردىم. ءبىر وكىنىشىم وسى» دەيدى فوتوجۋرناليست كۇرسىنىپ.
ول ۋاقىتتا فوتوتىلشىلەردىڭ تاقىرىبى, باعىتى بولاتىن. مىسالى, سايلاۋ پەرنەباەۆ كوبىنە اقىن-جازۋشىلاردى, نۇرعوجا جۇبانوۆ قىز-كەلىنشەكتەردى, زەينەل ۇيسىنباەۆ بالالاردى تۇسىرەتىن. شۇكىر شاحاي دا ءوز تاقىرىبىن تاپتى. ول كوپشىلىككە رەپورتاج, پورترەتتەر تۇسىرۋمەن تانىلدى. سونىمەن قاتار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كوپتەگەن ماڭىزدى ءساتتى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, تاريحي فوتوشەجىرەنىڭ تارلانىنا اينالدى.
فوتوجۋرناليستكە سۋرەتتى ءتۇسىرۋ عانا ەمەس, ونى ۋاقىت تەزىنەن امان الىپ قالىپ, كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ماڭىزدى مىندەت. كەيدە ءبىر عانا كادر ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ كۋاسىنە اينالادى. ال سول كادرلاردى جوعالتپاي, جۇيەلەپ ساقتاي ءبىلۋ – ۇلكەن جۇمىس. شۇكىر شاحايدىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن ايقىندايتىن ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى دە وسى. ول بۇكىل سۋرەتىن تسيفرلاندىرىپ, ساقتاپ قويعان. بۇل – فوتوتىلشىلەردىڭ كوبىندە كەزدەسە بەرمەيتىن ەرەكشە قاسيەت. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قاسيەتتى ول سايلاۋ پەرنەباەۆتان ۇيرەنىپتى. «ارامىزداعى سۋرەتتەرىنە وتە تياناقتى قارايتىن ءفوتوتىلشى سايلاۋ پەرنەباەۆ ەدى. ول سۋرەتتەرىن جەكە كونۆەرتكە سالىپ, سىرتىنا اتاۋىن جازىپ قوياتىن. وسى ىزبەن سەگىز جىل بويى سۋرەتتەرىمدى تسيفرلادىم. ءتىپتى سول جولدا ءۇش سكانەردى ىستەن شىعاردىم. كۇن سايىن جۇمىستان كەيىن 2 ساعات ۋاقىتىمدى جۇمساپ, بارلىق سۋرەتىمنىڭ ەلەكتروندى نۇقساسىن جاسادىم. ءبىرازى فوتوالبوم بولىپ جارىققا شىقتى», دەيدى ول.
راس, شۇكىر شاحاي شىعارعان فوتوالبوم جەتەرلىك. ەل تاريحىنىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى «قازاقستان», «تۇركىستان», «تاۋەلسىزدىك: قاس قاعىم ءسات», «استانا: قاس قاعىم ءسات», ودان بولەك «قاھارمان قاسىم», «روزا رىمباەۆا» سەكىلدى تۇلعالارعا ارنالعان فوتوالبومدارى بار. ءفوتوتىلشى بىزگە «قاھارمان قاسىم» فوتوالبومىنىڭ شىعۋ تاريحىن ەرەكشە تەبىرەنىسپەن جەتكىزدى.
ء«بىر كۇنى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنىڭ باسشىلارى قاسىم قايسەنوۆتىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ بەرۋىمدى سۇرادى. قاسىم اعانىڭ ۇيىنە بارىپ, سۋرەتكە ءتۇسىردىم. سول سۋرەتتەر اعانىڭ وزىنە ۇناپ, مەنى جاقىن تارتا باستادى. كەزدەسۋلەرى بولا قالسا, مەنى شاقىراتىن. ەكىنشى ۇلىم ەرلاننىڭ ءتىلى ەندى شىعىپ كەلە جاتقان كەزى ەدى. ءسوزىن «باياعىدا...» دەپ باستايتىن, تازا قازاقشا سويلەيتىن. قاسىم اعا سونىڭ سويلەگەنىن قىزىق كورەتىن. بىردە حابارلاسىپ: «ەرلاندى ساعىندىم, ۇيىڭە بارسام قايتەدى؟» دەدى. ول كەزدە تاۋگۇلدەگى جاتاقحانادا تۇراتىنمىن. ءۇيدىڭ الدىنا كەلگەندە: «سەن جاتاقحانادا تۇراسىڭ با؟» دەپ سۇرادى. ء«يا, بەس-التى جىلدان بەرى وسىندا تۇرامىن», دەدىم. «وسى ۋاقىتقا دەيىن ماعان نەگە ايتپايسىڭ؟» دەپ ۇرىستى. ۇيگە كىرىپ, بىرگە شاي ىشتىك. ەرلانمەن ءبىراز «اڭگىمەلەستى». سوسىن اقساقالدى ۇيىنە اپارىپ تاستادىم. سول كەزدە قولىما جەكە بلانكىسىنە جازىلعان حات ۇستاتتى دا: «مىنانى قالا اكىمىنە اپارىپ بەر», دەدى. اكىمدىككە ءبىر-ەكى رەت بارىپ ەدىم, كىرگىزبەدى. ءبىر كۇنى قاسىم اعا حابارلاسىپ: ء«اي, شۇكىر, حاتتى نە ىستەدىڭ؟» دەدى. مەن ول حات جايىندا ۇمىتىپ كەتكەم. اكىمگە كىرە الماعانىمدى ايتتىم. «قازىر ۇيگە كەل», دەدى. ءسويتىپ, مەنى ەرتىپ الىپ اكىمگە اپاردى. ءۇش كۇننەن كەيىن ءتورت بولمەلى ءۇي الدىم. قاسىم اعانىڭ وسى جاقسىلىعىن ءومىر بويى ۇمىتپايمىن», دەپ باتىردى ەسىنە الدى. قاسىم باتىردىڭ سۋرەتتەرىن جيناقتاپ, فوتوالبومىن دايىنداپتى. البومدى «اتامۇرا» باسپاسىنان مۇحتار
قۇل-مۇحاممەد شىعارىپ بەرىپتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – شۇكىر شاحاي
شۇكىر شاحاي – پورترەتتىك فوتونىڭ شەبەرى. ول مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, ونەر مەن مادەنيەت تارلاندارىنىڭ بەينەلەرىن تاريحتا قالدىردى. وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باسىنا تاقيا كيىپ, قولىنا كەسەقاپ ۇستاپ تۇسكەن اتاقتى سۋرەتى بار. وسى سۋرەتتى شۇكىر شاحاي تۇسىرگەن.
وسى سۋرەتتىڭ قالاي تۇسىرىلگەنىن سۇرادىق. «پارلامەنتتە سۋرەت ءتۇسىرىپ جۇرگەم», دەدى ءفوتوتىلشى. وزبەكالى اعا: ء«اي, بالا, كەشكە ۇيگە كەلىپ كەتشى», دەدى. ايتقان ۋاقىتىندا باردىم. وزىنە ارناپ تىكتىرگەن شاپاندارى, تاقيالارى, باسقا دا ۇلتتىق كيىمدەرى بار ەكەن. سولاردى كيىپ, سۋرەتكە ءتۇستى. ەكى ساعاتتاي فوتوسەسسيا جاسادىق. ءبىر قاراسام, قابىرعادا كەسەقاپ ءىلىنىپ تۇر ەكەن. سونى قولىنا ۇستاتتىم دا, سوعان قاراتىپ ءتۇسىردىم. ەڭ كوپ تاراعان سۋرەتتەردىڭ ءبىرى وسى بولدى», دەپ ەسىنە الدى.
شۇكىر شاحاي 2002 جىلى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جەكە فوتوگرافى بولىپ جۇمىسقا قابىلدانعان. «سودان بەرى توعىز ۇكىمەت باسشىسى اۋىستى. 24 جىلدان بەرى وسى جەردە قىزمەت ەتىپ كەلەمىن» دەپ, قازىرگى جۇمىسىنا دا توقتالا كەتتى.
فوتوسۋرەت تە ادام سەكىلدى, ونىڭ دا جاسىرعان سىرى بولادى. سۋرەت ارقىلى بىرەۋلەر تابىسىپ جاتادى. سونداي ساتتەر شۇكىر شاحايدىڭ ومىرىندە دە كەزدەسىپتى. تۇركىستان وبلىسىنداعى لەنگىر اۋدانىندا بولعان. ءفوتوتىلشى وسى اۋدانداعى ءبىر شارۋاشىلىقتى سۋرەتكە تۇسىرۋگە بارادى. شارۋاشىلىق باسشىسىن دا سۋرەتكە تارتادى. كەيىن سۋرەتتەر رەپورتاج بولىپ گازەتكە جاريالانادى. سول سۋرەتتىڭ ارقاسىندا ماجارستانداعى ءبىر كىسى وتىز جىل بۇرىن جوعالتىپ العان باۋىرىن تاۋىپتى. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر وقيعا قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ قاپال اۋدانىندا بولىپتى. «ۇيگەنتاس جايلاۋىندا قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىعى تويلاندى. تويعا ارعى بەتتەن قانداستار دا كەلدى. ولار ۇلتتىق كيىمدە ەكەن. قولدارىنا گازەت ۇستاتىپ, سۋرەتكە ءتۇسىردىم. سول سۋرەت ءباسپاسوز ناۋقانى قارساڭىندا گازەتتە جاريالاندى. وسى سۋرەت ارقىلى بۇرىن ەكى جاققا اجىراپ كەتكەن تۋىستار ءبىر-ءبىرىن تاۋىپتى», دەيدى فوتوجۋرناليست.
سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا ءوزىن قانداي ماسەلە الاڭداتاتىنىن سۇرادىق. سونىڭ ءبىرى – فوتولاردىڭ ۇرلانۋى. ول سۋرەتتەرىنىڭ ءبارىن زاڭداستىرعان. ء«وزىم تۇسىرگەن سۋرەتتەردى كوپ جەردەن كورەمىن. قالاماقىسىن تولەمەسە دە, ەڭ بولماسا جانىنا اتى-ءجونىڭدى جازبايتىنىنا تاڭعالامىن. ەشكىممەن داۋلاسىپ, سوتتاسقىم كەلمەيدى. الايدا بۇلاي ىستەۋ دۇرىس ەمەس. بىزدە فوتوسۋرەتتەرگە قاتىستى زاڭ جوق», دەگەن ىشكى قىنجىلىسىن دا جەتكىزدى. سوزىنەن ونى تاعى ءبىر ماسەلە الاڭداتاتىنىن بايقادىق. ء«بىر-ەكى جىل بۇرىن ءبىر فوتوگراف مۇحتار شاحانوۆتىڭ قارتايعان كەزىن سۋرەتكە ءتۇسىردى. ارينە, فوتوگرافتىڭ نيەتى دۇرىس شىعار. بىراق تۇلعالاردى ابدەن قالجىراعان, قارتايعان شاعىندا سۋرەتكە ءتۇسىرۋدىڭ كەرەگى جوق», دەدى ول.
قازىر بارلىق ادامنىڭ قولىندا سمارتفون بار. سودان بولار, فوتوگراف ماماندىعىنا دەگەن كوزقاراس تا وزگەردى. الايدا فوتواپپاراتى بار ادامنىڭ ءبارى فوتوگراف ەمەس. ول – بار بولعانى فوتواپپاراتى بار ادام. ال فوتوگرافيا – ونەر. فوتوگراف ۋاقىتتى توقتاتا المايدى. دەگەنمەن, قاس قاعىم ءساتتى قاعىپ الىپ, ماڭگىلىككە ساقتاپ قالا الادى. شۇكىر شاحايدىڭ ءاربىر كادرىنان وتكەن ءداۋىردىڭ ءىزى, ۋاقىتتىڭ تىنىسى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى.
