كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«قىز جىبەكتىڭ اقتىعى,
ناۋرىزدىڭ اقشا قارىنداي,
اق بەتىنىڭ قىزىلى,
اق تاۋىقتىڭ قانىنداي», دەمەپ پە ەدى؟
قازىرگە دەيىن ۇلتىمىزدا سۇلۋلىقتى سيپاتتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قىز-جىبەكتى ۇلگى ەتەدى. «كەبىسىنىڭ وكشەسى – بۇحاردىڭ گاۋھار تاسىنداي» بولعان كەربەز سۇلۋ تۋرالى اڭىز دا, اقيقات تا كوپ. ال ءبىر عاجابى, «قىز-جىبەك» جىرىنىڭ شەكارا اسىپ, زەرتتەلىپ جاتقانى.
اقش-تىڭ كوننەكتيكۋت شتاتىنا قاراستى ۋەسليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن كىتاپ بولىپ شىققان «ورتالىق ازيا مۋزىكاسى: كسرو حالىقتارىنىڭ مۋزىكا تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى مۋزىكالىق ونەرى تۋرالى باياندايدى. اتالعان ەڭبەكتىڭ اۆتورى – ۆ.بەلياەۆ. ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكاسىنا تەرەڭ توقتالعان بۇل كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋى «قازاق مۋزىكاسى: ون بەسىنشى عاسىردان ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن» دەپ اتالادى دا, ۇلتىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ تاريحى مەن تارالۋ جولدارىنا توقتالادى. «اتالعان عاسىرلاردا قازاقتىڭ حالىقتىق جانە كاسىبي مۋزىكالىق ونەرىنىڭ نەگىزى قالاندى. ءان سالاسىندا وسى حالىقتىڭ ءومىرىنىڭ سان الۋان كەزەڭدەرىنىڭ ەسكى, بىراق قۇندى بەينەلەرىنىڭ بەلگىلەرىن ساقتاي وتىرىپ, بۇگىنگە دەيىن جەتكەن سول جانرلار قالىپتاستى. اۋەن, ىرعاق, تەپە-تەڭدىك, فورمالار دامىدى, قىسقاسى حالىق ءانىنىڭ بارلىق قاسيەتى كورىنىس بەردى», دەپ جازادى اۆتور العىسوزىندە.
سونىمەن بىرگە اۆتوردىڭ اۋدارماسىمەن تەرمە, جىر, ەپوس, داستان تۋرالى تۇسىنىكتەر بەرىلىپ, اعىلشىن ءتىلدى وقىرمانعا جەتەدى. ۆ.بەلياەۆ حالقىمىزدىڭ «جىلقىشى ءانى», «قويشى ءانى», «جار-جار», «قىز سىڭسۋ» سياقتى ءداستۇرلى اندەردى اۋدارىپ, نوتاسىمەن بىرگە جاريالايدى. جانە كىتاپتا «قىز-جىبەك» جىرى تۋرالى دا ايتىلادى.
پروفەسسور, عالىم
گابريەل ماكگۋاير
ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, گابريەل ماكگۋاير دە «قىز-جىبەك» جىرىن ءبىراز جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلەدى. ونىڭ زەرتتەۋى «قىز-جىبەك» جىرى جانە قازاق اۋىز ادەبيەتىندەگى جانر ساياساتى» دەپ اتالادى. اتالعان زەرتتەۋ ماقالاسى اكادەميالىق دەڭگەيدەگى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدا جاريالانىپتى. ونىڭ زەرتتەۋىنشە, جۇسىپبەك قوجا مەن مۇساباي جىراۋدىڭ «قىز جىبەك» جىرىنا قاتىستى نۇسقالارىنىڭ ەكىنشى جارتىسى نەگىزىنەن ءبىر وقيعانى باياندايدى. جىردىڭ العاشقى بولىمىندەگى جەلىنى قايتالاي وتىرىپ, قايعىلى اياقتالۋدى جەڭىسكە ۇلاسقان وقيعامەن الماستىرادى.
«مەن «قىز-جىبەك» جىرى تۋرالى العاش رەت كوپ جىل بۇرىن, اقش-تاعى ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيسترانت بولىپ جۇرگەن كەزىمدە ەستىدىم. ول ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەنمىن. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى وسى ءفيلمدى بىرگە كورۋدى ۇيىمداستىرعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, سول كەزدە قازاق ءتىلىن ءالى جەتىك مەڭگەرمەگەندىكتەن, ءفيلمنىڭ مازمۇنىن تولىق تۇسىنە المادىم. بىراق مەنىڭ ەسىمدە ماڭگى قالعانى – فيلمدەگى تاڭعالارلىق اسەم كورىنىستەر. كوك مايساعا ورانعان كەڭ دالادا تۇسىرىلگەن كادرلار ەرەكشە جارىقپەن بىرگە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن. بىرنەشە جىلدان كەيىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, «قىز-جىبەك» جىرىنىڭ تۇپنۇسقاسىن وقىپ كورۋگە قۇلشىندىم. سول ساتتەن باستاپ بۇل شىعارما مەنى بىردەن باۋراپ الدى. ماعان اسىرەسە وسى جىردىڭ اۋەندىك-سەزىمدىك اۋقىمى, ياعني وقيعانىڭ ءتۇرلى كوڭىل كۇيدە ءورىلۋى ەرەكشە اسەر ەتتى. جىردىڭ العاشقى بولىگىن وقىعاندا, ول ەرتەگى ءتارىزدى كورىنەدى: تولەگەن ءمىنسىز جار ىزدەپ ساپارعا شىعادى. كەي تۇستارىندا جەڭىل ءازىل دە بار – تولەگەن بولاشاق قالىڭدىقتارىنا سونشالىق كوپ جىلقى سىيلاپ جىبەرەدى, ءتىپتى سەرىكتەرى «جىلقىمىز تاۋسىلىپ, جاياۋ قالمايمىز با؟» دەپ الاڭداي باستايدى», دەيدى ول تەبىرەنىپ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ول ءۇشىن بۇكىل جىردىڭ ەڭ اسەرلى, ەستەتيكالىق شىڭى – تولەگەن اسپاندا ۇشىپ بارا جاتقان قازدارعا قاراپ, ولار مەنىڭ وتباسىم مەن ەلىمە حابار جەتكىزەر مە ەكەن دەپ ەلەستەتەتىن ءسات. بۇل كورىنىس ەرەكشە مۇڭ مەن ۇمىتكە تولى بولماق. ال جىردىڭ سوڭعى بولىمدەرى, جىبەكتىڭ قالماق حاننان تولەگەننىڭ اعاسىمەن بىرگە قاشىپ قۇتىلاتىن تۇستارى, ءتىپتى ءبىر تىنىستى تريللەر سەكىلدى اسەر قالدىرادى.
«قىز-جىبەكتى» العاش وقىعاننان بەرى مەن ونى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ادەبيەت پانىنەن وقيتىن ستۋدەنتتەرىمە ۇسىنىپ كەلەمىن. ءتىپتى جىردىڭ شاعىن ءبىر بولىگىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, ورتالىق ازيا ادەبيەتىنە ارنالعان Tulips in Bloom اتتى انتولوگيادا جاريالادىم. ۋنيۆەرسيتەتتەگى ساباقتارىمدا «قىز-جىبەكتىڭ» كەي بولىمدەرىن الەم ادەبيەتى ءپانىنىڭ ورتا دەڭگەيدەگى كۋرستارىندا وقىتامىز, ال اۋىزشا ەپوسقا ارنالعان جوعارى دەڭگەيدەگى كۋرستا ستۋدەنتتەر جىردىڭ تولىق ءماتىنىن وقيدى. مەنىڭ بايقاۋىمشا, ستۋدەنتتەر بۇل شىعارمانى مەن سياقتى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدايدى. ءار ساباقتا جىر تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاس تۋادى. كوپتەگەن ستۋدەنت سوڭعى ەمتيحان جۇمىستارى ءۇشىن وسى جىردىڭ ءوزىن نەمەسە فيلم نۇسقاسىن تالداۋدى تاڭدايدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى «قىز-جىبەكتى» ديپلومدىق جۇمىسىنىڭ تاقىرىبىنا اينالدىرسا, ەندى بىرەۋلەرى ونى ماگيستراتۋراداعى عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ باستى نىسانى ەتىپ الىپ جاتىر», دەيدى امەريكالىق عالىم گ.ماكگۋاير.
P.S. ءبىز ءۇشىن قازاق جىرلارىنىڭ الپاۋىت ەلدەردە زەرتتەلىپ جاتقانى ايتارلىقتاي جاڭالىق. وسى ارقىلى وزگە حالىقتار باي مادەنيەتىمىزدى, وزگەگە ۇقسامايتىن ادەبيەتىمىزدى تۇسىنەدى. جىردىڭ شەتەلگە تارالۋىنىڭ ءبىر وزەگى «قىز-جىبەك» كينوسى ەكەنى راس. بۇل شىعارماعا قىزىققان شەتەلدىك عالىمدار مەن ىزدەنۋشىلەر جىردى وقىپ, ءفيلمدى كورىپ, ەكەۋىن سالىستىرا زەرتتەي الادى. ايتپاقشى, «قىز-جىبەك» ءفيلمىنىڭ اۋەلگى اتى «اققۋ» بولعان. وسىدان كەيىن ءسىز ناۋرىزدا جاۋعان اقشا قاردى, ايدىندا اڭعال قالپىمەن جۇزگەن اققۋدى, اسقاق ۇمىتىمەن اق ماحابباتىن كۇتكەن جىبەك سۇلۋدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىز, سوندا ءبارى تۇسىنىكتى بولادى.
