سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ارينە, قازىرگى ساحنادا تالانت جوق دەۋ – ادىلەتسىز. تالانت بار, تەحنيكا بار, مەكتەپ بار. بىراق رانەۆسكايا ايتقان «عۇمىر كەشۋ» جوقتىڭ قاسى. سەبەبى عۇمىر كەشۋ – ءرولدى مەڭگەرۋ ەمەس, سول ءرولدىڭ ىشىندە تىرشىلىك ەتۋ, ونىڭ تىنىسىمەن تىنىستاۋ, ونىڭ ۇنسىزدىگىمەن سويلەي الۋ. بۇل – سىرتقى ارەكەتتەن بۇرىن ىشكى شىندىقتى تالاپ ەتەتىن دەڭگەي. ال بۇگىنگى اكتەر كوبىنە سول ىشكى شىندىققا جەتپەي جاتىپ, ونىڭ سىرتقى كورىنىسىن ۇسىنۋعا اسىعادى.
كەزىندە نۇرمۇحان ءجانتورين, ءانۋار مولدابەكوۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ سىندى ساحنا ساڭلاقتارى ءبىراۋىز ءسوزسىز-اق كورەرمەندى تەرەڭ ويدىڭ يرىمىنە تارتىپ اكەتەتىن. نەگە؟ سەبەبى ولاردىڭ قۇپياسى – ارەكەتتە ەمەس, تەرەڭدىكتە, سوزدە ەمەس, ۇنسىزدىكتە ەدى. ولار پاۋزانى «بوس كەڭىستىك» رەتىندە ەمەس, ىشكى ءومىردىڭ ەڭ شوعىرلانعان ءساتى رەتىندە سەزىندى. سول سەبەپتى ولاردىڭ ساحناداعى ءاربىر كىدىرىسى كورەرمەن ءۇشىن تولعانىسقا اينالاتىن.
ال بۇگىنگى اكتەر سول ۇنسىزدىكتەن قورقاتىنداي. ول پاۋزانى تولتىرا المايدى, سوندىقتان ونى سوزبەن, قوزعالىسپەن, سىرتقى اسەرمەن جابۋعا تىرىسادى. مىسالى, اشۋ-ىزا ساحناسىندا داۋىس كوتەرۋ, جىلاۋ ساحناسىندا كوز جاسىن كۇشەيتۋ – ءجيى قولدانىلاتىن تاسىلدەر. بىراق بۇل كورەرمەنگە اسەر ەتۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى عانا. شىن مانىندە, كەيىپكەردىڭ اشۋى ونىڭ ايقايىندا ەمەس, ىشكى تۇنشىعۋىندا, ال قايعىسى كوز جاسىندا ەمەس, ءۇنسىز كۇيزەلىسىندە جاتۋى مۇمكىن. وسىنداي نازىك ايىرماشىلىقتاردى يگەرمەگەن كەزدە, ساحنادا ءومىر ەمەس, تەك ەموتسيانىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا قالادى. مىسال رەتىندە قازىرگى قويىلىمدارداعى كلاسسيكالىق كەيىپكەرلەردى الۋعا بولادى. ماسەلەن, گاملەت بەينەسىن ويناعان جاس اكتەرلەردىڭ بىرقاتارى ونىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىنەن گورى, تراگەديالىق پافوسىنا كوبىرەك ءمان بەرەدى. ولار گاملەتتىڭ كۇمانىن ايقايمەن, كۇيزەلىسىن سىرتقى قيمىلمەن جەتكىزگىسى كەلەدى. ال شىن مانىندە, گاملەتتىڭ ەڭ ۇلكەن دراماسى – ونىڭ ىشكى ۇنسىزدىگىندە, شەشىمسىزدىگىندە, وي مەن ارەكەتتىڭ اراسىنداعى قايشىلىعىندا. وسىنى سەزىنە الماعان اكتەر كەيىپكەردىڭ تەك «سىرتىن» عانا وينايدى. نەمەسە اباي وبرازىن ساحناعا شىعارۋ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارايىق. كەيبىر قويىلىمداردا ابايدى تەك دانا, سابىرلى, بيىك تۇلعا رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلىس بار. بىراق ونىڭ ىشكى دراماسى, جالعىزدىعى, قوعاممەن قايشىلىعى تولىق اشىلماي قالادى. سونىڭ سالدارىنان وبراز بىرجاقتى, «يدەال» بەينەگە اينالىپ كەتەدى. ال شىن اباي – ءتىرى ادام, كۇردەلى تۇلعا, ىشكى تارتىسى مول كەيىپكەر. ونى «عۇمىر كەشۋ» ءۇشىن اكتەر دە سول كۇردەلىلىكتى ءوز جانىنان وتكىزۋى كەرەك.
دەمەك, رانەۆسكايانىڭ «اكتەر ساحنادا عۇمىر كەشۋى كەرەك» دەگەنى – تەك پوەتيكالىق تەڭەۋ ەمەس, ناقتى كاسىبي تالاپ. عۇمىر كەشۋ – ءار ءساتتى شىنايى وتكىزۋ, ءار پاۋزانى ماعىنامەن تولتىرۋ, ءار ارەكەتتى ىشكى سەبەپپەن نەگىزدەۋ. ەگەر اكتەر وسى تالاپقا جاقىنداي السا, كورەرمەن ونىڭ ويىنىن ەمەس, ءومىرىن كورەدى. سول سەكىلدى رانەۆسكايانىڭ تاعى دا «بالالار ويناسىن, مۋزىكانتتار ويناسىن» دەۋى بەكەر ەمەس. ويتكەنى «ويناۋ» – شارتتىلىق, ال اكتەرلىك – شارتتىلىقتى جويۋ ونەرى. ساحناداعى شىنايىلىق كورەرمەنگە «بۇل – ويىن» دەگەندى ۇمىتتىرۋى كەرەك. ەگەر كورەرمەن اكتەردى كورسە – ونەر جەڭىلگەنى, ال كەيىپكەردى كورسە – ونەر جەڭگەنى. بۇگىنگى ساحنادا وسى شەكارا ءجيى بۇزىلادى: ءبىز كەيىپكەردەن بۇرىن اكتەردى بايقاپ قويامىز.
بۇل جاعدايدىڭ سەبەبى كوپ. بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ قارقىنى اكتەردى دە اسىقتىرادى. تەرەڭدىككە ۋاقىت كەرەك, ال بۇگىنگى ساحنا كوبىنە اسەردىڭ جىلدامدىعىن تالاپ ەتەدى. كورەرمەندى بىردەن باۋراۋ, بىردەن كۇلدىرۋ, بىردەن جىلاتۋ – باستى ماقساتقا اينالىپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا باياۋ اشىلاتىن, ىشكى دراماتيزمگە قۇرىلعان وبرازدارعا ورىن تارىلىپ قالادى. سونىڭ سالدارىنان اكتەر دە جەڭىل تاسىلدەرگە بەيىمدەلەدى.
قازىرگى اكتەر ۇنەمى قوزعالىستا, ۇنەمى اقپارات ىشىندە. ال تەرەڭدىك تىنىشتىقتا تۋادى. ۇزاق ويلانۋ, باقىلاۋ, ءۇنسىز قالۋ – شىعارماشىلىقتىڭ نەگىزگى شارتتارى. مىسالى, اتى اڭىزعا اينالعان اكتەرلەر ءبىر عانا ساحنانى ۇزاق ۋاقىت بويى «ىشىنەن وتكىزىپ», ونىڭ ءاربىر پسيحولوگيالىق نيۋانسىن زەرتتەگەن. بۇگىنگى قارقىندا مۇنداي سابىر سيرەك كەزدەسەدى. سونىڭ سالدارىنان وبراز تەز جاسالادى, بىراق تەز ۇمىتىلادى.
رەجيسسەرلىك ۇدەرىستەر دە بۇل ۇردىسكە اسەر ەتپەي قويمايدى. قازىرگى تەاتردا فورما, ۆيزۋال, ديناميكا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, اكتەرلىك پسيحولوگيا ەكىنشى ورىنعا ىعىسىپ بارادى. ارينە, فورما – ماڭىزدى. بىراق فورما مازمۇندى الماستىرماۋعا ءتيىس. ەگەر ساحنادا ادەمى شەشىمدەر كوپ بولىپ, بىراق ءتىرى ادام جوق بولسا, ونداي سپەكتاكل كوركەم كورىنگەنىمەن, كورەرمەننىڭ جادىندا قالمايدى. ويتكەنى تەاتر – ادام تۋرالى ونەر. سوندىقتان ونىڭ وزەگىندە ارقاشان ءتىرى ادام تۇرۋعا ءتيىس. ەگەر اكتەر سول ادامدى ءوز بويىنان وتكىزىپ, ساحناعا الىپ شىعا السا, كورەرمەن ونى سەزەدى. ال ەگەر ول تەك وبرازدىڭ سىرتقى ءپىشىنىن ۇسىنسا, كورەرمەن ونى كورەدى, بىراق سەنبەيدى. سەنىم جوق جەردە – ونەر جوق. قازاق ساحناسى ءبىر كەزدەرى ءدال وسى سەنىمگە قۇرىلعان ەدى. ول ايقايمەن ەمەس, ىشكى دىرىلمەن, اسەرمەن ەمەس, اسەردەن كەيىنگى ويمەن قۇندى بولاتىن. سول ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتۋ – بۇگىنگى اكتەردىڭ قولىندا. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن «ويناۋدان» باس تارتىپ, ء«ومىر سۇرۋگە» تاۋەكەل ەتۋ كەرەك. ويتكەنى رانەۆسكايا ايتقان شىندىق وزگەرمەيدى: ساحنا – ويىن الاڭى ەمەس, ادام جانىنىڭ ءومىر سۇرەتىن كەڭىستىگى.
