مەنىڭ ويىمشا, اباي ءوزىن تانىتۋ ءۇشىن ولەڭ جازباعان سياقتى. كەرىسىنشە, ولەڭدەرىنەن ءار قازاق ءوزىن-ءوزى تانىسىن دەپ تولعاعان. ءوزىن عانا ەمەس, اقىن ولەڭدەرىنەن وزگەنى دە تانىپ, شۋماقتارىنان مىسال كەلتىرىپ جاتادى. دەمەك, اقىننىڭ شىعارمالارىن وقىپ, ءتۇيسىنىپ, تىرشىلىگىمىزگە تىرەك ەتە الساق, جەتكىلىكتى. دوس كىم, دۇشپان كىم, قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك, نە جاقسى, نە جامان, ەلدىڭ بولاشاعى نەمەن ولشەنەدى, شىن ءولىم مەن ماڭگىلىك ولمەۋدىڭ ارا سالماعى قانداي؟ ءبارى ايتىلعان, ءبارىن ايتقان. باتىس پەن شىعىستىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىن, ادەبيەتى مەن ونەرىن ۇلگى ەتىپ, جۇرتىنا ناسيحاتتاۋمەن عۇمىر كەشتى. قازاق پوەزياسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇشقىر وي, اۋەندى ىرعاق, بوياماسىز كوركەمدىك اكەلدى. بايلىقتىڭ ولشەمىن مالمەن ەسەپتەگەن سانانى وزگەرتۋگە ارەكەت جاسادى. اباي ادام بالاسىن تابيعاتتان جوعارى قويدى. «ولسە ولەر تابيعات, ادام ولمەس» دەي كەلىپ, ناعىز ادام بولىپ قالۋدىڭ ناقتى ۇستانىمدارىن ۇسىندى. ادام بويىنا قاجەتتى ءۇش قاسيەتتى «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك» تۇرىندە ەكشەلەپ الىپ, «بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق بىرەۋىنسىز, عىلىم سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك» دەپ, ء«ولدى دەۋگە بولمايتىن» ادامنىڭ دەڭگەيلىك مەجەسىن ايقىندادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى تولعامدى ماقالاسىندا «...اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن بار جان-تانىمەن قالاپ, ...ەل داۋلەتتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعانىنا» ەرەكشە توقتالادى. «دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز», دەيدى ۇلى اقىن. ء«بىر عىلىمنان باسقانىڭ ءبارى دە كەسەل اسقانعا» ەكەنىن ەسكەرتە كەلىپ, ەشكىم نە زورلىق كۇشپەن, نە ايلا-تاسىلمەن تارتىپ الا المايتىن بايلىق – عىلىم ەكەنىن ۇعىندىرادى. ناداندىقتى ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعىمەن (38-قارا ءسوزى) ولشەيدى. اقىن ءۇشىن ءار قازاق – ۇلتتىق نامىس, ار-ۇيات, كەمەل بولاشاق, حالىقتىڭ بەت-بەينەسى. ابايدىڭ كوركەم وبرازىن الەمگە تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ اقىننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە ەلۋ جىل تولعاندا جازعان «قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى» (1954 جىل) اتتى ماقالاسىندا: «ابايدىڭ حالىقتىعى مىنادا: ول ءوز حالقىنىڭ رۋحاني كوزى بولىپ, الىستى كورە ءبىلدى, حالىق ءۇشىن ويلاپ, حالىق ءۇشىن سەزىنە ءجۇرىپ, ونىڭ تاريحي كەلەشەگىن كورسەتىپ بەردى», دەيدى. اباي ءار تۇلعانىڭ ادامدىق قاسيەتىن باعالاي وتىرىپ, حالقىن شەكسىز سۇيە ءبىلدى. «...ادامدى ءسۇي, اللانىڭ حيكمەتىن سەز, نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا!؟» دەگەن تۇجىرىمعا توقتالدى. وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن جازىلعان ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى قوعام جانە ادام جايلى زەردەلى ويلارى بۇگىنگى زامان اقيقاتىمەن استاسىپ جاتىر. ...قۇداي تاعالا ەڭبەك قىلىپ, مال تابارلىق قۋات بەردى. ول قۋاتتى حالال كاسىپ قىلارلىق ورىنعا جۇمسايمىسىڭ؟ جۇمسامايسىڭ. ول قۋاتتى ورنىن تاۋىپ سارىپ قىلارلىق عىلىم بەردى, ونى وقىمايسىڭ. ول عىلىمدى وقىسا, ۇعارلىق اقىل بەردى, قايدا جىبەرگەنىڭدى كىم بىلەدى؟ ەرىنبەي ەڭبەك قىلسا, تۇڭىلمەي ىزدەسە, ورنىن تاۋىپ ىستەسە, كىم باي بولمايدى؟! (10-قارا ءسوزى). بۇنىمەن قاتار, «...وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» عاقلياسىن ۇسىنادى. حالقىنىڭ كەلەشەگىن اجىراماس ەگىز ۇعىم ەڭبەك پەن عىلىمنان كۇتەدى. وسى ەكى كەرەمەت ۇعىمدى اقيقات جولىنا اينالدىرعان ەلدەردىڭ بۇگىنگى تاڭدا «قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق» بولىپ وتىرعانىنا كوزىمىز جەتتى.
پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ءوز ماقالاسىندا «الەمدىك مادەنيەتتە ابايدى قانشالىقتى جوعارى دارەجەدە تانىتا الساق, ۇلتىمىزدىڭ دا مەرەيىن سونشالىقتى اسقاقتاتا تۇسەمىز. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىندا اباي ءسوزى بارشاعا وي سالۋى ءتيىس» دەپ ورىندى اتاپ ءوتتى.
بۇكىل ادامزاتقا وي سالار, ۇلگى بولار اباي شىعارمالارى الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەلمەي كەلەدى. سەبەبى ونىڭ شىعارمالارىن وزگە تىلگە اۋدارۋ اۋدارماشى تۇلعانىڭ ءتىل مەڭگەرۋ قابىلەتىمەن قاتار, ەرەكشە اقىندىق تالانتىن تالاپ ەتەدى. ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋ مەرەيتويى قارساڭىنداعى اتقارىلار ءىس-شارالاردىڭ ەڭ باستىسى – شىعارمالارىن وزگە ون تىلگە اۋدارۋ ماسەلەسى بولۋى كەرەك. ادامزاتقا ابايدى تانىتۋدىڭ تۋرا جولى – شىعارمالارىن وزگە ۇلتتىڭ تانىمىنا ساي اۋدارىپ بەرۋ. ابايدىڭ ءسوزىن ەمەس, ويىن دالمە-ءدال جەتكىزە الساق, وزگە جۇرت تا اقىن تۋىندىلارىنان ءوزىن-ءوزى تاني الار ەدى. ال اۋدارمانى جاساۋ جولدارىن ۇلى اقىننىڭ وزىنەن ۇيرەنگەن ءجون. ا.س.پۋشكيننەن اۋدارعان «جاس جۇرەك جايىپ ساۋساعىن, ۇمتىلعان شىعار ايعا الىس» نەمەسە «سەن جارالى جولبارىس ەڭ, مەن كيىكتىڭ لاعى ەدىم» جولدارى قازاقى ويلاۋدىڭ تەڭدەسسىز كورىنىسى رەتىندە قولدانىلىپ كەلەدى. قازاق وقىرمانىنا ي.ا.كرىلوۆتىڭ ساتيرالىق ولەڭدەرىن تابيعاتىمىزعا ءتان مانەرمەن جەتكىزە ءبىلدى. ەس بىلە باستاعان بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن جاتقا بىلەتىن «شىرىلداۋىق شەگىرتكەنىڭ» («شەگىرتكە مەن قۇمىرسقا», ورىسشا نۇسقاسى «سترەكوزا ي مۋراۆەي») مازمۇنىندا ينەلىك تۋرالى مالىمەت بەرىلمەيدى. كادىمگى تۇنىمەن قازاق اۋىلىندا شىرىلىمەن مازا بەرمەيتىن سۇيكىمسىز شەگىرتكەنىڭ قىلىعى باياندالادى. ولەڭنىڭ ءسوزىن ەمەس, ويىن اۋدارىپ جەتكىزۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورەمىز. ي.ا.كرىلوۆتا:
پوپرىگۋنيا سترەكوزا
لەتو كراسنوە پروپەلا;
وگليانۋتسيا نە ۋسپەلا,
كاك زيما كاتيت ۆ گلازا.
ابايدا:
شىرىلداۋىق شەگىرتكە
ىرشىپ ءجۇرىپ ءان سالعان.
كوگالدى قۋىپ گولايتتاپ,
قىزىقپەن ءجۇرىپ
جازدى العان...
ەكى اقىننىڭ تۇپنۇسقا مەن اۋدارمالارى اراسىنداعى ءسوز ايىرماشىلىعى بايقالعانىمەن, وي دالدىكتەرىنە كۇمان كەلتىرە المايسىز. ابايدىڭ اۋدارما سالاسىنداعى باستى جەتىستىگى, الدىمەن قازاق ۇلتىنىڭ بولمىسىنا ساي كەلەتىن شىعارمانى تاڭداي الۋى, سوسىن سول شىعارمانىڭ ساپالىق دەڭگەيىن تۇپنۇسقادان دا اسىرا قۇلپىرتۋى. مىسال ولەڭنىڭ اياقتالۋى دا ەرەكشە. ي.ا.كرىلوۆتا:
...تى ۆسە پەلا؟ ەتو دەلو:
تاك پويدي جە, پوپلياشي!
ابايدا:
– قايتسىن قولى تيمەپتى,
ولەڭشى, ءانشى ەسىل ەر!
الا جازداي ءان سالساڭ,
سەلكىلدە دە, بيلەي بەر!
ەگەر اقىن ولەڭدەرى سوزبە ءسوز اۋدارىلىپ, «قازاققا قارا سوزگە دەس بەرمەدىم – ي راۆنىح سەبە ۆ كراسنورەچە نە زنال; مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟! – ەست لي ياد, چتو نە پروبوۆال يا؟» تۇرىندە ۇسىنىلاتىن بولسا, دانالىق ويدىڭ ۇشقىنى دا سەزىلمەيدى.
مەرەيتوي قارساڭىندا جارىق كورەتىن اباي شىعارمالارىنىڭ (ون تىلگە) اۋدارمالارى كوركەمدىك كەڭەس تالقىسىنان ءوتىپ, جاھاندىق وقىرماندارىنا وي سالۋعا جول تارتسا, الەمدىك ارەنادا اقىننىڭ ءوزى بولىپ كۇڭىرەنە تولعانسا, قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر تۇلعاسىنىڭ «ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ» دەگەن ۇلى يدەياسى جاڭعىرىپ تۇرار ەدى.
مۇراتباي جولداسباەۆ,
ەدىل مامىتبەكوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى
