ەلباسى دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىندە ۇلت جوسپارىن جاريالادى. ارمان اقيقاتقا اينالدى. تىڭ ماقسات ايقىندالدى. كورگەنى كوپ, ويى بيىك قازاق حالقى بۇل باستامانى قۋانا قۇپتادى. ەل تاۋەلسىزدىگى, ۇلت مۇراتى, ۇرپاق بولاشاعى سىندى ۇلى قۇندىلىقتاردى قاستەرلەپ, دارىپتەگەن قازاق ەلى ۇرپاق بولاشاعى جولىندا ۇلكەن بەتبۇرىسقا بەل بۋدى.
ۇلت جوسپارى – ءبىزدى بولاشاققا باستار بويتۇمار. ءىرى ستراتەگيالىق قۇجات. تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق, ينستيتۋتتىق, جۇيەلىك وزگەرىستەرگە اكەلەتىن رەفورمالار كەشەنى, جاڭعىرتۋ جوباسى. ساراپشىلار «جاڭارتۋدىڭ كەڭ كولەمدى جوباسى» دەگەن اتاۋدى تەگىن بەرىپ وتىرعان جوق. شەتەلدىك ساياساتتانۋشىلار مەن الەۋمەتتانۋشىلار «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, «بارشاعا ورتاق قازىرگى زامانعى مەملەكەت – 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تابىستى تاجىريبەلەرىن باسقا دا ەلدەردە قولدانۋ ماقساتىندا تاراتۋ قاجەت دەپ سانايدى. وسىدان-اق قازاق ەلىنىڭ كەمەلدى كەلەشەگىن كوركەيتۋدى ماقسۇت ەتكەن بۇل جوسپاردىڭ ساياسي ماڭىزىنىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنىن اڭعارامىز. ەلباسىنىڭ جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنعان ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ جولدارى جايلى باعدارلاماسى ەلدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمىن نىعايتتى. ۇرپاقتىڭ ارمانى ۇلتتىق ارمانعا ۇلاسىپ, ەر مۇددەسى ەل مۇراتىمەن ۇندەسكەندە عانا ەل كەلەشەگىنىڭ كەرەگەسى كەڭ, تەرەزەسى وزگەلەرمەن تەڭ بولاتىنىن ۇعىندىردى. ءوز وتانىن سۇيگەن ءاربىر پەرزەنتتى ۇلتىنا قاراماستان ازاماتتىق ار-وجدانمەن حالىققا قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن مىندەتتەدى. قاستەرلىمىز دە قاسيەتتىمىز, بار بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتە وتىرىپ, بابالار اماناتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدى بالالارىمىزدىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدى جۇكتەدى. الەمدى سىلكىنتەر جاھاندىق جاڭالىقتاردىڭ جارشىسى بولىپ جۇرگەن ەلباسى بىزگە ەگەمەندى ەلدىڭ ىرگەسىنە قورعان, جاقسىلىعىنا جارشى, ۇمىتىنە تىلەكشى بولا ءبىلۋ – ازاماتتىق ابىروي ەكەنىن ۇقتىردى. ۇلتتىڭ بىرتۇتاستىعى – ەلدىڭ تىنىشتىعى, ەل تىنىشتىعى ۇرپاق اماندىعى ەكەنىن سەزىندىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇلى مۇددەمىزگە اينالدى.
تاريحتان بەلگىلى, كوشباسشىلار ءوز ۇلتى مەن ەلى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە ۇمتىلعان. قىتاي رەۆوليۋتسيونەرى, گوميندان پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, «قىتاي ۇلتىنىڭ اكەسى» اتانعان سۋن ياتسەن قىتايدى كوركەيتۋ ماقساتىندا ازاماتتىق ۇلتشىلدىق, حالىق بيلىگى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى اتتى 3 قاعيداتتى ەنگىزىپ, تاريحتا قالعان. تاعى ءبىر قىتاي رەفورماتورى, «قىتايلىق رەفورمالاردىڭ اكەسى», الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىرى قايراتكەر دەن ءسياوپيننىڭ «دامۋدىڭ 3 قادامدىق ستراتەگياسى» ەزىلگەن ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەن. ال وسمان جانە تۇركيا مەملەكەتىنىڭ رەفورماتورى, اسكەري قولباسشىسى, مەملەكەت قايراتكەرى, تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ رەسپۋبليكانيزم, ۇلتشىلدىق, حالىقتىق, سەكۋلياريزم, ەتاتيزم, رەفورميزم دەپ اتالاتىن «6 جەبەسى» تۇركيا رەسپۋبليكاسى مەملەكەتىنىڭ پراكتيكالىق تۇرعىداعى تۇعىرناماسى, يدەولوگيالىق ارقاۋى بولعان. «ەكونوميكالىق تاڭعاجايىپتىڭ» اۆتورى, تاۋەلسىز سينگاپۋردىڭ العاشقى پرەمەر-ءمينيسترى, لي كۋان ءيۋدىڭ ادال جانە ءتيىمدى ۇكىمەت, زاڭ ۇستەمدىگى, بيزنەستىڭ دامۋىنا جاعداي, ماكروەكونوميكالىق ساياسات, تاۋەلسىز بىلىكتى سوت, ءتومەن دەڭگەيدەگى سىبايلاس جەمقورلىق, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن جەرگىلىكتى بيلىك رەفورماسى سىندى 7 قاعيداتى ۇلكەن مەملەكەتتى ۇلكەن كەمەگە تەڭەپ, ونىڭ ەبدەيلى قيمىلى ءۇشىن كەڭ جەر جانە قاۋىپسىز تەرەڭدىك قاجەت ەكەنىن, ايتپەسە كەمە توڭكەرىلىپ قالاتىنىن ايتقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ەلىن دامىتۋعا ارنالعان باستى جوسپارىنا اينالدى.
ساياساتكەرلەر ەلباسىنىڭ ساياساتتا ۇستانار قاعيدالارىن سينگاپۋردى 31 جىل باسقارىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەكونوميستەرىنە ساياسي ءدارىس وقىعان وسى لي كۋان يۋمەن سالىستىرىپ جاتادى. قالاي دەگەنمەن دە, ۇلت جوسپارى قازاق ەلىن ماڭگىلىك ەلگە اينالدىرۋداعى تەمىرقازىق, باستى ۇستانىم بولارى انىق. ەڭبەكتى, جالىقپاس ىزدەنىمپازدىقتى جانىنا سەرىك ەتكەن ءبىزدىڭ حالقىمىز ەلباسىنا سەنەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستاندى تەرەڭدەتە جاڭعىرتۋ ءجونىندەگى وي-نيەتىن تولىقتاي قولدايدى.
حح عاسىردىڭ سوڭىندا قابىلدانعان, ءوز كەزەڭىندە بۇرىنعى پوستكەڭەستىك ەلدەر ءۇشىن يننوۆاتسيا بولا العان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ – ەلىمىزدەگى رەفورمانىڭ العاشقى قارلىعاشى ەدى. اراعا 20 جىل سالىپ, ۇلت جوسپارىنىڭ جاسالۋى ەلدىڭ ءوركەندەپ وسكەنىن, جاڭا رەفورمانى تالاپ ەتەتىنىن ايعاقتاماق. ءادىلەتتىڭ اق تۋىن كىر شالدىرماس ءۇشىن ەلباسى جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ ۇلتتىق بيۋروسىن قۇردى. جۇيەنى جاڭعىرتۋدىڭ تيىمدىلىگى اتاپ وتىلگەن ۇلت جوسپارىنداعى ماڭىزدى دەگەن قاعيدالارعا توقتالعىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە بەرىلەتىن بيلىك ونىڭ بىلىكتىلىگىنە عانا ەمەس, جيناعان باي ومىرباياندىق تاجىريبەسىنە سەنە وتىرىپ تاپسىرىلاتىن بولدى. جانە ولار ەلگە الاڭسىز ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن قىزمەتتىك باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەلباسى مانساپتا ساتىلاپ ءوسۋ ديناميكاسىن ۇسىندى. ياعني, بيلىكتىڭ ۇشار باسىنا شىققىسى كەلەتىن جان تومەننەن, ەتەكتەگى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشە ءجۇرىپ, سولارمەن بىرگە تىنىستاپ وسپەك. بۇل – ەلىمىزدەگى بيۋروكراتيزمدى جويۋعا كومەكتەسەدى دەگەن ۇمىتكە سەنىم بويلاتتى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر اتانعىسى كەلەتىن ۇمىتكەر بۇرىنعىداي ءبىر ادامنىڭ شەشىمىنە تاۋەلدى بولمايدى. اشىق كونكۋرسقا تۇسە وتىرىپ, كادر ساياساتى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا تاعايىندالاتىن بولدى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جالاقىسى اتقارعان جۇمىسىنىڭ كولەمى مەن ءناتيجەسىنە قاراي تولەنبەك. كىم تىنىمسىز, تياناقتى ەڭبەك ەتەدى, – سول لايىقتى باعالانادى. ءتورتىنشىدەن, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشى اۋىسقان جاعدايداعى اۆتونومدىعى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋى. دەمەك, باسشى اۋىسسا كومانداسى قوسا كوشىپ كەلەتىن ادەتكە جول جوق. بەسىنشىدەن, جانە حالىقتىڭ ۇلكەن ىقىلاسىنا يە بولىپ وتىرعانى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا ەتيكالىق كودەكسىنىڭ جاسالۋى. شەنەۋنىكتەردىڭ ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاماۋى ولاردىڭ مانساپتىق وسۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەك. التىنشىدان, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا قاتىستىلىعى. جەتىنشىدەن, جاڭا زاڭنىڭ جانە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى اياسىندا «ب» كورپۋسىنداعى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كەشەندى اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلەتىن بولدى. سەگىزىنشىدەن, بارلىق دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىكتىڭ تۇراقتى نەگىزدە حالىققا ەسەپ بەرىپ وتىراتىنى قاراپايىم جۇرتشىلىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنا ورناتىلعان التىن كوپىرگە اينالماق.
قازاق قوعامىندا دەرتكە اينالعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – جەمقورلىقتى جويۋ ماقساتىندا سوتتاردى رەفورمالاۋداعى باستى تەمىرقازىق – ساپالى سۋديالار كورپۋسى جاساقتالادى. سۋديالاردى ىرىكتەۋدە مولدىرلىك پەن اشىقتىقتىڭ بولاتىنىن جەتكىزگەن ەلباسىنا قاراپايىم حالىقتىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز. مۇنىڭ سەبەبى, سوت تورەلىگىنىڭ بەس ساتىلى جۇيەسىنەن ءۇش بۋىندى جۇيەسىنە ءوتۋى. ەندى ادىلدىك ىزدەگەن جۇرتتىڭ سابىلۋى ازايىپ, ءۇمىتى كوبەيەتىنى انىق. تۇبەگەيلى رەفورمالانىپ وتىرعان جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىز.
ۇلتتىق جوسپارداعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن رەفورمانىڭ ءبىرى – بيۋروكراتتىق شىعىنسىز ەكونوميكاعا قادام باسۋ. سالىقتىق جانە كەدەندىك جۇيەلەردى كىرىكتىرۋ, تابىس پەن م ۇلىكتى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ ورنىنا ساتۋعا سالىق ەنگىزۋدىڭ ورىندىلىعى, سالىقتىق رەجىمدەردى وڭتايلاندىرىپ, كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ ەسەبىن ەنگىزۋ. وسىنىڭ بارلىعى نە ءۇشىن كەرەك دەپ ويلايسىز؟ ءارينە, ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن! مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردىڭ تابىستى ەڭبەك ەتۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, جوعارىدا تالدانعان رەفورمالاردىڭ بارلىعى سول كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋعا قىزمەت ەتپەك. م.تەتچەردىڭ «ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تاۋەلدىلىكتەن اسقان دۇنيەدە باسقا تاۋەلدىلىك جوق» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا بايقاعانعا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ باعالىق رەتتەۋدى الىپ تاستاعان ەلباسى مونوپولياعا قارسى زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتار قورىتىندىلارى بويىنشا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن مولدىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كەلىسىم كوميسسياسىن قۇردى. ەندى كومپانيا ءوزىن بانكروت دەپ جاريالاپ, جۇمىسشىلارىن قىسقارتۋعا ۇشىراتۋدان تىيىلسا كەرەك. سەبەبى, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن سوتقا دەيىنگى تەتىكتە رەتتەۋدىڭ جاڭا تەتىگى جاسالدى.
داعدارىس كەزەڭىن ءتيىمدى پايدالانۋ ىسكەر كاسىپكەرلەرگە جاڭاشا مۇمكىندىكتەر سىيلاپ وتىر. جاڭا تەتىكتەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىندا كاسىپكەرلىك شەڭبەرىن كەڭەيتۋلەرىنە جاعداي جاسالۋدا. بۇل – ۇلتتىق جوسپارداعى ۇلى مۇددەگە قىزمەت ەتەر شەشىم. ەلىمىز دامىعان ەلدەرمەن ءبىر دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن, جەكەشەلەندىرۋ ارقىلى ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتىپ, تولىقتاي نارىقتىق باسقارۋ تاسىلىنە كوشپەك. باتىس قازاقستان وبلىسىندا 20 جىلدان بەرى كاسىبىن ورگە دومالاتىپ وتىرعان فرەنك ءمونستريدىڭ ەندى قازاق ەلىنە شەتەلدەن قالتالىلار اعىلادى جانە ولار جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە قاتىسادى دەگەن پىكىرىن بايقاپ قالدىم. وسى مۇمكىندىكتى وتانداستارىمىز نەگە پايدالانباسقا دەگەن وي كەلدى. جەكەشەلەندىرۋگە جاپپاي اتسالىسىپ, «تەڭگە تيىننان, ىنتىماق ۇيىمنان» ەكەنىن كورسەتەدى عوي دەگەن ءۇمىت بار. قازاقتىڭ بولاشاعى كاسىپكەرلىكپەن بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتتى. كاسىبىڭ – ءناسىبىڭ دەپ قازاق بەكەر ايتپايدى. كەز كەلگەن قازاق ءوز كاسىبىن تاۋىپ, سودان تابىس تاۋىپ جاتسا, وعان ءبىز قۋانىپ, ماقتانۋىمىز كەرەك.
جالپى رەفورمالاردىڭ ءىس ءجۇزىندە جۇزەگە اسۋى مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن اسۋدى, بيىك شىڭدى باعىندىرۋمەن تەڭ. ۇلت جوسپارىنىڭ ورىندالۋى ۇلت بىرلىگىنە تاۋەلدى بولسا, جوسپاردىڭ ورىندالۋى سول ۇلت تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. كوپ ەلدەردىڭ حالقى قازاقستاندا 100-دەن استام ەتنوستىڭ تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتقانىنا ءتانتى. ۋينستون چەرچيللدىڭ «قوعام قىسىمعا ۇشىراعاندا, جەكە ادامدار بىرىكسە, جاڭا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى مول» ەكەنىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى الدەقاشان تۇسىنگەن. ەۋروپالىق كاسىپكەرلەر مەن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىن قازاقستانعا تارتىپ تۇرعان عالامات كۇش تە سول – ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىق. ەلىمىزدە بارىنە تەڭ قۇقىق بەرىلگەن, ءوسىپ-وركەندەۋىنە بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالعان. ال مۇنداي تەڭ قۇقىق بارلىق ەلدە ساقتالا بەرمەيدى. ايتالىق, ەۋروپا ەلدەرىندە, نەمىستەر دە, اعىلشىندار دا نەگىزگى ۇلتتىڭ ادامدارى رەتىندە وزدەرىن باسقالاردان جوعارى قويادى. ەلباسى بىرلىك جونىندە ۇنەمى ايتىپ تا, جازىپ تا كەلەدى. بۇل بىرلىك بىزگە جىلدار بويعى قايشىلىقتارمەن جانە تۇسىنىستىكپەن ورناعانىن جاقسى بىلەمىز. قازاقتىڭ ۇلى دالاسى تالايلاردىڭ تاعدىرى توعىسقان, بار مەن جوققا قاتار كۋا بولعان قاسىرەتتى دە قاسيەتتى ولكە. شىعىس تۇركىستان, رەسەي, ۋكراينا, ازەربايجان, قالماق اكسر, قىرىم اكسر, گرۋزيا, سولتۇستىك كاۆكاز, ارمەنيا, تاعى باسقا ەلدەردەن قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ۇيعىر, دۇنگەن, كۇرد, ارميان, تۇرىك, چەشەن, ينگۋش, بالقار, تاتار, بولگار, گرەك, نەمىس, پولياك, تاعى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋدە. ءدال وسىنداي قىرىق رۋ ەلدىڭ ىنتىماعىن جاراستىرار قيىن دا مارتەبەلى مىندەتىن ەلباسى ابىرويمەن ارقالاپ ءجۇر.
ماڭگىلىك ەل يدەياسى حالىقتىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشۋاقىتتا سارقىلمايتىن قۋات كوزى. «وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە ءماڭگىلىك ەل دەگەن قۇدىرەتتى ۇعىمعا سىيىپ تۇر. وتاندى ءسۇيۋ, بابالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ءوز ۇلەسىڭدى قوسىپ دامىتۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ءماڭگىلىك ەل!» – دەگەن ەلباسى ءسوزىن تەمىرقازىق رەتىندە ۇستانا وتىرىپ, سول ۇلتتىق يدەيا تۋرالى ويلادىق.
«ەل تۋرالى جاداعاي ويلاۋ دا, حالىقتىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ دا ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن» جاقسى بىلەتىن ەلباسى قۋاتتىلىقتىڭ نەگىزى – تۇتاستىق ەكەنىن, ەڭ الدىمەن مەملەكەت قۇرۋشى قازاق ۇلتىنىڭ تۇتاستىعى ەكەنىن ءاۋ باستان ايتىپ, قۇلاققا قۇيىپ كەلەدى. «اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسپايتىنىن», اسقاق ارمان-مۇراتتاردىڭ مۇقالارىن تۇيسىنگەندىكتەن دە ۇلتتىق يدەيانىڭ تورەسى – ماڭگىلىك ەلگە جەتكىزەر جول – ۇلتتىق تۇتاستىق دەپ تانىدى. سولاي ەكەنىن الەمگە تانىتتى.
قازىرگى تاڭدا وزگە ەلدەر بىزگە الەمنىڭ مىقتى مەملەكەتى جانە ستراتەگيالىق ارىپتەس دەپ قارايدى. الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى, الدىڭعى قاتارداعى 5 كوشباسشىلار تىزىمىنە ەنگەن, حالىقارالىق ارەنادا تانىمال تۇلعانىڭ تىڭ باستامالارىن شەتەلدىكتەر قاشاندا نازارىندا ۇستايدى. گەوساياسي وقيعالار ۋشىعىپ تۇرعان قىسىلتاياڭ كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ساياسي ۇستانىمدارى كورشىلەس ەلدەر ءۇشىن دە ماڭىزدى. سوندىقتان دا كوپ ۆەكتورلى ساياسات ۇستاناتىن ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاربىر ءپىكىرى الىس-جاقىن شەتەلدەر ساياسي شەشىمدەر ىزدەيدى. قازاقستاننىڭ ساياساتتاعى دا, ەكونوميكاداعى دا جاساعان قادامدارىن باقىلاپ وتىرادى.
بەلارۋس عالىمى يگور كوتلياروۆ حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ءوزارا دوستىققا نەگىزدەلگەن ءتۇسىنىستىگىن قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ەڭ شەشۋشى فاكتورى دەپ بىلسە, اۆستريالىق ك.كوپف ۇلت جوسپارى ءساتتى ءارى جوعارى ستراتەگيالىق باعدارلاما جانە دە قازاقستان ونى تولىقتاي ءجۇزەگە اسىرا الادى دەپ سەنەدى. سينگاپۋرلىق كيشورا ماحبۋباني: «قازاقستان وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ورتالىق ازياداعى جاڭا لوگيستيكالىق حابقا اينالادى, بۇل ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق – مەملەكەتتىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى», – دەيدى. ەۋروپانىڭ politico.eu مەديا-پورتالىندا «100 ناقتى قادام» باتىستىق تا, پوستكەڭەستىك تە جوسپار ەمەس, بۇل ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني سەرپىلىسكە اكەلەتىن دامۋدىڭ ازيالىق ۇلگىسى دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى تالداۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اريەل كوحەن: «قازاقستان بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا تەز دامۋشى ەۋرازيالىق بارىس بولا وتىرىپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن ەڭ تارتىمدى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولادى» دەپ تانيدى.
ءيزرايلدىڭ شىعىس ەۋروپا جانە تمد ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر تسينكەر: «قۇجاتتىڭ ەڭ ماڭىزدى ءارى نەگىزگى ءبولىمى – «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك». وسى بولىمدە كورسەتىلگەن قادامداردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قالعان 4 رەفورماعا ارنالعان قادامداردىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا بولادى, سول سەبەپتى, بۇل ەڭ ماڭىزدىسى. بۇل باعدارلاما ەلگە جاڭا سەرپىن بەرىپ, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنۋگە مۇمكىنشىلىك اشادى», – دەپ اتاپ كورسەتكەن.
بۇگىندە ينۆەستور تابۋ ماسەلە تۋىنداتپايدى, كەرىسىنشە, سول ينۆەستورلار اقشانى قاي جەرگە, قاي ەلگە ءتيىمدى جانە كەپىلدىك الاتىنداي جاعدايدا سالساق دەپ باس قاتىرىپ ءجۇر. سەبەبى بەلگىلى: داعدارىس كەزىندە بەرىلگەن اقشا قايتپاي قالۋى مۇمكىن. ال بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى زور: قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياسي رەجىمى تۇراقتى. ياعني, ينۆەستيتسيالىق كليماتى بارىنشا قولايلى. ەندىگى ماقسات – شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ءتىل تابىسىپ, جۇمىس ءىستەسە ءبىلۋ. شەتەلدەن جىل سايىن كەمىندە 10 ميلليارد دوللار قارجى تارتۋ ابدەن ىسكە اساتىن شارۋا. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان ۇكىمەتى جانىنان ينۆەستورلار تارتۋ مەن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان كەڭەس قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى ەۋروپالىق ينۆەستورلاردى ودان سايىن جىگەرلەندىرىپ وتىر.
شەتەلدىك ساراپشىلار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – قانداي دا ءبىر جاعدايدىڭ باسقالارعا بايقالمايتىن قىرىن كورە الاتىندىعىنا ءسات سايىن تاڭ قالىپ, تامسانۋمەن كەلە جاتقانىن جاسىرماپتى: «ول تەك ادامنىڭ عانا ەمەس, زاماننىڭ دا ءتىلىن تابا الاتىن سارابدال ساياساتكەر. حالقىنا اۋىر مىندەتتەر جۇكتەيدى, بىراق سول جۇكتىڭ باسىم بولىگىن ءوز موينىمەن كوتەرەدى». قىتايلىق عالىم ياو پەيشەن زاماننىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا ءبىلىپ, قيىندىقتاردى قينالماي جەڭۋ – نازارباەۆتى باسقا ساياساتكەرلەردەن ەرەكشە ەتەتىن قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى. قىتاي تىلىندەگى داعدارىس ءسوزىنىڭ «ۋەي-چجي» دەپ دىبىستالاتىنىن, «ۋەي» – قاۋىپتى, «چجي» مۇمكىندىك دەگەن ماعىنانى بەرەتىنىن, داعدارىسقا قاي قىرىنان قاراساڭ, جۇمىسىڭ سولاي قاراي جۇرەتىنىن قازاق ەلىنىڭ باسشىسى بىلەتىندەي سەزىلدى دەيدى ول.
«ماڭگىلىك ەل» ۇعىمى – ۇلتتى بىرىكتىرە وتىرىپ, اسقاق مۇراتتارعا جەتەلەيتىن قازاق ەلىنىڭ اسىل مۇراسى. الەمنىڭ وركەنيەت كوشىنە تەزدىك جىلدامدىقپەن ىلەسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتى ماڭگىلىك ەلگە باستايتىن ابىرويلى دا مارتەبەلى داڭعىل جول –«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى, شاتتىق شامشىراعى. بۇل باعىتتا بىزگە جول سىلتەر سەنىمدى سەرىكتەس – بەس حالىقتىق رەفورماعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ 100 قادامىنان تۇراتىن ۇلت جوسپارى. بۇل – ۇلى جول. ماڭگىلىك ەل بولماققا بەت تۇزەگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ەۋروپالىق وداقتىڭ ەڭ باستى سەرىكتەسى. وداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەن جالپى كارى قۇرلىق ەلدەرى ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى, پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىققا جولداۋىن, ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ تۋرالى ماقالاسىن تالقىلاپ, جوعارى باعالارىن بەرۋدە. ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى الەمدى كەزگەن قارجى داعدارىسىنا قاراماستان, جالاقى, زەينەتاقى, شاكىرتاقىنى كوبەيتىپ, جاستارعا تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ – ەل الەۋەتىنىڭ ارتقانىنىڭ دالەلى دەگەن پىكىرلەرىن بىلدىرگەن. اۋقاتتى دەگەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ وزىندە وقۋ اقىلى جانە الەۋمەتتىك تولەمدەر قىسقارتىلىپ, تۇرعىندار جاپپاي جاردەماقىدان ايىرىلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلدەگى الداعى جىلدارى قۇرىلاتىن 660 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلاتىنى باياندالعان بۇل جوسپار – ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان بالاماسى جوق باعدارلاما ەكەنى اقيقات. ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭدا ەۋرازيا قۇرلىعىندا ەرەكشە بەدەلگە يە ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, ءبىر جاعىنان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ارىپتەستىكتى كۇشەيتىپ, ەكىنشى جاعىنان ازياداعى قوس الىپ, ءىرى گەوساياسي ويىنشىلار – قىتاي, ۇندىستانمەن بايلانىستى دامىتىپ, ەۋروپالىق وداقپەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە كۇش سالىپ جاتقانى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى سىندى ءاتۇستى شەشىم قابىلداماي, ۇنەمى بارلىعىن ولشەپ, ەلىنىڭ, حالقىنىڭ مۇددەسىن ويلاعاندىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەدى. الەمدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى مىقتى ساياساتكەرلەر كوپ بولعاندا, بالكىم بۇگىنگىدەي پروبلەمالارعا تاپ بولماس پا ەدىك دەگەن پىكىردى شەتەلدىك ساياساتكەرلەر ءجيى ايتاتىن بولىپ ءجۇر. وزگەلەر تۇرماق, ءوزىمىز ويلاناتىن باعا!
قازاقستان ءۇشىن 2015 جىلعى ايتۋلى جاڭالىق – ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان تاباندى ۇمتىلىستان كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) تولىققاندى مۇشە بولىپ قابىلدانۋى. ەكونوميكا مەيلىنشە قۋاتتى ءارى اشىق بولا ءتۇستى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 18 ەسە ۇلعايىپ, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا دەڭگەيىنە جەتتى. سىرتقى ساۋدا كولەمى 120 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە شىقتى. ءبىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىمىزدىڭ 90 پايىزدان استامى دسۇ-عا مۇشە ەلدەرگە تيەسىلى. ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ گەوگرافياسى ەلەۋلى وزگەردى. قازاقستاننىڭ ساۋدا بايلانىستارى 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىمەن عانا جۇرگىزىلسە, بۇگىندە ءبىز الەمنىڭ 185 مەملەكەتىمەن ساۋدا-ساتتىق جاساپ وتىرمىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاقستاندى, « ۇلى دالا ەلىن» ۇلكەن تاريحي بەلەسكە شىعاردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وبامامەن, سي تسزينپينمەن جانە پۋتينمەن بىرگە نيۋ-يوركتە بۇۇ پىكىرسايىسىن اشىپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى مەرەيتويلى سەسسياسىنداعى ءبىرىنشى كۇننىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا دەلەگاتتار الدىندا ءبىرىنشى بولىپ اقش, رەسەي, قىتاي, فرانتسيا باسشىلارىمەن بىرگە سويلەپ, الەمدىك ءمانى بار ساياسي باستامالاردى ورتاعا سالۋى – قازاقستاننىڭ قۋاتتى مەملەكەت ەكەنىن الەمگە تانىتتى. مۇنى قاراپايىم كەزدەيسوقتىق دەي المايسىز. ەلباسى الەمدىك فورۋمدارعا ۇنەمى شاقىرتىلىپ وتىرادى, بۇعان ءبىز ۇيرەندىك. ول الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر, سوندىقتان دا ونىڭ پوزيتسياسىمەن ساناسىپ, قۇرمەتتەيدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «مەنىڭ حالقىم وزگە ۇلتتىڭ تۇسىنە كىرسە شوشىپ وياناتىنداي اۋىر-اۋىر تاعدىرلاردى باستان كەشتى. ءتىپتى, ءتۇپ-تۇقيانىمەن قىرىلىپ, جويىلىپ تا كەتەتىن كەز بولدى. بىراق ازاتتىققا دەگەن ارپالىس, تاۋەلسىزدىككە دەگەن تالپىنىس بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزدى» دەگەن جۇرەكجاردى ءسوزى جان تەبىرەنتەدى. ءيا, ادام ەركىندىكتى اڭسايدى. ول جاسقا قارامايدى. ال مەملەكەت كولەمىندە, ەركىندىك – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى سىناعى. شىركىن, تاۋەلسىزدىك دەگەن قانداي عاجاپ, قانداي كەرەمەت! وتاننىڭ ىستىق, ايالى الاقانى ءوز الدىنا. تۋعان جەردىڭ عيبراتىن ايتسايشى! تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىنا قادام باسقان شاقتا كۇن شۋاعىنا بولەنىپ, ەركىن ءومىردىڭ ءلاززاتىنا شاتتانىپ قازاق ەلى ءوزىن ءبىر تانىتتى! كەلەشەكتە دە وسى ءسات جالعاسا بەرمەك. جالعاسادى. سەنىم مول.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتىپ, نەسىبەمىز ارتىپ, ەڭبەگىمىز جاندى. ءيا, ءبىز باقىت الەمىنە تابان تىرەدىك. بىراق... ءومىر كۇردەلەندى. الەم وزگەردى. شيەلەنىسكەن مەملەكەتارالىق قاتىناس ادام ومىرىنە ءوز باسىمدىعىن تانىتۋدا. تاريحقا ۇڭىلسەك, ءومىر ءسۇرۋ ەشۋاقىتتا وڭايعا تۇسپەگەن. بىزگە اللانىڭ مەيىرى ءتۇستى, جاقسى زاماندا عۇمىر كەشۋدەمىز. ءتىل-كوزدەن ساقتاعاي. ەندى وسى جايلى تىرشىلىكتى جالعاستىرۋدىڭ باسقا ەلدەرگە ۇلگى بولاتىنداي كىلتىن تابۋىمىز كەرەك. بۇل جالعىز ەلباسىنىڭ مىندەتى ەمەس, ءار قازاقتىڭ ۇلتتىق پارىزى. ونى قالاي تۇسىنەمىز؟ قاراپايىم تىلمەن ايتساق, تاعدىردى ءوزىمىز انىقتاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟ نەدەن باستاعانىمىز ابزال؟ ءبىر نارسە انىق: تاعدىر تىزگىنى ءوز قولىمىزدا.
قازاق قاشاندا سابىرلى قالپىنان اينىماعان. قانداي جاعدايدا بولماسىن, اقىل مەن سابىرعا جەڭدىرە بىلگەن. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ مومىندىعىنان يا ارەكەتسىزدىگىنەن ەمەس. كەرىسىنشە, قۇر داۋرىقپا ايقايمەن ءناتيجەلى قورىتىندىعا جەتۋدىڭ ءمۇمكىندىگى از, ال جۇيەلەنگەن جوسپارمەن الىستى باعىندىرۋعا بولاتىندىعىن ءدال بولجاي بىلەتىندىگىنەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ شاڭىراعى كوتەرىلىپ, اسپان ءتۇستەس كوك تۋىمىزدىڭ كوگىمىزدە جەلبىرەگەنىنە شيرەك عاسىر تولۋعا از ۋاقىت قالعاندا ۇلتىمىزدىڭ انا ءتىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مىنبەرىنەن الەمگە تانىلدى. شاكارىم عۇلامانىڭ ايگىلى ءانىنىڭ سوزىنە سالساق, «بۇل جولعى بايانداما بۇرىنعىلاردان وزگەرەك». مەن ءۇشىن دە, بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن دە سول ءسات وتە ماڭىزدى جانە تولعانىسقا تولى بولدى. بۇل كۇندى ءبىز 24 جىل كۇتتىك. تۋعان ءتىلىمىزدى تورتكىل دۇنيەنىڭ قۇلاق تۇرە تىڭداۋى جۇرەگىمىزدى قۋانىشقا, شاتتىققا بولەدى. مارقايتتى. انا ءتىلىمىزدى قۇرمەت جوق دەپ جۇرگەندەرگە تۇساۋ سالدىردى. ماڭگىلىك ەل بولۋعا بەت بۇرعان قازاق جۇرتىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە باياندالعان, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن بەس باستاما التى قۇرلىقتى ارالاعان الاشتىڭ قايراتكەرلەرى ارمانداعان اردا كۇن بولدى! ءبىز وسى ءبىر تاريحي ساتكە كۋا بولعان باقىتتى ۇرپاقپىز. تاڭىرگە تاۋبە! وسى باقىتتىڭ باياندى بولۋىن ءاربىر قازاق اللادان امانات ەتىپ سۇرارى اقيقات.
ەلىمنىڭ ەرتەڭىن قايتسەم ەرتەگىدەي عاجايىپستانعا اينالدىرامىن دەپ ۋاقىتپەن ساناسپايتىن تىنىمسىز تىرشىلىك يەسى – ەلباسى باعىندىرعان وسى شىڭنان ەتەككە كوز سالۋ ءاربىرىمىزدى شابىتتاندىرىپ, قاناتتاندىرادى. الەمدىك ساياسي تۇلعاعا اينالعان پرەزيدەنتتىڭ كورەگەندىلىگىنە قايران قالدىرتىپ, تاعى ءبىر سۇيسىنتەدى. تاڭداناسىڭ. شۇكىرشىلىك ەتەسىڭ. قازاقتىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىق مەرزىمدە قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىسىنىڭ بارشاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە بويۇسىناسىز عوي؟
ساياسي-ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ايعاعى رەتىندە مىنا ستاتيستيكالىق مالىمەتكە كوز جۇگىرتەيىك: دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم (دەف) 2015-2016 جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك تۋرالى جىلدىق ەسەبىندە رەيتينگ ءناتيجەلەرى بويىنشا قازاقستان 50-ورىننان 41-گە كوتەرىلىپ, ءوز رەيتينگىن 9 ساتىعا جوعارىلاتتى. ياعني, 41-ءشى ورىنعا تۇراقتاعان قازاقستان بيزنەس جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەتىن شىنايى جاقسارتۋلار ورىن العان ەلدەردىڭ وندىعىنا ەنىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش, جاقسى ناتيجە. رەيتينگ بويىنشا كوش باسىندا شۆەيتساريا تۇر. بۇل ەلدىڭ سوڭعى 7 جىل قاتارىنان الدىڭعى ورىندى يەلەنۋىنىڭ قۇپياسى نە ەكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. سونداي-اق, رەيتينگتە باستاپقى بەستىك قاتارىندا سينگاپۋر, اقش, گەرمانيا جانە نيدەرلاند ەلدەرى بار. كورشىلەس رەسەي 45, ۋكراينا 79 جانە كورشىلەس قىرعىزستاننىڭ 102-ورىندى مىسە تۇتقانىنان-اق مەملەكەتىمىزدىڭ قارقىندى دا قارىشتاپ ءوسۋ جولىندا ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەسەك تە, وسىنشاما وسۋگە قاراماستان, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باستاۋىش ءبىلىم, قارجى نارىعىنىڭ دامۋى, كومپانيالاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جانە يننوۆاتسيا ماسەلەلەرى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءالسىز تۇستارى بولىپ تابىلىپ وتىر. ويلاناتىن جاعداي...
ءبىزدىڭ دە ەلباسىنا دەگەن قۇرمەتىمىز ۇشان-تەڭىز. ايتۋعا وڭاي. ال ەندى سول قۇرمەتتى نەمەن دالەلدەۋىمىز كەرەك, ارينە, ويلى ەڭبەكپەن. ۇلت جوسپارىن ۇلى ءمۇددە تۇتقان, ەڭبەككە باس بۇرعان قازاق ءالى-اق جاپون, قىتاي, كورەي حالىقتارىمەن تەرەزەسى تەڭ بولاتىنى انىق.
وڭالباي اياشەۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان
مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى.
شىمكەنت.