ءتاتتى دەگەن اۋىلدا (جامبىل وبلىسى, مەركى اۋدانى) ءدۇنيەگە كەلگەن وسى ءبىر تالانتتى قازاق بالاسىنىڭ سول قولىنىڭ سالالى ساۋساقتارىنان توگىلگەن عاجاپ كۇيلەردى تۇڭعىش رەت تۇركيادا ەستىدىم. رۋحىڭدى وياتىپ, دەلەبە قوزدىرار كۇيلەردىڭ كەرەمەتىنە ءسۇيسىنىپ, ادام سول قولىمەن دە وسىنشاما سۇلۋ دىبىستار تۋدىرا الادى ەكەن-اۋ, دەپ ويلاۋىم مۇڭ ەكەن, قاسىمدا وتىرعان ادام: “نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە سولاقاي كۇيشى بولعان عوي” دەپ سىبىر ەتە قالدى. كۇيشىنىڭ اتى مۇراگەر ەكەن – مۇراگەر ساۋرانباەۆ.
وندىردەي قازاق بالاسى كۇن سايىن كەشكىلىك تۇرىك ءدامحاناسىندا شاي ءىشىپ وتىرىپ, الۋان سارىنداعى كۇيلەردى دومبىرامەن بەبەۋلەتكەندە ەن دالادا قازاقتىڭ مىڭ تۇلپارى دۇركىرەي كوشىپ بارا جاتقانداي كورىنەتىن. جانىڭا ءدارۋ بولار دومبىرانىڭ ءۇنىن مۇناراسى ايعا اسىلعان ايا سوفيا دا, مىڭ جۇمباعىن ىشىنە بۇككەن توپقاپىنىڭ سارايلارى دا مۇلگىپ تىڭداپ تۇراتىنداي ەدى.
تۇرىگى بار, باسقا دا سان مىڭداعان شەتەلدىك تۋريستەرى بار شاھاردىڭ ءبىر بۇرىشىندا قۇرمانعازى, دينا, داۋلەتكەرەي, نۇرعيساداي دالا تۋدىرعان دارىنداردىڭ شىعارمالارى شالقىعاندا اينالاداعىلار قوس ىشەكتىڭ قۇدىرەتىمەن توگىلگەن كۇي-شەجىرەلەردى ۇيىپ تىڭداپ, قوشەمەتتەرىن اياماۋشى ەدى. مۇراگەردىڭ اينالاسىنداعى قازاقتىڭ قىز-جىگىتتەرى دومبىرا مەن مۇراگەرگە كورسەتىلگەن زارەدەي جاساندىلىعى جوق قۇرمەتتى بۇكىل ۇلتتىق مادەني مۇرامىزعا جاسالىنىپ جاتقان العىستاي قابىلداپ جۇردىك. شاشاۋىنا شاڭ جۇقتىرماعان ءشامشىنىڭ شابىتتى ءاندەرىندەي, تۇرىكتىڭ ىشىندە دە “ۇسكى دارانى” بىلمەيتىنى نەكەن-ساياق. مۇراگەر وسى مۇڭدى عازالدى دومبىراعا سالعاندا كارداشتارىمىز ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ, جانىمىزعا جەتىپ كەلەدى. ءبىر كەزدە ولار جۇرەك شىمىرلاتار انگە قوسىلىپ كەتكەندەرىن بايقاماي دا قالادى. دومبىراعا اقەركەنىڭ (تاجىباەۆا) قوبىزىنىڭ ءۇنى قوسىلعاندا ءتىپتى كەرەمەت.
ال ءبىز قازاقتىڭ سۇيرىكتەي كەرىم ۇلى دومبىرانىڭ قوس ىشەگىمەن جانىنا جۇرتتى جيناپ, قۇرمەتكە بولەنىپ, قازاقستان دەگەن ەلدەن كەلگەنىن – قازاقتىڭ بالاسى, قولىنداعى اسپابى – قازاقتىڭ دومبىراسى ەكەنىن ايتادى.
مۇراگەرمەن مۇنان كەيىن دە ءومىر سوقپاقتارىندا ساپارلاس بولىپ كەلەمىز. قارا دومبىرانىڭ قاسيەتى قازاق بالاسىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە جەتەكتەپ, ۇلتتىق مۇرالارىمىزدى ناسيحاتتاتۋمەن كەلەدى. سولاقاي كۇيشىگە سوندايدا تاعى ءبىر ءتانتى بولاتىنىڭ, ول شەتەلدىكتەر الدىندا كۇيدى ءناشىنە كەلتىرىپ تارتىپ قانا قويمايدى, تاريحىن دا اعىلشىن تىلىندە تاماشا بايانداپ وتەدى. سودان كەيىن وزىنە عانا جاراسار ەركەلىكپەن, كەيدە وندىردەي كەلبەتىنە قونا قالار اسا بايسالدىلىقپەن كۇي اتاسى قۇرمانعازىنى, كەشە عانا ونەرسۇيەر قاۋىمدى قامىقتىرىپ كەتكەن تىلەنديەۆتى قايتا تىرىلتكەندەي, كۇيلەردى كەزەگىمەن توگە جونەلەدى.
مۇراگەر ساۋرانباەۆ الماتى قالالىق “كوكىل” مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ءتۇلەگى, قمەبي-گە گرانتپەن قابىلدانىپ, ۇزدىك بىتىرگەن. بۇگىنگى تاڭدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاستار اكىمشىلىگىنىڭ توراعاسى.
ونەر ىزدەگەن, ءبىلىم قۋعان جىگىت جەتىستىكسىز دە ەمەس. رەسپۋبليكالىق 2003 جىلى “جاس مۋزىكانت” بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتانسا, 2002 جىلى گولليۆۋدتا وتكەن حالىقارالىق ونەر دوداسىنىڭ التىن مەدالىن جەڭىپ الدى. اراعا بەس جىل سالىپ ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن يەمدەندى. وتكەن جىلى عانا مۇراگەر رەسپۋبليكالىق “جاستار” سىيلىعىنىڭ “جىل تالانتى” نوميناتسياسى بويىنشا جارق ەتە قالدى.
مۇراگەر ۇستازدارىم دەگەندە الدىمەن ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ پەن ايگۇل ۇلكەنباەۆانى العا سالادى. الايدا, قانداي دا ءبىر تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن ءومىر دەگەن مۇعالىمنىڭ وزىنەن تىنىمسىز ۇيرەنە بەرۋ قاجەتتىگىن تۇيسىنەتىن تالانت يەسى مىنا جالعاندا جولىققان جاقسى ادامداردىڭ ءبارىن ۇستاز دەپ تانىپ, تاعىلىم الىپ جۇرەتىنىن اڭعاراسىڭ.
بۇگىندە دومبىرانى دەككو ستيلىنە سالىپ, مۋزىكالىق مۇرالاردى شوۋ-بيزنەسكە باعىندىرعان كۇيشىلەردى كۇندىز شام الىپ ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاق ونەرىندەگى بۇل سۇرلەۋ ءالى كۇنگە ونەرتانۋشىلار مەن جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا ەكىۇداي پىكىرتالاس تۋدىرىپ كەلە جاتقانىن بىلەمىز. وسى ماسەلەگە وراي مۇراگەر:
– ۋاقىت ءوزىنىڭ دەگەنىن جاسايدى. بۇل ۇدەرىستى قۇپتاۋعا دا, قۇپتاماۋعا دا بولادى. جاستار دەككو ءستيلىندەگى “ادايدى” تىڭداعاندا ارقالانىپ كەتەدى. اتالمىش باعىتتاعى كەز كەلگەن كۇيدى ءسۇيسىنىپ تىڭدايدى. ال اعا بۋىن وكىلدەرى دومبىرانىڭ تابيعي ءۇنىن بۇزىپ الامىز دەپ بۇل يدەياعا قارسى شىعىپ ءجۇر. بۇل ماسەلەگە ءبىر جاقتى قاراۋعا بولمايدى. بۇل باعىتتىڭ ارقاسىندا جاستار ەمەس, ۇلتتىق ونەردى تۇسىنە بەرمەيتىن جاندار دا دومبىراعا باسقاشا كوزقاراسپەن قارايتىن بولدى. ەكىنشى جاعىنان, ىرعاقتى بۇزىپ الماۋ كەرەك. اتا-بابالارىمىز اماناتقا قالدىرعان دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى كەڭ اۋقىمدى, بەلگىلى ءبىر نوتاعا, زاڭعا باعىنبايدى. جىلدام باستالىپ, ءجاي ءبىتۋى مۇمكىن. ال كلاسسيكالىق مۋزىكالار, ەسترادا ءبىر ىرعاققا ساي كەلەدى. وعان كۇيدى سىيدىرعاندا تابيعي بولمىسى ءوزگەرىپ كەتەتىنىن ايتپاي قالۋعا بولمايدى. مەنىڭشە, كۇي ءوز قالپىندا ورىندالسىن جانە ونىڭ ەسترادالىق ءارلەۋى ىرعاقتى بۇزبايتىن بولسا – وندا ول قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى, – دەيدى.
ءبىر قىزىعى, مۇراگەر دومبىرانى 5 سىنىپتان كەيىن عانا قولعا ۇستاپ كورگەن. ونەر الەمىنىڭ تالابىنا سالساڭىز, بۇل بولاشاقتا مۋزىكانت بولامىن دەگەن تالاپكەر ءۇشىن تىم كەش دەسەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇراگەردىڭ اكە-شەشەسى دە ونەر اۋىلىنان ەمەس. دومبىرانى ارى-بەرى تىڭقىلداتىپ, اۋەستەنىپ ءجۇرگەنىن بايقاعان اناسى ونى سونداعى مۋزىكا مەكتەبىنە بەرەدى. بىراق, كوپ ۇزاماي ساۋرانباەۆتاردىڭ وتباسى الماتىعا كوشىپ كەلەدى.
جازمىشتىڭ جەتەگى شىعار, ونەر ۇيرەنۋ ءۇشىن “كەكسە” بولىپ قالعان 6 سىنىپ وقۋشىسى رايقۇل مولدىبەكوۆتىڭ قولىنا تۇسكەن. رايقۇل اتامىزدى بىلەتىندەر ونىڭ بولەك بولمىستاعى ۇستاز, عاجايىپ كۇيشى ەكەنىن باعالايدى. ال قاعىلەز بالانى ول كىسى وزىندىك ەرەكشە تاسىلدەرمەن كۇيشىلىككە باۋلىعان. وسىدان كەيىن كوزگە تۇسە باستاعان تالانتتى ءشاكىرتتى كونتسەرتتەردىڭ بىرىندە “كوكىل” مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ بايقاپ, وسى مەكتەپتە كۇيشىلىكتىڭ قىر-سىرىن تەرەڭىرەك مەڭگەرە باستايدى.
مۇراگەردىڭ وزگە ۇيرەنۋشىلەر سياقتى العاشقىدا حالىق كۇيلەرى “كەلىنشەك”, “ەركەم-ايدى” ورىنداپ, 2000 جىلى “بالاقاي” بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتانادى.
مىنە, سول دومبىرانىڭ ارقاسىندا كۇي اتالارىنىڭ كيەسىمەن مۇراگەر ءداستۇرلى ورىنداۋشىلاردىڭ بايقاۋىندا ءالى كۇنگە دەيىن دارا كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى. دۇنيەنىڭ ءار قيىرىنان ءدام, قولپاش پەن قوشەمەت بۇيىرىپ جاتسا – دومبىرانىڭ ارقاسى, ونەردىڭ قولداعانى دەپ بىلەدى.
“قانشاما ونەر كورسەتىپ ءجۇرسەم دە, دومبىرانى ءدال قازاقتىڭ ءوزىندەي ەشكىم تىڭداي دا, تۇسىنە دە المايدى. ءوزگەلەر تاڭ قالادى, ءتانتى بولادى, قوس ىشەكتى اسپاپتى قولىنا الىپ, تىڭقىلداتىپ كورەدى. بىراق, قازاقتاي ونىڭ ءتىلىن تۇسىنبەك ەمەس”, دەيدى مۇراگەر.
مەكتەپتەگى بالا كۇنىندە ەسىمى ەرسىلەۋ ەستىلەتىن سياقتى بولىپ كورىنىپ, “مۋرا” دەپ زامانداستارىمەن تانىسىپ جۇرگەنىن ك ۇلىپ ەسكە الاتىن كۇيشى جىگىت ۋاقىت وتە كەلە اكەسى وزىنە ەرەكشە ەسىم سىيلاعانىن ءتۇسىنىپ, ءتىپتى وسى اتقا لايىق بولۋعا ۇمتىلىپ تا كەلەدى.
– ۇلكەندەر كۇي تىڭداپ بولعاننان كەيىن ريزا بولىسىپ, مۇراگەر دەسە مۇراگەر بول! نۇراعاڭنىڭ مۇراگەرى بول! – دەپ باتا بەرىسىپ جاتادى, – دەيدى ول. – وكىنىشكە وراي, نۇرعيسا اعامىزدى تىرىسىندە كوزىممەن كورىپ, باتاسىن الا المادىم... دەگەنمەن, 2007 جىلى قاراتاۋدا ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋ ءوتكەلى جاتقانىن ەستىگەن مۇراگەر وسىعان ءابدەن دايىندالا باستايدى. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ رەپەرتۋارىن الىپ, كۇي شەرتۋ ءادىسىن, بولمىسىن دەندەپ زەرتتەپ, ءداستۇرلى ورىنداۋشىلاردىڭ دوداسىندا باعىن سىناپ كورمەككە بەل بايلايدى. ءناتيجەسىندە, باس ءجۇلدەنى جەڭىپ العان مۇراگەر وسى بايقاۋدىڭ تەمىر تۇلپارىن ءمىنىپ الماتىعا ارقالانىپ, ابىرويمەن ورالادى.
تاياۋدا مۇراگەر ساۋرانباەۆ تاراز قالاسىندا ءوزىنىڭ تۇڭعىش كونتسەرتىن بەردى. تۋعان جەرىنە ونەرىمەن تاعزىم ەتتى. دومبىراسىن كوتەرە كەلىپ, العاشقى ۇستازدارىنىڭ, دوس-جاراننىڭ, وسكەن ولكەنىڭ باتاسىن الدى.
ايناش ەسالي, الماتى.