تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى جارىق كورگەلى بەرى وسى جوباعا بايلانىستى وي-پىكىر بىلدىرگەن حات-حابارلار سانى مەيلىنشە كوبەيىپ وتىر. ءبىز بۇگىن رەداكتسيا پوشتاسىنا ءتىل جاناشىرلارى جولداعان ماقالالاردىڭ بىرنەشەۋىن جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ءتىل – قازاقتىڭ ارى دا, بارى دا
ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى ون جىل بويى ءتىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ كەلدى. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر تىلدىك ورتاسىن قالىپتاستىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تۇعىرىن بەكىتۋگە جەتەرلىك ۋاقىت. سوندىقتان مەملەكەتتىك باعدارلامانى بۇدان ءارى ون جىلعا سوزۋ ءجونسىز دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ورىنداۋ مەرزىمى ۇزارعان سايىن ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ بولىپ, ناقتى ماقساتقا جەتۋدەن الىستاي بەرەمىز. جالپى, نۋمەرولوگيا زاڭدىلىقتارى بويىنشا “1” جانە “0” تسيفرلارىمەن اياقتالاتىن ساندار ناتيجەسىزدىككە اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان دا بولار, كەڭەس وكىمەتى ۋاقىتىندا كەز كەلگەن پەرسپەكتيۆالىق جوسپار ءۇش, بەس نەمەسە جەتى جىلعا جاسالاتىن.
وتكەن ونجىلدىق باعدارلامانى سارالاي وتىرىپ, نەگىزگى قولبايلاۋ بولعان ماسەلە “مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – پارىز” دەگەن ۇعىمنىڭ ناقتى مىندەتتەۋ ارقىلى قولداۋ تاپپاۋىندا ەكەنىن تۇسىندىك. ءتۇسىنىپ قانا قويماي, حالىق بولىپ تالقىلاپ, دوكتريناعا مىندەتتى دەپ جازدىق. مىندەتتەيتىن زاڭ دايىن تۇر. ەندى وعان نەگە ءۇش جىل ۋاقىت ءوتكىزەمىز. بۇل وسى جىلدىڭ سوڭعى 4 ايىندا شەشىلەتىن ماسەلە.
2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جوباسىندا ماقساتتار مەن مىندەتتەر ناقتى قويىلىپ, ول ءمىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جان-جاقتى كەڭىنەن قارالعان. الايدا, وسى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ مەحانيزمىن جان-جاقتى تالقىلاپ, ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت. ونىڭ نەگىزگىسى – مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانىسقا ەنگىزۋدە “مىندەتتەۋ” دەگەن ءسوزدى ەڭ باستى تالاپ جانە ءتىلدى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قولدانۋ. بۇل جەردە “مىندەتتەۋ” دەگەن ۇعىمسىز جاڭا باعدارلاما جوباسىندا قاراستىرىلعان ءتورت ماقساتتىڭ جانە وسى ماقساتتاردىڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋدىڭ ناتيجەسى از بولاتىنىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
ماسەلەنى “باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى” دەگەن 7-تاراۋدان باستايىق. وندا ءتىلدەردى ودان ءارى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ادىسنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە ءۇش جىل ۋاقىت بەرگەن. مەنىڭشە, ونى سوزۋدىڭ قاجەتى جوق. وسى باعدارلاما 2011 جىلدىڭ باسىنان دۇرىس باستاۋ الۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇل قۇجاتتى ون جىل بويى كۇتىپ كەلەمىز. وسى ولقىلىقتىڭ سالدارىنان وتكەن باعدارلاما دا تولىق ءناتيجەسىن بەرە المادى جانە الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ءۇش جىلىمىزدى بوسقا وتكىزىپ الامىز.
بۇل رەتتە بىرىنشىدەن “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭ قابىلدانۋى, ەكىنشىدەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى قاجەت. “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭ قابىلدانۋى قاجەت دەيتىن سەبەبىم, مەملەكەتتىك ءتىل ارنايى ءبىر زاڭمەن ءوز مارتەبەسىن ناقتى بەكىتىپ الماسا جانە قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا قاجەتتىلىككە اينالىپ, ونى قولدانۋ مىندەتتەلمەسە قانداي باعدارلاما جاساساڭ دا ناتيجەسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ تەرەڭگە كەتە بەرەدى. سوندىقتان ءبىز حالىقتىڭ تالاي تالقىلاۋىنا ءتۇسىپ بارىپ بەكىتىلگەن دوكتريناداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى جانە مىندەتى دەگەندى زاڭمەن بەكىتىپ العانىمىز ءجون.
قازىرگى قولدانىستاعى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” زاڭىنىڭ 5, 8, 10, 15-باپتارىنداعى “ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى”, “مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلىندە”, “مەملەكەتتىك ءتىل جانە قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا تىلدەر قولدانىلادى” دەگەن تىركەستەر قۇجات اينالىمىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ازىرلەنۋىن تالاپ ەتۋگە كەدەرگى جاسايدى. ونسىز دا وسى ۋاقىتقا دەيىن 100 قىزمەتكەرگە ءبىر-ەكى اۋدارماشى بەكىتىپ قويىپ, مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمىنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى پالەن پايىز دەپ ماقتانىپ ءجۇرگەن مينيسترلەر, مەكەمە باسشىلارى كەز كەلگەن جاعدايدا ماسەلەنىڭ ۇرىمتال تۇسىن تاۋىپ, ءار قىزمەتكەردىڭ قۇجاتتى قازاقشا جازباۋىنىڭ, ماجىلىستەردى قازاق تىلىندە وتكىزبەۋدىڭ امالدارىن تابادى. قازاق ءتىلىنىڭ جىرىن جىرلاپ, وسى سالادا 20 جىل بويى قىزمەت اتقارىپ كەلگەن ءبىر ارىپتەسىم مينيسترلىككە اۋىسقان بولاتىن. كەزدەسكەنىمىزدە: “ويپىرماي, بۇنداي ازاپتى كورسەم كوزىم شىقسىن, وبلىستاعى قيىندىق مىنانىڭ قاسىندا تۇك ەمەس ەكەن. ءبارى 100 % ورىس تىلىندە جازادى دا, “اۋدار” دەپ اكەپ تاستايدى. ول ازداي تەزدەت ۇكىمەت كۇتىپ وتىر دەپ زىركىلدەيتىنىن قايتەرسىڭ” دەپ مۇڭىن شاققانى بار. وسىنداي جاعداي بارلىق دەرلىك مەملەكەتتىك ورگانداردا قالىپتاسقان. سوندىقتان وسى باعدارلامادا قۇجات اينالىمىنىڭ تۇپنۇسقاسى مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن مەحانيزم جاسالۋى ءتيىس. ولاي بولماسا, قازاق ءتىلىنىڭ ورىس تىلىندەگى قۇجاتتىڭ اۋدارماسى بولىپ قالا بەرۋىن تۇزەتە المايمىز.
ال, اتالعان زاڭنىڭ 23-بابىندا “مەملەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە ءبىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپتەردىڭ, مامانداردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تىزبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلەنەدى” دەلىنگەن. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل باپ ورىندالماي وتىر. سوندىقتان قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىن مىندەتتەۋ مۇمكىن بولماي كەلەدى.
قازاق ءتىلى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى دەپ جاريالانعان. ياعني, ول تەك قانا قازاقتاردىڭ انا ءتىلى بولۋىمەن بىرگە ءوزىنە تاعى دا ۇستەمە مىندەت الدى. مەملەكەتتىك ءتىل بولعاننان سوڭ قازاق ەلىنە تاعدىر تالايىمەن كەلىپ قونىستانىپ قالعان, ءوسىپ-وربىگەن بارشا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتىلى. سول ۇلتتار وتانىم دەپ تانيتىن ەلدىڭ مەملەكەتتىك نىشانى. قانداي قوعام بولسا دا ءوزارا ءتۇسىنىسۋ ءۇشىن ورتاق ءتىل تاڭدايدى. قازاق ءتىلى – وسىنداي بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق ءتىلى. ورتاق ءتىلى بولعان سوڭ ولاردىڭ وسى ەلدە ءومىر ءسۇرۋ, جۇمىس ىستەۋ, ءوزارا قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ ءتىلى بولۋى ءتيىس. بارلىق ەلدەردە سولاي. فرانتسيادا تۇرعىنداردىڭ بارشاسى فرانتسۋزدار ەمەس, بىراق ولاردىڭ بارلىعى فرانتسۋز ءتىلىن مىندەت سانايدى. قىتايدا دا, رەسەيدە دە, يسپانيادا دا سولاي. ويتكەنى, ء“بىر مەملەكەت – ءبىر ءتىل” ۇعىمى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى ءۇشىن اكسيوما. ونسىز ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى قيىن. ءبىر مەملەكەت ورتاق ءۇي, ورتاق ۇجىم رەتىندە قالىپتى ءومىر ءسۇرۋى, دامۋى كەرەك. سول ءۇشىن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتىعىن العان ادامداردىڭ بارلىعى ورتاق مەملەكەتتىك مۇددەنى جوعارى قويادى. مەملەكەت نىعايعاندا عانا جەكە ادامداردىڭ بەيبىت ءومىرى, تىنىشتىعى ساقتالادى جانە ەل ازاماتتارى ءوزىنىڭ قابىلەتىن تولىق اشىپ ورنىقتى قىزمەت ىستەي الادى, بەلگىلى ءبىر بەدەلگە يە بولادى, داۋلەتى اسادى. ال ءوزى ازاماتى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلمەۋ, ءتىپتى بىلگىسى كەلمەۋ, مويىنداماۋ – سول مەملەكەتتىڭ رۋحاني جاعىنان ورتاق ۇلكەن ۇجىم بولىپ قالىپتاسا الماعاندىعىن بايقاتادى.
قازىرگى قازاقستان جاعدايىندا ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋىنە بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. بىراق جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە قۇلشىنىسى وتە باياۋ. ياعني, قازاقستانداعى ەتنوس وكىلدەرى دە, ولارعا قوسا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار دا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مۇددەلىلىك تانىتپاۋدا.
ءسوز ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ستاندارت-تەحنولوگيانى, جاڭا ستاندارت بويىنشا وقۋ باعدارلامالارىن جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىن ازىرلەۋ, وقىتۋشىلاردى اتتەستاتسيادان وتكىزۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىن اككرەديتاتسيالاۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. ءتىلدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جاسالعان, ءتىلدى ۇيرەتۋگە ارنالعان ءار ءتۇرلى وقۋ قۇرالدارى بار, مەملەكەتتىك ءتىل ورتا مەكتەپتە, ارناۋلى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ۇلتتىق ورتالىقتاردا تەگىن وقىتىلادى. جارايدى, بۇل ءجون ەكەن, وقۋلىقتى, وقىتۋشىنى, وقىتۋ ورتالىعىن دايىندادىق, ولارعا قاتاڭ تالاپ قويدىق. ال, ۇيرەنۋشىلەرگە قانداي تالاپ قويامىز؟ ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىز مەكتەپكە بارعىسى كەلمەگەن, وقىعىسى كەلمەگەن التى-جەتى جاستاعى سوتقارلاۋ بالاسىنا “بالام, ساعان بارلىق جاعدايدى جاساپ قويدىم, وقۋعا بارشى, ەگەر جاقسى وقىساڭ, كۇندە “بەس” دەگەن باعا اكەلسەڭ ساعان انانى الىپ بەرەمىن, مىنانى الىپ بەرەمىن” دەگەن اتا-انانىڭ كەيپىنە ۇقسايدى. قىزمەتكەرلەر مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ كۋرسىنان وتەدى دە, سەرتيفيكاتىن ۇيىنە اپارىپ قويىپ, ودان ءارى جۇمىسىن ورىس تىلىندە جالعاستىرا بەرەدى. قازاق ءتىلىن ۇيرەندىڭ, ەندى قۇجاتتى مەملەكەتتىك تىلدە جاز دەپ جاتقان نە باسشى جوق, نە قۇجاتتاردى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە مىندەتتەپ جاتقان ۇكىمەت جوق. العان ءبىلىمدى كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا قولدانباسا, جەر جىرتۋعا پايدالانىلماي جاتىپ قالعان سوقا سياقتى ونى دا توت باسپاي ما؟ مەملەكەتتىك ءتىل بىلمەيتىن ازاماتتار مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن سەزىنىپ, وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءتىل ۇيرەنۋدى پارىز بەن مىندەتكە اينالدىرۋى قاجەت.
باعدارلاما جوباسىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى” دەگەن ماقساتتىڭ ناتيجەسى, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ەرەسەكتەردىڭ, ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەرىنىڭ ۇلەسىمەن ولشەنەدى. ءبىز ونى قالاي انىقتايمىز؟ ارينە, تەست ارقىلى. بۇل جەردە تەست ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن تولىق انىقتاي الا ما دەگەن سۇراق تاعى تۋىندايدى. مىسالى, ۋاقىت كورسەتىپ وتىرعانداي, مەملەكەتتىك قىزمەتكە ۇمىتكەر ازامات تەست تاپسىرعاندا مەملەكەتتىك تىلدەن دە تەست تاپسىرادى. وندا قىزمەتكەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى قۇجاتقا قاتىستى 30 شاقتى سوزبەن شەكتەلگەن. ءسويتىپ, ءبىر ورىنعا قۇجات تاپسىرعان 20-دان استام ۇمىتكەردىڭ 10-ى تەستەن وتسە, ونىڭ 8-ءى قازاق جانە ورىس تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن, ال ەكەۋى قازاق ءتىلىن مۇلدەم بىلمەيتىن بولىپ شىعادى. ناتيجەسىندە, باسشىلار جۇمىسقا قازاق ءتىلىن بىلەتىندەردى ەمەس, بىلمەيتىن الگى ەكەۋىنىڭ بىرەۋىن الادى. قازاق تىلدىلەرگە تاعى ورىن جوق. مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعان وتكەن ون جىلدا ءبىر دە ءبىر زاڭ قازاق تىلىندە دايىندالعان ەمەس. سوندا نە, بىزدە قازاق ءتىلدى زاڭگەرلەر جوق پا؟ جوق ەمەس بار, بىراق ولار امالدىڭ جوقتىعىنان ءبىرى كوندۋكتور, ءبىرى تاكسيست, كاسىپكەر, تاعىسىن تاعى كۇنكورىستىڭ قامى ءۇشىن دالادا ءجۇر. باسقا باسقا, قازاق ءتىلىنىڭ مايىن تامىزاتىن زاڭگەر جەتكىلىكتى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قارا شاڭىراق – قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە قازاق توبىن بىتىرگەن زاڭگەرلەر شەتەل اسىپ كەتكەن جوق. ولار وسىندا, بىراق ولارعا قولقا سالىپ وتىرعان ەشكىم بولماي وتىر. ءار مينيسترلىك مىناداي زاڭ جازۋ ءۇشىن كادرلار كەرەك دەپ كونكۋرس جاريالاسا, رەسپۋبليكا كولەمىنەن تابىلادى. اسىرەسە, ءبىلىم, مادەنيەت تۋرالى زاڭداردى جازاتىن كادرلار جەتكىلىكتى. تەك ق ۇلىق جوق. نەگىزى قازاقشا جازىلماعان زاڭدى پارلامەنت قابىلداماي قويسىنشى, ۇكىمەت تە, مينيسترلىك تە قانداي كادرلار تابار ەكەن. تالاپ بولماعان سوڭ, ۇيرەنشىكتى ورىس تىلىنە جابىسا بەرەمىز.
ال مەكتەپ بىتىرۋشىلەرگە كەلەتىن بولساق, ولاردىڭ دا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيى تەستپەن ولشەنەدى. دايىن سۇراقتاردى جاۋابىمەن جاتتاپ العان وقۋشى تەستەن جوعارى ۇپاي جينايدى. ەگەر ول بىتىرۋشىمەن تىلدەسە كەتسەڭ, قازاقشا ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسىپ ايتا المايدى. سوندا ءبىز كىمدى الدايمىز؟ وسى جەردە قىزمەتكەردىڭ دە, مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ دە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن تەستپەن ەمەس, مازمۇنداما, ەسسە, قىسقاشا ءومىربايان جانە ت.ب. قۇجاتتار جازدىرۋ ارقىلى انىقتاۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت.
تاعى ءبىر ايتاتىن ءجايت, قازىر ءبىر سىنىپتاعى وتىز بالانى اعىلشىن ءتىلى ساباعىندا ءۇش توپقا, ورىس ءتىلى ساباعىندا ەكى توپقا ءبولىپ وقىتادى. ال قازاق ءتىلى ساباعىندا توپقا بولىنبەي, الگى 30 وقۋشى تۇگەل وتىرادى. سوندا قازاق ءتىلى ساباعىن توپقا ءبولىپ وقىتۋ تۋرالى قۇجاتتى ءپان مۇعالىمدەرى ءالى ءۇش جىل كۇتۋى كەرەك پە؟ بۇل 20 جىل بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان ءجايت. سوندىقتان بۇل ماسەلە بيىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن ءوز شەشىمىن تابۋى ءتيىس.
باعدارلاما جوباسىنىڭ ەكىنشى ماقساتىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى كەڭىنەن قولدانۋدى كوپشىلىككە تاراتۋ ءۇشىن وتە ءتيىمدى جانە قازىرگى زامان مۇقتاج بولىپ وتىرعان كوپتەگەن مىندەتتەر العا قويىلعان. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىندە ورىس ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بارىنشا قامتىلۋى ءتيىس. مىسالى, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى جىلىنا ءبىزدىڭ باسقارما وتكىزگەن ءىس-شارالار تۋرالى 20 شاقتى ماتەريال شىعارسا, “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتى بىردە ءبىر ماتەريال جاريالامادى. سول سياقتى “ايقىن” گازەتى دە ءبىر جىلدا 20-دان استام ماتەريال جىبەردى, ال “ليتەر” گازەتى ەشقاشان مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان ەمەس. “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنىڭ دە “ليتەر” گازەتىنىڭ دە بيۋدجەتتەن الاتىن قاراجاتى از ەمەس. ءوز قولىمەن اقشا بەرىپ وتىرعان مينيستر قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋ كەرەك دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتسا, ونى ورىندامايتىن باسىلىم بولمايدى.
اقشاسىن شىعارىپ, جىل سايىن قازاق تىلىندەگى باسىلىمدارعا جازىلىپ جۇرگەن قازاقتار مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاماساڭ دا ونىڭ قادىرىن ءبىلىپ, قاسيەتىن تۇسىنەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن, ونىڭ قاجەتتىلىگىن ناسيحاتتايتىن ورتا – ول ورىس ءتىلدى ورتا.
وسى تاراۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدى وتباسى قۇندىلىعى رەتىندە كوپشىلىككە تاراتۋ باعىتىندا قاراستىرىلعان شارالار مەنى قاتتى قۋانتتى. ويتكەنى, كەز كەلگەن وتباسى جانە ونىڭ ءار مۇشەسى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ءارى پارىز, ءارى مىندەت دەپ ءتۇسىنۋى كەرەك. قورقاتىن ەشتەڭە جوق. استانا قالاسىندا اتا-اناسى ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەسە دە بالالارىن قازاق مەكتەبىنە بەرىپ وتىرعان وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ. اتاپ ايتساق, № 49 مەكتەپتە ۇلتى نەمىس زوتكە انگەلينا, № 40 مەكتەپتە ورىس زاسوحين يۆان, № 56 مەكتەپ-ليتسەيىندە كورەي وگاي لاريسا, وگاي الەكساندر جانە ت.ب. 300-دەي وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدا. ەشكىمنەن كەم ەمەس, قازىر سول مەكتەپتەردىڭ بەتكە ۇستار وقۋشىلارى. بۇلار قازاق ءتىلى مەن اعىلشىن ءتىلىن مەكتەپتە ۇيرەنسە, ورىس ءتىلىن وتباسىندا قولدانادى. ءسويتىپ, بولاشاقتا ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپ شىعادى. ادامداردىڭ فيزيولوگياسى بىردەي. انگەلينا, يۆان, لاريسالار قازاق ءتىلىن كەرەمەت مەڭگەرىپ كەتتى عوي. ياعني, بۇل ونىڭ جاسىنداعى بارلىق بالا مەڭگەرە الادى دەگەن ءسوز. وسىنداي وتباسىلارىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ باسقارما ءبىر جىلدا 5-6 ءىس-شارا وتكىزدى. بىراق, بىردە-بىرەۋى ورىس ءتىلدى نە تەلەارنادا نە گازەتتە ناسيحاتتالمادى.
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن № 1 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ 11 سىنىپ وقۋشىلارىمەن ءدوڭگەلەك ۇستەل باسىندا كەزدەستىك. كەزدەسۋگە 12 وقۋشى قاتىستى. ونىڭ بىرەۋى كوشكين (ۇلتى ورىس), شىعىس قازاقستاننان كەلگەن اسكەري قىزمەتكەردىڭ بالاسى, بىرەۋى مارينا (ۇلتى ينگۋش) تازا قازاق تىلىندە سويلەيدى. قالعان 10 قازاقتىڭ ەكەۋى عانا قازاقشا بىلەدى. ال, ەسىمدەرى جانىبەك, ابىلاي, كەنەسارى, باۋىرجان. پىكىر الماسۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىن بىلمەۋىنىڭ سەبەبىن سۇراعانىمىزدا بىرەۋى: اپاي, ءبىزدى نەگە قينايسىز, بۇل ماسەلەنى ءبىزدىڭ اتا-انامىز شەشەدى. مەنىڭ انام ساعان قازاق ءتىلىنىڭ كەرەگى جوق, ماتەماتيكا مەن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى بىلسەڭ بولعانى, اكەڭ سياقتى ايىنا 5 مىڭ دوللار تاباسىڭ دەگەن. سوندىقتان قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مىندەت ەمەس دەگەندى ايتتى. مىنە, قازىرگى وتباسىنداعى تالاپ وسىنداي. ەگەر زاڭ بولىپ, وندا قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى دەگەن قاتاڭ تالاپ قويىلسا, اناسى باسقاشا ايتار ەدى.
ءۇشىنشى ماقساتتا كورسەتىلگەن ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى جانە كورنەكى اقپاراتتىڭ بەزەندىرىلۋى تۋرالى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋ بۇگىنگى كۇندە ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بيىل 31 مامىردا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى ەسكە الۋ ماقساتىندا “استانا” جۋرنالىمەن بىرگە وتكىزگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە كۇلان دالبايقىزى دەگەن قازاقتىڭ ۇلتجاندى قىزى مىناداي وقيعانى ايتىپ بەردى. وقۋ ءبىتىرىپ, قوستاناي وبلىسىنا جاس مامان رەتىندە جۇمىسقا بارعان كۇلان دالبايقىزى جۇمىسقا ورنالاساردا باستىعىمەن كەزدەسەدى. اتى-ءجونىن سۇراعاننان كەيىن باسشىسى ءسىزدىڭ اتىڭىزدى ايتۋ وقۋشىلار ءۇشىن دە, مەن ءۇشىن دە قيىن, سوندىقتان مەن ءسىزدى ەكاتەرينا دميتريەۆنا دەيتىن بولامىن دەگەن. “وندا ولگا نيكولاەۆنا, ءسىز مەن ءۇشىن ورىنباسار نىعمەتوۆنا بولاسىز دەپ, ول باستىعىن ورنىنا قويعان ەكەن. سول جاس مامان كەيىن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىن باسقارعان. اينالاسىنداعىلاردىڭ بارلىعى وزگە ۇلت وكىلدەرى بولا تۇرسا دا, باسشىلارى اتىڭدى اتامايمىن دەپ تۇرعاندا وعان شىندىقتى شىجعىرىپ ايتقان كۇلان دالبايقىزى سياقتى نامىستى ۇل-قىز كوپ بولسا عوي.
قازىرگى ۋاقىتتا 85 پايىز قازاق ازاماتتارىنىڭ ەسىمى قاتە جازىلعان. سونى جونگە كەلتىرەتىن قۇجاتتى جاساۋعا 10 جىل ازدىق ەتتى. تاعى 3 جىل سوزباق ويىمىز بار. ونى وسى باعدارلاماعا دەيىن قابىلداۋ قاجەت. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, بۇگىنگى كۇنگى ازاماتتاردىڭ ەسىمى ەرتەڭگى كۇنى نە دۇكەننىڭ نە شاشتارازدىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر فيرمانىڭ اتاۋى بولادى دا كوشەگە جارناما بولىپ ىلىنەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول قاتە اتى ەندى نەمەرەلەرىنىڭ تەگى بولىپ قاتە جازىلۋدا.
دەربەس ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىق سالتانات قۇراتىن شاعى الدەقاشان كەلگەن. سوندىقتان بۇل باعدارلاما شەشۋشى ءارى پارمەندى قۇجات بولىپ, قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق ورىنداردا مىندەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. ول ءۇشىن باعدارلاما ءىس-شارالاردىڭ جۇمىس جوسپارى كۇيىندە قالماي, ورىندالۋى مىندەتتى شارالاردى كوزدەگەنى ابزال. سوندا عانا قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى, ەل ازاماتتارىنىڭ بارشاسى ونىڭ بولاشاعىنا نىق سەنىپ, ونى تۇرمىستىڭ دا, جۇمىستىڭ دا, ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ دا تىلىنە اينالدىرادى. بۇل ماقساتتان شىعۋ ءۇشىن باعدارلاما جوباسىنداعى ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردى, اتاپ ايتقاندا زاڭدىق-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋدى, ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ۇزدىكسىز مودەلىن قالىپتاستىرۋدى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تالابىن كۇشەيتۋدى تەز ارادا جولعا قويۋ كەرەك. قانداي قۇبىلىس بولسا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر شەشىلگەندە وزگە دە شارۋالار جىلدامىراق شەشىمىن تاباتىن بولادى. ەڭ باستىسى – وسى باعدارلامانى دايىنداۋشىلار دا, ونى ىسكە اسىرۋشىلار دا بۇل قۇجاتتىڭ شەشۋشى قۇجات ەكەندىگىن, ەندى ون جىلدان كەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جونىندە تاعى ءبىر قۇجات قابىلدامايتىنداي ەتىپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت ءھام مىندەت ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى دە باعدارلامانىڭ كىرىسپەسىنە: “بۇل باعدارلاما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن تولىق ءارى تۇبەگەيلى قالىپتاستىرادى” دەگەن مازمۇنداعى ءسوز جازىلۋى ءتيىس. ايتپەسە, ول شەگى مەن شەتى جوق, ەشكىمدى سەندىرمەيتىن باعدارلاماعا اينالىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. سونىمەن بىرگە ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ۇسىنىستارى مەن ەسكەرتپەلەرىنىڭ ماڭىزدىلارى مىندەتتى تۇردە قاپەرگە الىنۋى ءتيىس. ونسىز بۇل باعدارلاما ورىندالۋى باياۋ, ناتيجەسى شامالى كوپ قۇجاتتىڭ بىرىنە اينالادى.
ءتىل باعدارلاماسى – ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى اسقاقتاتاتىن, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتاتىن, ەلدىگىمىزدى ايعاقتايتىن ومىرشەڭ, وزەكتى باعدارلاما. سوندىقتان دا ونى وسى ەرەكشە ماڭىزى مەن مارتەبەسىنە ساي جاساۋ قاجەت بولادى. بۇل ميلليونداردىڭ كۇتكەن ءارى سەنەتىن قۇجاتى. ەل سەنىمىنە لايىق, ۇلت اماناتىنا ادال بولعانعا نە جەتسىن!
ورازكۇل اسانعازىقىزى, استانا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.
سۇرانىستى قالىپتاستىرۋ قاجەت
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ, ونىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ وڭاي ەمەسىنە كوزىمىز جەتكەلى قاشان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەۋىنىڭ استارىندا الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ۇلكەن-كىشىلى لاۋازىمداردى اتقاراتىن قانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرسىن دەگەن تالابى جاتقانىن اڭعارامىز. سولاي دەسەك تە اتا زاڭمەن مەملەكەتتىك مارتەبەسى بەكىتىلگەن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن تولىققاندى كەڭەيتەتىن سۇرانىستى قالىپتاستىرا الماي كەلەمىز. راس, ۇمتىلىس بار. ولاي دەيتىنىمىز, ءار وڭىردە ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋ مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرىلدى. بىراق, كەيدە ءبىرىنشى باسشىنىڭ, نە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى شەنەۋنىكتەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە شورقاقتىعىنىڭ كەرى اسەرى ءتيىپ جاتادى. اسىرەسە, انا تىلىنە جەتىك ەمەس قانداستارىمىز ايتار ءسوزىن اۋەلى قازاقشا باستايدى-داعى, ىلە-شالا كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراپ, رەسمي تىلدە “جورعالاي” جونەلەدى. انا تىلىندە وڭدىرىپ سويلەي المايتىن قازاقتاردى كورگەننەن كەيىن وزگە ۇلت وكىلدەرى تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە تالپىنىس تۋادى دەۋگە كوڭىل شىركىن سەنە بەرمەيدى.
وسىعان وراي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنگەنى قۋانتادى. ەندى وسى باعدارلامانىڭ ورىندالۋى ءۇشىن سۇرانىس پەن ناقتى ءىستىڭ بايلامى ءبىر-بىرىمەن جىمداسىپ جاتۋى قاجەت. سۇرانىس دەمەكشى, ونى قالاي قالىپتاستىرۋ قاجەت؟ مەنىڭشە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى بوس ورىندارعا كونكۋرس جاريالاناتىنى بارشاعا ءمالىم. ءبىر ءسات سول كونكۋرس تالاپتارىنا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. كونكۋرسقا قاتىسۋعا تىلەك ءبىلدىرۋشىگە اتا زاڭنان باستاپ ءتۇرلى زاڭنامالاردى ءبىلۋ تالابى قويىلادى. دۇرىس, بۇل ەل زاڭدىلىقتارىنا مويىنسۇنۋ ءۇشىن قاجەت. الايدا, ءار سالاداعى بوس ورىندار ءۇشىن وتكىزىلەتىن كونكۋرس تالاپتارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى مىندەتتى ەكەنى كوزدەلمەيدى.
نەگە؟ ويتكەنى, اتا زاڭنىڭ تالابىنا سايكەس مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مەملەكەتتىك ءتىلدى اسىرەسە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەڭگەرۋى قاجەت ەكەنىن ەشكىم مىندەتتەپ وتىرعان جوق. مىنە, بۇل – مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە سۇرانىستى قالىپتاستىرا الماۋىمىزدىڭ باستى كەمشىلىگى. سول سەبەپتەن, بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك بوس ورىندارعا ورنالاسۋعا ءۇمىتتى ءار ادامعا مەملەكەتتى ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەتتىگىن مىندەتتەگەن ءجون. بۇل – وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, ءتىپتى ءوز قانداستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى تەز ۇيرەنۋىنە جول اشادى. مۇنى مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى تەتىگى دەپ ۇعىنۋ قاجەت.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىستى قالىپتاستىرا الساق, مەملەكەتتىك باعدارلاما ماقساتى دا, ونى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ۇمتىلىس پەن ناقتى ءىستىڭ بايلامى دا ءبىر ارنادا توعىسىپ, انا ءتىلىمىزدى تورىمىزگە وزدىرا الار ەدىك.
ءابىلحان تولەۋىشەۆ, “قازاق ءتىلى” قوعامى اتىراۋ فيليالىنىڭ توراعاسى.
بولاشاعى باياندى بولعاي
قاي مەملەكەتتە بولماسىن ءتىلدىڭ جايى وتە كىنامشىل ماسەلە. اسىرەسە, قازاقستانداي كوپ ۇلتتى مەملەكەتتە. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدە سارابدالدىق تانىتىپ كەلەدى. ەلباسى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز – قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرىپ, قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىن ماقسات تۇتىپ وتىر. سوعان وراي تىلدەردى دامىتۋ تۋرالى زاڭدار قابىلداندى, باعدارلامالار جاسالدى. ولار ءوز كەزەڭىندە تىلدەردى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ءبىرشاما قىزمەت ەتكەنى دە شىندىق دەسەك, ەلباسى “قازاق ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەن ءسوزدى دە جاناشىرلىقپەن ۇدايى ايتىپ كەلەدى.
مەن باعدارلاما جوباسىن مۇقيات وقىپ شىقتىم. باعدارلامانىڭ التىن وزەگى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءتىلىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى سانالاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدىڭ سارا باعىتتارىن ايقىنداعانىنا كوزىم جەتكەندەي بولدى. قازاق ءتىلىن ونىڭ بالاباقشا, مەكتەپ, جوو, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك سالانىڭ بارلىعىندا بىردەي باتىل قولدانىسقا ەنگىزىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ومىرلىك قاجەتىنە اينالادىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرعانى ايقىن اڭعارىلادى. بۇل ورايدا اتالعان ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ 4 نەگىزگى ماقسات اياسىندا توپتاستىرىلعان. ءبىرىنشى ماقساتتا مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى ەكەندىگىن نىعايتۋدىڭ جولدارى ايقىندالعان. باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ مەن ونى وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن ەكەن. بۇل ورايدا ۇسىنىلىپ وتىرعان ءتىل مەڭگەرۋدىڭ 6 دەڭگەيلى جۇيەسى دە ۇتىمدى بولار دەپ ويلايمىن.
ءتىلدى ۇيرەتۋدى بالا باقشادان باستايىق دەپ جۇرگەنىمىز, بىرتە-بىرتە ونىڭ جاس دەڭگەيىن كوتەرىپ, ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋدى تالاپ ەتۋ قاجەت دەپ جۇرگەنىمىز دە وسى ەمەس پە؟ سونداي-اق, قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى جەلىسىن كەڭەيتۋ جانە قازاق ءتىلى وقىتۋشىلارى مەن ماماندارىن دايارلاۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىندەگى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ دا باستى نازارعا الىنعان ەكەن. باعدارلاما جوباسىندا سىناق, بىلىكتىلىك ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋ دا كوزدەلگەن. سوندىقتان بۇل ورتالىقتار جۇمىسىن جەتىلدىرۋ كەرەك.
مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرۋ جانە وعان دەگەن قاجەتتىلىك پەن سۇرانىستى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى جۇزەگە اسىرۋ دا قاراستىرىلعان. دەمەك, كۇندەلىكتى ومىردە قازاق تىلىندە سويلەسۋ مادەنيەتتىلىك پەن زيالىلىقتىڭ دارەجەسىنە, جاستاردىڭ ورتاسىندا سانگە, سونداي-اق اتا-بابانىڭ تىلىنە قامقورلىق كورسەتۋ مەن قازاق ءپاتريوتيزمىنىڭ شىنايى كورىنىسىنە اينالۋى كەرەك.
ءتىلدىڭ ۇنەمى دامۋ ۇستىندە بولاتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىنى شىندىق. الايدا, تەرمين سوزدەردى تىقپالاۋ ارقىلى سوزدىك قورىمىزدى تولىقتىرۋعا باعىت ۇستالا وتىرىپ, ولاردىڭ تىلىمىزدەگى شۇرايلى بالاماسىن تاۋىپ, باعىن اشىپ جىبەرۋدى دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ مەن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى ءبىراز شارۋالار جاسالاتىنى كورىنىپ-اق تۇر. الايدا, سايىپ كەلگەندە ادام فاكتورى العا شىعاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بيلىك باسىندا وتىرعانداردىڭ ۇلگى-ونەگەسى دە از ىقپال ەتپەيتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ەلشىلەرىمىز, مينيسترلەرىمىز قازاقشا سويلەۋگە ارلاناتىن بولسا, بۇل ىستە قايتارىم بولۋ-بولماۋى ەكىتالاي. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا توگىلتىپ قازاقشا سويلەيتىنى از. ولارعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاجەتتىلىك بولاتىنداي تالاپ بولۋى كەرەك. ال ەلگە كەلگەن ۇكىمەت ءمۇشەلەرى ورىسشا سايراسا, جەرگىلىكتى جەردەگىلەر سونىڭ ىڭعايىنا جىعىلاتىنى داۋسىز. بۇل, ارينە, ورىس تىلىنەن باس تارتۋ ەمەس. ەكى تىلدە ەركىن كوسىلسە قۇبا-قۇپ, ارينە.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە – سوزدىكتەر تۋرالى. ولاردى قايتا ءبىر قاراپ, جۇيەلەگەن دۇرىس. ايتپەسە ءبىر ماعىنا بەرەتىن سوزدەردىڭ ءار سوزدىكتە ارقيلى ايتىلىپ جۇرگەنى دە راس. سونداي-اق, ورىس ءتىلدى باسىلىمداردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى شارۋالار جاسايتىن كەزى كەلدى. بۇل دا باعدارلاما جوباسىنىڭ تولىققاندى بولۋىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولار ەدى.
كوپ جەرلەردە اۋدارماشى ۇستاۋ ارقىلى ءىس قاعازدارىن ەكى تىلدە جۇرگىزدىك دەپ ءماز بولىپ ءجۇرمىز. ول قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزە مە, گاپ سوندا. بۇل دا مىقتاپ ويلاناتىن ماسەلە.
قۋان تەكتىعۇلوۆ, اقتوبە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى.