قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات كومەكوۆ اقتاۋدا شىعاتىن «نە حابار» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا تاپ وسىلاي دەدى.
بەلگىلى قىپشاقتانۋشى عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەگەمەندىك العان جىلداردان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقتار اراسىندا تاريحي سەزىمدى قالىپتاستىرۋدىڭ ءالى ولقى ءتۇسىپ جاتقان جاقتارى بار. وسى تۇرعىدان العاندا, وتپان تاۋداعى باس قوسۋ تاماشا ۇلگى دەگەن تاريحشىنىڭ پايىمىنشا, ەكى جارىم مىڭ جىلدىق تاريحى بار قازاق مەملەكەتتىلىگى ءۇشىن كوشپەلى ءداۋىردىڭ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن تەرەڭ تانۋ اسا ماڭىزدى بولۋى ءتيىس.
مەملەكەتتىلىكتىڭ تامىرى - قازاقتىڭ كوشپەلى ءداستۇرى - بولات مىرزا, سوڭعى كەزدەرى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى عالىمداردىڭ پىكىرى سان-ساققا جۇگىرىپ جاتىر. كەيبىر عالىمدار قازاق حاندىعى XV-XVI عاسىردان ارىرەك قۇرىلۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟
- بۇل جەردە ءبىر نارسەنى ايىرا ءبىلۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ تاريحى جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحى. مەملەكەت ءبىر-ەكى عاسىر جاساۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىلىك دامىعان, تامىرى كونەدەن بۇگىنگە دەيىن قالىپتاسىپ, دامىعان دۇنيە. قازاق حاندىعى XVI عاسىردا قۇرىلدى. كەيىن, XIX-عاسىردا رەسەي يمپەرياسى حاندىقتى وزىنە قوسىپ العاننان كەيىن, مەملەكەت جويىلدى. بىراق, مۇنىڭ تامىرى مەملەكەتتىلىك. مەملەكەتتىلىكتىڭ تامىرى - قازاقتىڭ كوشپەلى ءداستۇرى. ول سوناۋ ساق قوعامىنان باستالادى. ويتكەنى, ساق قوعامى ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشى ءبىر مەملەكەتكە اۋىسىپ وتىرعان. مۇنىڭ بارلىعى دامۋ پروتسەسى. قازاق حاندىعى بۇدان ارىرەك قۇرىلۋى مۇمكىن دەپ جۇرگەندەر مەملەكەتتىلىك پەن مەملەكەت اراسىنداعى ۇعىمدى اجىراتا الماي جۇرگەندەر دەپ ۇعىنۋ كەرەك بولار. ال, قازىرگى تاڭدا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر شىڭعىسحانمەن بايلانىستىرادى. «موڭعول يمپەرياسى بولماسا, قازاق حاندىعى قۇرىلمايتىن ەدى», «شىڭعىسحاننىڭ ۇلەسى» دەگەن پىكىر ايتىپ جۇرگەندەر بار. مەنىڭشە, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تىكەلەي شىڭعىسحانمەن بايلانىستى ەمەس. ارينە, شىڭعىسحاننىڭ حاندىقتى قۇرۋعا اسەرى بولدى, ونى مويىنداۋ كەرەك. بىراق ونىڭ ءتۇبى ارىدە جاتىر. شىڭعىسحانعا دەيىن ءبىزدىڭ جەرىمىزدە قىپشاق حاندىعى بولدى. بۇل حاندىق - كونە تۇرىك ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, دامىتقان مەملەكەت. شىعىستا ەرتىستەن, باتىستان قارا تەڭىز, دۋنايعا دەيىن بيلىك قۇردى. بۇل مەملەكەت شىعىس جانە باتىس دەپ ەكىگە ءبولىندى. شىعىسى قازاقستاننىڭ, باتىسى قازىرگى رەسەيدىڭ جەرىندە ورنالاستى. بيلىكتە شىعىستاعى حاندار وتىرسا, باتىس تاراپ باعىنىپ وتىردى. ال شىڭعىسحان كەلگەننەن كەيىن, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قىپشاق ەلىن باسىپ الدى. تاريحتا «ەگەردە» دەگەن ءسوزدى قولدانۋ جاراسپايدى. تاريحتا «ەگەردە مىناداي بولسا, قالاي بولار ەدى؟» دەپ بولجام جاساۋعا بولمايدى. بىراق «ەگەر شىڭعىسحان بولماسا, وندا نە بولاتىن ەدى؟» دەگەن ساۋالدى قويىپ كورەيىكشى. ال ەگەر شىڭعىسحان بولماسا, ءبىز ءبارىمىز قىپشاق بولار ما ەدىك؟! ويتكەنى, بىزدەردەن شەتەلدىكتەر سۇراسا, ءبىز «قازاقپىز» دەپ جاۋاپ بەرەمىز. ال, ەل ىشىندەگى ادام «كىمسىڭ؟» دەپ سۇراسا ءبىز رۋىمىزدى, ونىڭ ىشىندە كىم ەكەنىمىزدى ايتامىز. تۋرا وسىنداي جاعداي XII عاسىردا پايدا بولعان. سىرتتان سۇراعاندارعا ء«بىز قىپشاقپىز» دەپ جاۋاپ قايتارسا, ال ىشىنەن سۇراعاندارعا «قارلۇقتارىمىز, قاڭلىلارمىز» دەپ جاۋاپ قايتارعان. شىڭعىسحان بۇل جۇيەنىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ, قىپشاقتاردى تارىداي شاشتى. ويتكەنى, شىڭعىسحان باتىستا وزىنە قارسى تۇراتىن كۇش قىپشاقتار ەكەنىن بىلگەن. سول سەبەپتى جاۋلاپ الىپ, بيلىگىن ورناتتى. كەيىن, XIII عاسىردا شىڭعىسحاننىڭ مەملەكەتىنىڭ ىشىندە بيلىك ءۇشىن كۇرەس باستالدى. بۇل كەلگەن موڭعولدار مەن قىپشاقتاردىڭ تەكەتىرەسى. بۇل كۇرەس XIII عاسىردىڭ اياعىندا مەملەكەت قاراماعىنداعى قىپشاقتاردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالادى. بۇرىنعى قىپشاقتاردىڭ ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى, ءتىلى قايتىپ ورالدى. شىڭعىسحاننان كەيىن پايدا بولعان مەملەكەت – اقوردا بولدى. بۇل مەملەكەتتىڭ ەرەكشەلىگى - بيلىكتە شىڭعىسحان ۇرپاقتارى بولسا, تومەنگى ورىنداردى قىپشاقتار الدى. قازاق حاندىعى اقوردانىڭ نەگىزىندە پايدا بولدى. ياعني, بيلىك شىڭعىسحان ۇرپاقتارىندا بولعانىمەن, قالعان ىشكى جۇيەنىڭ بارلىعى قىپشاقتاردىڭ جۇيەسى, سالت-ءداستۇرى نەگىزىندە ءجۇردى.
«اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەن ادامنىڭ جادى ەرەكشە بولادى» - قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋعا بيىل بيۋدجەتتەن 23 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. مەرەكەنى تويلاۋ جوسپارى دا جاسالدى. بىراق, ودان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟
- قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن عىلىميلاندىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى جانە ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭىندە تالاي شەشىلمەگەن, انىقتالماعان ماسەلەلەر مەن دەرەكتەر بار. باستى ناتيجە وسى بولۋى كەرەك. عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا سول شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر مەن قازاق حاندىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە, مەملەكەتتىلىگىمىزگە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ونىڭ ءتۇپ تامىرىن زەرتتەۋىمىز ماڭىزدى. حاندىقتىڭ قۇرىلۋ سەبەپتەرىنە, احۋالدارىنا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. عالىمدار ەلگە, ۇجىمدارعا شىعىپ, اۋىلدارعا بارىپ, قازاق حاندىعى تۋرالى تاريحي-تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل حالىقتىڭ تاريحىن, وتكەنىن بىلۋگە ىقپال ەتەدى. قازاقتا ء«وز تاريحىن بىلگەن ەل ەشقاشان جەڭىلمەيدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. تاريحىن ءبىلىپ, ونى قۋاتتاپ وتىرسا, ەشكىمگە ءبىر ۋىس جەرىن بەرمەيتىن بولادى.
جاقىندا تۇرعىندار اراسىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلى تۋرالى ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدىك. ساۋالناما حاندىقتىڭ قۇرىلۋى, كىمدەر قۇرعاندىعى تۋرالى قاراپايىم سۇراقتاردان تۇردى. وعان جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ 50 پايىزى قازاق حاندىعى تۋرالى قاراپايىم دەرەكتەردى بىلمەيدى. جالعىز ناسيحاتپەن نەگە قول جەتكىزۋگە بولادى؟
- بۇل ءۇشىن بالالارعا, ستۋدەنتتەرگە ارناپ جاقسى عىلىمي وقۋلىقتار جازۋ قاجەت. ءالى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى كوشپەلى قوعامنىڭ ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلىپ جاتقان جوق. سونىڭ سالدارىنان كوشپەلى قوعامنىڭ مادەنيەتى, وركەنيەتى تومەن بولدى دەگەن پىكىرلەر قالىپتاسىپ بارادى. ماسەلەن, رۋ-تايپالىق جۇيە, اۋىزشا ادەبيەت سونىڭ دالەلى. كوشپەلى قوعامدا قالىپتاسقان اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ وسكەن ادامنىڭ جادى ەرەكشە بولادى. مۇنى ورىستىڭ زەرتتەۋشىلەرى مەن جازۋشى كلاسسيكتەرى كەزىندە بىلاي دەپ جازىپ كەتكەن: «ورىس كرەستياندارى جۇمىستى كەرەمەت جاسايدى, بىراق ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسا المايدى». ءبىزدىڭ قازاقتاعى شەشەندىك ونەر كوشپەلى قوعامنان قالىپتاسقان دەۋگە بولادى. باتىرلىق جىرلار مەن ەپوستارداعى ماحاببات ليريكاسىن الىڭىز. ءسوز بەن ويدىڭ مادەنيەتى كوشپەلى قوعامدا بولعاندىعىنىڭ ءبىر دالەلى, مىنە, وسىلار.
قازاق تاريحىنىڭ الەم ساحناسىنداعى ورنى انىقتالىپ, بەكىتىلۋى كەرەك دەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرىسىز. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
الەم ساحناسىندا قازاق تاريحىن مويىنداۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزعا جوعارى ساۋاتتىلىق كەرەك. تاريحشىنىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى - كەلتىرگەن سالماقتى دالەلىندە. ال ءسوزىڭ مەن ءىسىڭ دالەلدى بولۋ ءۇشىن ىزدەنىس, ساۋاتتىلىق, بىلىمدىلىك قاجەتتىلىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جاعداي. شەت ەلگە شىققان عالىمدارىمىز بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرىپ, وزگە شەت ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن ۇزەڭگىلەس بولۋى, ءوزى زەرتتەپ جۇرگەن ەلدەردىڭ تاريحىن تەرەڭ ءبىلۋى ءتيىس. ماسەلەن مەنىڭ زەرتتەپ جۇرگەن سالام - قىپشاقتانۋ سالاسى. تاريحي زەرتتەۋلەرگە قىپشاقتانۋ سالاسىن ەنگىزگەندە بۇكىل الەم قازاق دالاسىندا ءبىر كەزدەرى ەڭ دامىعان مەملەكەت بولعاندىعىن مويىندادى. عالىمدارىمىزدىڭ مويىنداتا ءبىلۋدى ماقسات تۇتقانى دۇرىس.
«بايقاساق, ءبىز قىپشاق تىلىندە سويلەيمىز» - قىپشاقتانۋ سالاسىندا بولىسەتىن جاڭالىعىڭىز بار ما؟
- جالپى, بۇرىن تەك قانا قىپشاقتانۋ قىپشاقتارمەن بىتكەن ەدى. مەن بىرتە-بىرتە زەرتتەي كەلە, قىپشاقتانۋ ءۇش تايپالىق بىرلەستىكتەن تۇرادى دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ولار: قىپشاقتاردىڭ وزدەرى, قىپشاق تىلدەس قيمەكتەر, وزدەرىنىڭ ەتنيكالىق بەت-ءپىشىنى بولعان قۇمانداردان تۇرعان. بۇل دەرەكتەردى مەن اراب جازبالارىنان كەزدەستىردىم. بۇل جازبالارداعى دەرەكتەر بىزگە جاڭا يدەيا, تۇجىرىمداردىڭ تۋىنداۋىنا اكەلىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا قىپشاقتانۋ سالاسىن ءۇش عىلىمي باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىرىنشى باعىت - تۇرىك الەمىندەگى قىپشاق ەلەمەنتتەرىن زەرتتەۋ. بايقاساق, ءبىز قىپشاق تىلىندە سويلەيمىز, قازاق حاندىعى قىپشاق حاندىعىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان. اۋىز ادەبيەتىمىز دە قىپشاق داۋىرىنەن سىر شەرتەدى. سودان كەيىن قازاقتاردىڭ ءتۇر-الپەتى XI-XII عاسىرلاردا, ياعني قىپشاق داۋىرىندە قالىپتاسىپ بىتكەن. قىپشاقتاردى قانشالىقتى زەرتتەسەك, ءبىز قازاقتاردى سونشالىقتى زەرتتەگەندەي بولامىز. بۇل باعىت تىكەلەي تۇرىك الەمىنە بايلانىستى. ەكىنشى باعىت – مۇسىلمان الەمى. قىپشاقتار مىسىر مەن سيريا جەرىندە ۇلكەن مەملەكەت قۇرعان. ماملۇك مەملەكەتى دەپ اتالدى. اراب الەمى قىپشاقتارمەن ماقتانادى. ءۇشىنشى باعىت - شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاريحىنا ۇلكەن وزگەرىستەرىمەن, جاڭالىقتارىمەن كەلگەن مەملەكەت - قىپشاق حاندىعى بولدى. رەسەي, ۋكراينا, پولشا, سلوۆاكيا, ليتۆا, ازەربايجان سىندى مەملەكەتتەردىڭ تاريحىنا اسەرىن تيگىزىپ وتىردى. وسىعان بايلانىستى بۇل باعىتتان دا جاڭالىق اشۋىمىز مۇمكىن دەگەن ويمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان رىسگۇل رامازان.
«نە حابار؟!» گازەتى, №13 (73) 1 ءساۋىر, 2015 جىل.