قازاقستاندا العاش رەت التىن ورداعا قاتىستى حالىقارالىق ارحيۆ قۇجاتتارى ۇسىنىلدى

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كورمەنىڭ نەگىزگى يدەياسى – كوشپەلى ءومىر سالتىنا نەگىزدەلگەن, بىراق جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك, ەكونوميكالىق جانە قالالىق مادەنيەتكە يە وركەنيەتتى ارحەولوگيالىق, قولجازبالىق جانە ارحيۆتىك دەرەكتەر ارقىلى كورسەتۋ.

ءىس-شاراعا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, مينيسترلىكتەر مەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى, جەتەكشى عالىم-ارحەولوگتار, تاريحشىلار مەن شىعىستانۋشىلار, سونداي-اق مۋزەيلەر, مۋزەي-قورىقتار جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.

بىرەگەي ەكسپوناتتار مەن عىلىمي جاڭالىقتار:

مەملەكەت جانە بيلىك. تۇڭعىش رەت حالىقارالىق ارحيۆتەردەن الىنعان ديپلوماتيالىق قۇجاتتار ۇسىنىلدى. «حاندار شەجىرەسى» قولجازبا شيىرشىعى (XVIII ع., «عىلىم ورداسى» وعك) – ۇزىندىعى 267 سم بولاتىن كالليگرافيالىق ەسكەرتكىش, يۋنەسكو-نىڭ «الەم جادى» تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن, وندا جوشى اۋلەتىنەن شىققان 104 حاننىڭ گەنەالوگياسى بەينەلەنگەن. گۇيىك حاننىڭ پاپا IV يننوكەنتيگە جولداعان حاتى (1246 ج., ۆاتيكان اپوستولدىق ءارحيۆى) – قىپشاق جانە پارسى تىلدەرىندە جازىلعان التىن وردانىڭ ەڭ كونە ديپلوماتيالىق قۇجاتى. توقتامىس حاننىڭ (1381 ج., رعا شىعىس قولجازبالارى ينستيتۋتى, سانكت-پەتەربۋرگ) جانە تەمىر-قۇتلىقتىڭ (1398 ج., كورول سارايى كىتاپحاناسى, ۆەنا) تارحاندىق جارلىقتارى وردالىق ءىس جۇرگىزۋدىڭ قۇقىقتىق ءارى كالليگرافيالىق مادەنيەتىن كورسەتەدى. ەكسپوزيتسيانى ۇلىق مۇحاممەد پەن احمەد حانداردىڭ وسمان يمپەرياسى سۇلتاندارىنا جولداعان ديپلوماتيالىق حاتتارى (توپقاپى مۋزەيى ءارحيۆى, ستامبۇل) تولىقتىردى.

دالا ءسانى مەن كيىم ۇلگىلەرى. بۇل ءبولىم التىن وردا اقسۇيەكتەرىنىڭ زاتتىق الەمىن تانىستىرادى. شەڭگەلدى ەسكەرتكىشىنەن (الماتى وبلىسى, XIII – XIV ع. باسى) تابىلعان ايداھار مەن فەنيكس بەينەلەنگەن جىبەك ماتالار قىتاي جانە يرانمەن تىكەلەي ساۋدا بايلانىستارى بولعانىن دالەلدەيدى. بوزوق قورىمىنان تابىلعان ارىستان بەينەلى كۇمىس بىلەزىكتەر مەن سىعاناق كەسەنەسىنەن شىققان التىن باس كيىم اشەكەيلەرى زەرگەرلىك ونەردىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. بولعان انا كەسەنەسىنەن تابىلعان اسىل تەكتى ايەلدىڭ كەلبەتى انتروپولوگيالىق دەرەكتەر مەن زاتتاي بۇيىمدار نەگىزىندە عىلىمي تۇرعىدا قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن وردا داۋىرىندەگى ەر ادام مەن ايەلدىڭ سالتاناتتى كيىمدەرى قايتا جاسالدى.

اسكەري ءىس. قازاقستان مەن رەسەي اۋماعىنداعى گاشۋن-ۋستا, مۋلتا, زولوتاريوۆ قالاشىعى ەسكەرتكىشتەرىنەن تابىلعان التىن وردانىڭ اۋىر قارۋلانعان اتتى جاۋىنگەرىنىڭ ساۋىت-سايمانى مەن قارۋ-جاراعى كورسەتىلەدى. نيۋ-يوركتەگى مەتروپوليتەن مۋزەيى كوللەكتسياسىنداعى جانىبەك حان دۋلىعاسىنىڭ 3D-ۆيزۋاليزاتسياسى ۇسىنىلادى – بۇل ارتەفاكت قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى كورسەتىلمەگەن. جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن وندىق اسكەري جۇيەگە نەگىزدەلگەن وردالىق اسكەردىڭ تاكتيكالىق تاسىلدەرى قايتا جاڭعىرتىلدى.

وركەنيەتتەر توعىسىنداعى دالا مەن قالا. سارايشىق, سىعاناق, بارشىنكەنت, جەنت قالالارىنان تابىلعان كەراميكا, شىنى جانە مەتالل بۇيىمدار وردا قالالارىنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن بەينەلەيدى. اساناس قالاشىعىنان تابىلعان مەديتسينالىق قۇرالدار (قولا ارا مەن قاسىق) دامىعان قالالىق ءومىردىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. بارشىنكەنتتەن تابىلعان IHS حريستوگرامماسى بار باتىسەۋروپالىق ساندىقشا ورداداعى ءدىني توزىمدىلىك پەن كەڭ ساۋدا بايلانىستارىنىڭ زاتتاي ايعاعى. حورەزمشاحتار مەملەكەتىنىڭ, شاعاتاي جانە ۇگەدەي ۇلىستارىنىڭ دينارلارى بار كومبەلەر قازاقستاندىق قالالاردىڭ ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى حالىقارالىق ساۋداعا قاتىسقانىن دالەلدەيدى. سىعاناق قالاسى مەن جوشى حان كەسەنەسىنىڭ 3D-رەكونسترۋكتسيالارى ارحەولوگيالىق قازبا جانە گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ دەرەكتەرى نەگىزىندە جاسالعان.

مادەنيەت, عىلىم جانە ونەر. ەكسپوزيتسياعا التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن 23 قولجازبا (7 تۇپنۇسقا, 3 فاكسيميلدى باسىلىم, 11 ەلەكتروندىق كوشىرمە) قويىلعان. ولار قۇران, ءدىن, تاريح, ادەبيەت, ماتەماتيكا, استرونوميا جانە مەديتسينا تاقىرىپتارىن قامتيدى. ولاردىڭ قاتارىندا وزبەك حاننىڭ قۇرانى (1318 ج., قمدب يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, الماتى), كامالاددين ات-تۇركمانيدىڭ استرونوميالىق تراكتاتى (1354 ج., پرينستون ۋنيۆەرسيتەتى, اقش), احماد كيلاني جازعان گيپپوكراتقا مەديتسينالىق تۇسىندىرمە (1345 ج., بريتان كىتاپحاناسى, لوندون), قۇتبتىڭ «حۇسراۋ ۋا شىرىن» پوەماسى (1341 ج., فرانتسيا ۇلتتىق كىتاپحاناسى) بار. ارنايى ترانسكريپتسيا پلاتفورماسى كەلۋشىلەرگە التى عاسىر بۇرىن شاعاتاي تىلىندە جازىلعان ماتىندەردى وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مۋلتيمەديالىق ءبولىم:

كورمە اياسىندا كەلۋشىلەرگە تاقىرىپتىق بەينەماتەريالدار مەن ينتەراكتيۆتى كونتەنت ۇسىنىلدى. التىن وردا داۋىرىنە قاتىستى قازاقستان اۋماعىنداعى 70 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتى قامتيتىن ينتەراكتيۆتى كارتا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جۇمىس ىستەيدى. LED-ەكراندا جوشى اۋلەتىنەن شىققان 104 حاننىڭ گەنەالوگيالىق كەستەسى كورسەتىلدى. ماشينالىق كورۋ تەحنولوگياسى ارقىلى كونە تيىنداردى وقۋ, جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە سالتاناتتى كيىمدەر مەن وردا اسكەرى تاكتيكاسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, سونداي-اق شاعاتاي قولجازبالارىن ترانسكريپتسيالاۋ پلاتفورماسى ەكسپوزيتسيانى زاماناۋي عىلىمي-تانىمدىق كەڭىستىككە اينالدىرادى.

ماتەريال ۇسىنعان مەكەمەلەر ءتىزىمى:

قازاقستاننىڭ مۇراجايلارى مەن مۇراجاي-قورىقتارى:

1. ۇلتتىق مۋزەيى;

2. ۇلتتىق ورتالىق مۋزەيى;

3. «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى;

4. « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعى;

5. «بوزوك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى;

6. «ازىرەت سۇلتان» ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى»;

7. اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

8. اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

9. اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

10. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

11. قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

12. قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

13. گ.ن.پوتانين اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى;

14. ىقىلاس اتىنداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيى.

عىلىمي ينستيتۋتتار:

1. ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى;

2. مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى;

3. يسلام عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى;

4. عىلىم ورداسى.

ۋنيۆەرسيتەتتەر:

1. الكەي مارعۇلان اتىنداعى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى;

2. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرiك ۋنيۆەرسيتەتi;

3. اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى.