جولداعى جۇگەنسىزدىك

بىرەر اپتا بۇرىن الماتىنىڭ ءال-فارابي داڭعىلىندا ءۇش ادامنىڭ ءومى­رىن جالماعان قايعىلى وقيعا قوعام­دى ءدۇر سىلكىندىردى. كەلەڭسىز جايت ساتتىك قاتەلىكتىڭ سالدارى ما, الدە جۇيەلىك ولقىلىقتىڭ كورىنىسى مە دەگەن ساۋال جەلىدە جەلدەي ەسكەن بولاتىن. الدىن الا مالىمەتتەرگە سايكەس, كوز ىلەسپەس قارقىنمەن قارسى جولاققا شىعىپ, اپاتقا سەبەپكەر بولعان جۇرگىزۋشى ماس كۇيدە كولىك تىزگىندەگەن. وقيعانىڭ ءىزى سۋىماي جاتىپ, ءدال وسى داڭعىلدا جولدى كەسىپ وتپەك بولعان تاعى ءبىر ايەل كولىك استىنا ءتۇستى. بۇل وقيعا قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ارتىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا تەكسەرۋلەر باستالىپ, كادرلىق شەشىمدەر قابىلداندى. ماسەلە تەك ءبىر ادامنىڭ جاۋاپسىزدىعىندا ەمەس, تۇتاس جۇيەنىڭ ءالسىز تۇستارىندا جاتىر دەگەن كۇدىك كۇشەيدى.

وكىنىشتىسى سول, كەيىنگى جىلدارى مەگاپوليس اپات سانى بويىنشا الدىڭعى قاتاردان تۇسپەي كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جول قاۋىپسىزدىگى, زاڭ پارمەنى, جۇرگىزۋشى مادەنيەتى سەكىلدى ماسەلەلەردى قايتا تارازىلاۋ قاجەتتىگىن اڭعارتىپ وتىر.

جىل سايىن قايتالانىپ جاتقان تراگەديانىڭ سەبەبى – سان الۋان. جىل­دامدىقتى شامادان اسىرۋ, قارسى باعىتقا شىعۋ, ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ, كولىك ىشىندەگى الاڭداتاتىن فاكتورلار, جول تارلىعى دەپ تىزبەلەي بەرۋگە بولادى. جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىنى جونگە سالۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلى ويلاستىرىلىپ, اقىلدى كامەرالار كوبەيگەنىمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەي تۇر.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2025 جىلى ەل اۋماعىندا 36 مىڭنان اسا جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 14,4 پايىزعا كوپ. اپات سانى ازايۋدىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە ءوسىپ بارادى. جول ۇستىندەگى بەيبەرەكەتتىڭ سالدارى دا سالماقتى. ءبىر جىل ىشىندە 51 مىڭ ادام ءتۇرلى جاراقات الىپ, 2 330 ازامات كوز جۇمعان.

اپات سانى ارتقانىمەن, ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى ءبىرشاما تومەندەگەن دەيدى ستاتيستيكا. 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 9,7 پايىزعا ازايعان. ساراپشىلار مۇنى جەدەل مەديتسينالىق كومەكتىڭ تيىمدىلىگى مەن جول قاۋىپسىز­دىگىنە قاتىستى جەكەلەگەن شارالاردىڭ ناتيجەسىمەن بايلانىستىرادى. الايدا بۇل كورسەتكىش جاعداي جاقساردى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. كەرىسىنشە, جاراقات العاندار سانىنىڭ ءوسۋى ماسەلەنىڭ تەرەڭدەپ بارا جاتقانىن اڭعارتادى.

ەلدەگى ەڭ قاۋىپتى وڭىرلەردىڭ قاتارىندا ادەتتەگىدەي ءىرى مەگاپوليس پەن وعان ىرگەلەس اۋماقتار كوش باستاپ تۇر. بارلىق جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى – الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە. الماتى قالاسىندا 8 954 جاعداي تىركەلسە, الماتى وبلىسىندا 5 987 اپات بولعان. ودان كەيىنگى ورىنداردا جامبىل, اقتوبە جانە اتىراۋ وبلىستارى تۇر. بۇل كورسەت­كىش­تەر جول ينفراقۇرىلىمىمەن قاتار كولىك مادەنيەتىنىڭ دە سىن كوتەرمەيتىنىن كورسەتەدى. ۇلكەن قالالارداعى كولىك تىعىزدىعى, جۇرگىزۋشىلەردىڭ اسىعىستىعى مەن جول ەرەجەسىنە نەمقۇرايلى قاراۋى اپات سانىن كوبەيتىپ وتىر.

جول اپاتتارىنىڭ سالدارى تەك پوليتسيا تىركەگەن دەرەكتەرمەن شەكتەلمەيدى. جەدەل مەديتسينالىق كومەك قىزمەتى­نىڭ مالىمەتىنشە, جىل ىشىندە تۇسكەن ­796 مىڭ شاقىرتۋدىڭ 44 مىڭى جول-كو­لىك وقيعالارىنا قاتىستى بولعان. بۇل – بارلىق شاقىرتۋدىڭ 5,6 پايىزى. ياعني ءاربىر جيىرماسىنشى شاقىرتۋ – جول ۇستىندەگى قايعىلى جاعدايدىڭ سالدارى.

ساراپشىلار ماسەلەنى تەك تەحنيكا­لىق نەمەسە قۇقىقتىق تۇرعىدان قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتادى.

«اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جول سالۋ نەمەسە كامەرا ورناتۋ جەتكىلىكسىز. ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى – ادام فاكتورىندا. جۇرگىزۋشى مادەنيەتى, جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيى جانە زاڭعا دەگەن قۇرمەت وزگەرمەيىنشە, ستاتيستيكا دا وزگەرە قويمايدى. سەبەبى جولداعى ءتارتىپ – قوعامدىق ءتارتىپ­تىڭ ايناسى. ەگەر ادام زاڭنان قورىقپاسا, ول جاۋاپكەرشىلىكتى دە سەزىنبەيدى. قول­دانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, ادام ولىمىنە اكەلگەن جول اپاتى ءۇشىن قاتاڭ جازا قاراستىرىلعان. الايدا بۇل شارالار اپات سانىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن. جۇرت اراسىندا جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى ءالسىز, باقىلاۋ جۇيەسىندە كەمشىلىكتەر بار, كەي جاعدايدا ادام فاكتورى اسەر ەتەدى دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. ءال-فارابي وقيعاسىنان كەيىن باستالعان تەكسەرۋلەر وسى كۇماندى كۇشەيتە ءتۇستى. الماتىدا كولىك سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قالا جولدارى بۇل جۇكتەمەگە تولىق دايىن ەمەس. كەپتەلىس كۇندەلىكتى قۇبىلىسقا اينالعان. ال ول ءوز كەزەگىندە جۇرگىزۋشىلەردىڭ جۇيكەسىنە اسەر ەتەدى, اگرەسسيانى كۇشەيتەدى, جولداعى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن تومەندەتە­دى. مۇندا قوعامدىق سانا – باستى ماسەلە. جول قاۋىپسىزدىگى – تەك پوليتسيانىڭ نەمەسە زاڭنىڭ ماسەلەسى ەمەس. قوعامدا جىلدامدىق – «بەدەل», ەرەجە بۇزۋ – «ايلا», جاۋاپسىزدىق «قالىپتى جاعداي» دەگەن تۇسىنىكتەر قالىپتاسپاۋى كەرەك. جول – ورتاق كەڭىستىك. وندا ءار جۇرگىزۋشى وزگەلەر ءۇشىن دە جاۋاپتى ەكەنىن ۇمىتپاۋعا ءتيىس», دەيدى قوعام بەلسەندىسى ەلنازار احمەتبەك.

ەل اۋماعىنداعى كولىك جۇرگىزۋ قۇقى­عىنا يە ازاماتتاردىڭ سانى 6 ملن-عا جۋىقتاعان. ءار جىل سايىن شامامەن 120 مىڭ ازامات جۇرگىزۋ قۇقىعىنا يە بولادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جول اپاتتارىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى ءىس-شارالاردى قولعا الىپ كەلەدى. جول اپاتتارى تۋرالى بەينەروليكتەر ازىرلەنىپ, جانتۇرشىگەرلىك جاعدايعا الىپ كەلەتىن كولىك اپاتتارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دە ۇنەمى ايتىلىپ ءجۇر.

600 مىڭعا جۋىق كولىك رەسمي تىركەل­گەن الماتى قالاسىنا تاۋلىگىنە وزگە وڭىرلەر مەن وبلىس اۋماعىنان كەلىپ-كەتەتىن اۆتوكولىكتەر سانى 270 مىڭنان ­اسىپ جىعىلادى. بىرەر جىل بۇرىن الماتى­لىق پوليتسەيلەر جۇرگىزۋشىلەرگە ساباق بول­سىن دەگەن ماقساتپەن جانتۇرشىگەرلىك اپات­قا ۇشىراپ, تاس-تالقانى شىققان كولىك­تەردى قالا كوشەلەرىمەن الىپ ءوتتى. ولار مۇند­اي شارا ارقىلى جۇرگىزۋشىلەردى جولدا اباي بولىپ, ساق جۇرۋگە شاقىرعان ەدى. وكىنىشتىسى, بۇدان ساباق الىپ جاتقان­دار از.

مەگاپوليستە جول قاۋىپسىزدىگىن كۇشەي­تۋگە جانە جول-كولىك وقيعالارى كەزىندە ادام ءولىمىن ازايتۋعا باعىتتالعان ءىس-قيمىلدار جىل سايىن پىسىقتالىپ كەلەدى. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى موپەد, ەلەكترلى-سوماكات, سكۋتەر سەكىلدى ميكروموبيلدەر سانىنىڭ ارتۋى ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر.

الماتى قالاسى موبيلدىلىك باس­قار­ماسىنىڭ ماماندارى جول-كولىك وقي­عاسى ءجيى بولاتىن ۋچاسكەلەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ساراپتاما ناتيجەسىنە سايكەس, قاۋىپ تۋدىراتىن بۇرىلىستاردا جول قوزعالىسىن وزگەرتۋ, بەكەتتىك, تروتۋارلىق جانە قولدان جاسالعان كەدىر-بۇدىرلار ەنگىزۋ, كوزگە كەرى اسەر ەتەتىن ۆيزۋالدى ەلەمەنتتەر سانىن ازايتۋ, ەل كوپ جينالاتىن وتپەلى جەرلەرگە كنوپكالى باعدارشامدار ورناتۋ, ديودتى جارىق شامدار قويۋ جۇمىستارىنان كەيىن ەداۋىر وڭ ناتيجە بايقالعان. «قاۋىپسىز قالا», «قاۋىپسىز كوشە», «قاۋىپسىز جىلدامدىق», «قاۋىپسىز قوعامدىق كولىك», «جول قوزعالىسىن باقىلاۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەسى», «بارلىق قىزمەتتەردى ۇيلەستىرۋ» جوبالارى وسى باعىتتا قولعا الىنعان. زەرتتەۋ بويىنشا قوعامدىق كولىك دامىعان اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى اۆتوموبيلدەنگەن ورتاداعى ادامدارعا قاراعاندا جول-كولىك اپاتىنا بەس ەسە از تۇسەتىنى انىقتالىپتى.

«پرەزيدەنت بۇعان دەيىنگى جول­داۋ­دا جول اپاتتارى تۋرالى ايتا وتىرىپ, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جايىنا توقتالدى. سەبەبى جول ساپاسى – قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور. ويدىم جولدان قاشامىن دەپ وت باسىپ جاتقاندار قانشاما. جولداردىڭ جۇكتەمەگە توتەپ بەرە الماۋى, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعى مەن ءتيىستى بەلگىلەردىڭ دۇرىس قۇرىلماۋى, كەيبىر ايماقتارداعى ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن نەمەسە تىم تار جولدار, سونداي-اق تۇنگى ۋاقىتتاردا تاسجول جيەگىندە جايىلاتىن قاراۋسىز مال قايعىلى وقيعالاردىڭ ورىن الۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. كەيبىر ايماقتاردا ءالى كۇنگە دەيىن اۋدان ورتالىقتارىنا باراتىن كۇرە جولداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. شالعايداعى ەلدى مەكەندەردىڭ جايى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قايعىلى وقيعالاردا ەرەجەنى ەلەمەۋدىڭ ۇلەسى باسىم. ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزۋ قىلمىسى دا تىيىلماي تۇر. مۇنداي وقيعالار اسىرەسە مەيرام قارساڭىندا ۇدەي تۇسەتىنى بەلگىلى. جول ەرەجەسىن پىسقىرمايتىن جۇرگىزۋشىلەر ءوزىنىڭ عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە ءومىرىن كۇيرەتىپ جاتقانىن تۇسىنۋگە ءتيىس. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى بۇعان قاتىستى زاڭ كۇشە­يىپ, ازاماتتار ءسال دە بولسا قوعامدىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنە باستاعانداي», دەيدى ساراپشى نۇرلان اسقار ۇلى.

كۇن سايىن اقپارات قۇرالدارىندا جول اپاتىنا قاتىستى جايسىز جاڭالىقتان جان تۇرشىگەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرەر جىل بۇرىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا «قازاقستاندا جول-كولىك اپاتىنان قايتىس بولۋ مۇمكىندىگى ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا 11 ەسە كوپ. ءبىز بۇل پروبلەمانى كوپتىڭ الدىندا پارلامەنتتە دە, ۇكىمەتتە دە تالقىلادىق. الايدا ماسەلە شەشىلمەگەن كۇيى قالىپ وتىر», دەگەن بولاتىن. جول اپاتىنا قاتىستى كەلەڭسىز وقيعالار قالىپتى جاعدايعا اينالعانىمەن, حالىقارالىق تاجىريبە بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ مۇمكىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, شۆەتسيادا جولداعى ءولىم-ءجىتىمدى نولگە جەتكىزۋ كونتسەپتسياسى ەنگىزىلگەن. مۇندا نەگىزگى قاعيدا رەتىندە ادام قاتەلەسەدى, بىراق جۇيە ونى كەشىرمەۋگە ءتيىس دەگەن ۇستانىم الدا تۇرادى. سينگاپۋر اتالعان ماسەلەنى تولىق تسيفرلاندىرىلعان جۇيە, جوعارى ايىپپۇل, قايتالانعان قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى قاتاڭ سانكتسيالار ارقىلى تويتارعان. ال بۇل باعىتتا ەلەۋلى بەتبۇرىس جاساعان گەرمانيادا جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ – قيىننىڭ قيىنى. نەمىستەر ءۇشىن جولداعى ەتيكا – باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق سانا مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ قاعيداسىنا تىرەلەدى. ەرەجەنى مىڭ جەردەن كۇشەيتكەنمەن, ءار ازامات جاۋاپكەرشىلىكتىڭ سالماعىن سەزىنبەسە قيىن-اق.

الماتى