تەگەۋرىندى تەڭىز كۇشتەرى

جىگەرلى جاساق جاتتىعۋى

ماڭعىستاۋداعى ساپارىمىز «ويماشا» پوليگونىنان باستالدى. كەڭ دالا توسىندەگى الاڭدا 25744 اسكەري ءبولىمى ۇرىسقا قىزۋ دايىندالىپ جاتىر ەكەن. اتىس-شابۋىلدىڭ تارسىل-گۇرسىل داۋىسى جەر جارىپ تۇر. شىڭدالۋ بارىسىندا ءبىراز ساربازدىڭ نىسانانى ءدال كوزدەپ, ءدوپ تيگىزگەنىن كوردىك.

تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى بريگاداسىنىڭ كومانديرى, پودپولكوۆنيك ازامات سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاۋىنگەرلەر سنايپەرلىك ۆينتوۆكا مەن ءتۇرلى گراناتااتقىشتاردان مەرگەندىگىن ءجيى شىڭداپ وتىرادى.

«اسكەري بولىمدە سىنىپتار زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتال­عان. ساربازدار ارنايى ترەناجەرلار ارقىلى تانك سەكىلدى اسكەري كولىكتەردى جۇرگىزۋدى, قارۋ-جاراق تۇرلەرىن قولدانۋدى ۇيرەنەدى. تۇيگەنىن شىنايى پوليگوندا سىناپ, جاتتىعادى. سونىمەن قاتار ويلاۋ, شەشىم قابىلداۋ شاپشاڭدىعى, كوماندادا جۇمىس ىستەي الۋ قابىلەتىن دە جەتىلدىرەدى», دەيدى پودپولكوۆنيك.

كوپ اراسىنان بويشاڭ جاۋىنگەر ەرەكشە نازارىمىزعا ىلىكتى. ول ەلىمىزدەگى قارۋلى كۇشتەر تاري­حىنداعى ەڭ بويى ۇزىن سارباز الىشەر نازىمبەك ەكەن. 20 جاستاعى ازاماتتىڭ بويى – 2 مەتر 9 سانتيمەتر. اقمولا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ ءجۇر.

«اسكەرگە العاش كەلگەن بەتتە كيىم-كەشەكتى ارنايى تاپسىرىسپەن تىگىپ, ءتىپتى كەرەۋەتىمدى دە ۇزارتىپ بەردى. بۇگىندە تەمىردەي ءتارتىپ پەن تاباندىلىققا شىنىق­تىم. بورىشىمدى وتەگەن سوڭ كەلىسىمشارتپەن تەڭىز جاياۋ اسكەري بريگاداسىندا قالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن», دەيدى الىشەر.

ودان كەيىن اسكەري-تاكتيكالىق پەينتبول الاڭىنا بەتتەدىك. مۇندا ساربازدار يميتاتسيالىق قارۋمەن ەكى ۆزۆود بولىپ باق سىنادى. تاكتي­كاسى تىڭ, قيمىل-قوزعالىسى  شيراق, وزدەرى قىراعى توپ جەڭىسكە جەتتى.

ساپارداعى ەرەكشە جىلى ءساتتىڭ ءبىرى – ءتورت جاسار بلوگەر بەك ءسابيتتىڭ تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ قاتارىنا قابىلدانۋ ءراسىمى. بالدىرعاننىڭ اسكەري انتتى سال­ماقتى ايتۋى, ەرجۇرەك قيمىل-قوزعالىسى جي­نال­­عانداردى ءسۇيسىنتتى. بەكتىڭ اكەسى ءالي ءسابيت ۇلى ۇلىنىڭ اسكەريلەرگە قىزىعۋشىلىعى ەرتە بايقالعانىن ايتادى.

«بالام دزيۋدوعا قاتىسادى, ايت­قان نارسەنى لەزدە قاعىپ الادى. سوندىقتان ونىڭ قىزىعۋشىلىعىن قولداپ, بويىنا جاۋىنگەرلىك رۋحتى سىڭىرگىمىز كەلەدى. بۇل – جاس ۇرپاقتى ەلىن-جەرىن سۇيۋگە, قورعاۋعا تاربيەلەۋدىڭ ءبىر جولى», دەيدى اكەسى.

ءبىز دە «تەڭىزشى» بولدىق

ءارى قاراي ءبىز اسكەري-تەڭىز بازاسىنا تابان تىرەدىك. جالپى, ەكيپاج قۇرامىندا 27–29 اسكەري تەڭىزشى, ونىڭ ىشىندە سەگىزدەن ون ەكىگە دەيىن مەرزىمدى اسكەري قىز­مەتشى بولادى. تەڭىزگە شىقپاس بۇرىن ولار 40 كۇن­­­دىك ارنايى دايىن­­­دىقتان وتەدى.

ء«ار جاۋىنگەرلىك ءبولىمنىڭ وزىندىك مىندەتى بار. ماسەلەن, ءبىرىن­شى ءبولىم كارتامەن جۇمىس ىستەپ, سۋدىڭ تەرەڭدىگىن, رەلەفىن جانە كەمەلەردىڭ ورنالاسۋىن انىقتايدى», دەيدى كەمە كومانديرى مۇرات جورابەك ۇلى.

كەمەلەر ديۆيزيونىنىڭ كومان­ديرى رۋسلان ياحياروۆتىڭ ايتۋىنشا, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى زاماناۋي زىمىران-ارتيللەريا, مينا تارتقىش كورابلدەر, گيدروگرافيالىق كەمەلەر جانە دەسانتتىق كاتەرلەرمەن جابدىقتالعان.

«ماسەلەن, «الاتاۋ» مينا تازالاۋشى كەمەسى 2016 جىلى قارۋ-جاراق قۇرامىنا قابىلداندى. دەسەك تە, تەڭىز تۇبىندەگى, اينالاسىنداعى نە كەمە ياكورىنا بەكىتىلگەن بار­لىق مينانىڭ ءتۇرىن انىقتاپ, زالال­سىزداندىرۋعا قاۋقارلى», دەيدى ول.

تەڭىزشىلەردىڭ قىزمەتى مەن تۇرمىسىن كورمەككە «زىمىران» كەمەسىنىڭ تومەنگى ءۇش قاباتىنا تۇستىك. اسحاناسى مەن جاتىن ورىن­دارىن ارالادىق. تەڭىز قىزمەت­شىلەرىنىڭ الاڭسىز قىزمەت اتقا­رۋىنا, دەمالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. ايتپاقشى, ءبىر ەرەكشەلىگى – ماتروستار تاماقتى كامبۋزداردا (كەمە اسحاناسىندا) وزدەرى دايىندايدى ەكەن.

كەمەلەردىڭ الەۋەتىمەن ءجىتى تانىسقان سوڭ, كاسپي تەڭى­زىنە شىق­تىق. بايقاعانى­مىز, كەمەلەردىڭ جىل­دامدىعى جو­عا­رى. ساعاتىنا 55 كم-مەن جۇيتكيدى. سو­دان بولار, تەڭىز­دىڭ ىرعاعىنا ۇي­رەنبەگەن ءبىز جەلدىڭ كۇشىمەن كوتەرىلگەن تولقىننىڭ ەكپىنىنەن باسىمىز اينالىپ, ەسەڭگىرەپ قالدىق.

تاعى ءبىر قىزىق دەرەك. تەڭىزشى­لەردە ەسكىدەن قالعان ەكى ءداستۇر بار. ءبىرىنشىسى – كەمە كاپيتانىنىڭ ورنىنا وزىنەن باسقا ەشكىمگە وتىرۋعا بولمايدى. ەكىنشى سالت – تولقىنعا تەربەلگەن ءاربىر ادام قارت كاسپيدىڭ تۇزدى سۋىن ءىشۋى كەرەك. ادەپتەن وزباي, ءبىز دە كاپيتاننىڭ رۇقساتىمەن جاعادان بىرنەشە شاقىرىمعا الىستاعاننان كەيىن الىنعان ءموپ-ءمولدىر, تەڭىزدىڭ ءتىل قۋىرار سۋىن ۇرتتادىق. جازىلماعان زاڭنىڭ شارتى بويىنشا كەمى ءليتردى ءبىر-اق ءىشۋ كەرەك. الايدا كاسىبي تەڭىزشى ەمەس, جۋرناليست ەكەنىمىز ەسكەرىلىپ, باق وكىلدەرىنە جەڭىلدىك جاسالدى. وسىلايشا, ءبىز دە «تەڭىزشى» اتانىپ, سەرتيفيكات الدىق.

كۇزەت اۋماعىنداعى جاۋاپكەرشىلىك

ەلىمىزدىڭ دەربەس اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1993 جىلدىڭ 2 ساۋىرىندە قۇرىل­دى. 1997 جىلى اسكەري-تەڭىز كۇش­تەرى جاعالاۋ كۇزەتىمەن بىرىكتى­­رىلىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنە بەرىلەدى. ال 2003 جىلى پرەزيدەنتتىڭ «قارۋلى كۇشتەردىڭ ءۇش قىزمەتتىك قۇرىلىمىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تولىققاندى ءۇشىنشى تارماعىنا اينالعان.

بۇگىندە قۇرامىندا بىرنەشە كەمە بار, ونىڭ تورتەۋى ءوزىمىزدىڭ ورالداعى «زەنيت» زاۋىتىندا جا­سالعان. ءباسپاسوز تۋرىندا «قازاقستان», «ورال», «سارىارقا», «ماڭعىس­تاۋ» اتتى زىمىران-ارتيللە­ريالىق كەمەلەرىن كوزبەن كورىپ, كوڭىلدە ماقتانىش ۇيالادى. ودان بولەك, اسكەري تەڭىزشىلەر قارا­ماعىندا «جايىق» جانە «تابي­عات» گيدروگرافيالىق كەمەلەرى, جوعارىدا اتاپ وتكەن «الاتاۋ» رەيدتىك مينا تاسۋشى كەمەسى, «قاي­سار» ديۆەرسياعا قارسى كاتەرى بار.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تولىعىمەن قالىپ­تاسىپ, ءوز كەمەلىنە جەتىپ كەلەدى. ونىڭ بولىمشەلەرى مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ, اقتاۋ, باۋتينو, قۇرىق پورتتارىن, جاساندى ارالداردى, كاسپي تەڭىزىنىڭ بىزگە تيەسىلى 29 پايىزىنداعى قۇبىرلار مەن كەن ورىندارىن كۇزەتەدى.

سۇڭگۋىرلەر دايارلايتىن بىرەگەي ورتالىق

اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قاتا­رىنا سۇڭگۋىرلەر كىرەدى. ساپار بارىسىندا ولاردى ارنايى دايارلايتىن ەلىمىزدەگى جالعىز وقۋ ورتالىعىنا دا ارنايى باردىق. بولىمشە باستىعى, كاپيتان-لەيتەنانت رۋسلان قۋناقوۆ ورتالىق بارلىق ماماندىقتاعى سۇڭگۋىرلەردى, سونىڭ ىشىندە جاۋىنگەرلىك جۇزۋشىلەردى, تەحنيكالىق بەيىندەگى, شتاتتاعى جانە شتاتتان تىس كەمە سۇڭگۋىرلەرىن دايارلايتىنىن اتاپ ءوتتى. كەشەننىڭ جىلىنا شامامەن 20-دان اسا سۇڭگۋىردى دايارلاۋعا مۇمكىندىگى بار.

«سۋ استىندا قاۋىپ كوپ. داۋىلمەن ارپالىسىپ جۇزەسىڭ, قاۋىپ تونگەن ەكيپاجدى قۇتقاراسىڭ. اسىرەسە سالادا ىستەن شىققان كەمەلەردى جوندەيتىن سۇڭگۋىر دانەكەرلەۋشىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. كاسپيدى جاعالاي قونىس تەپكەن بەس مەملەكەتتىڭ تەڭىز كۇشتەرى ۇنەمى تاجىريبە الماسىپ, بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزىپ تۇرادى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە كادرلار نەگىزىنەن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا دايارلانادى. اتاپ ايتقاندا, تۇركيا, قىتاي, اقش, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, ەۋروپا ەلدەرىندە وقيدى», دەيدى ول.

قازىرگى ۋاقىتتا اسكەري-تەڭىز كۇشتە­رىندە مامانداندىرىلعان ەكى زەرتحانا جانە ءبىر وقۋ سىنىبى بار. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى باس قولباسشىسى باسقارماسى باس شتابىنىڭ روبوتتاندىرىلعان جۇيەلەردى قولدانۋ جونىندەگى اعا وفيتسەرى, پودپولكوۆنيك گريگوري سەليۆانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وقىتۋ اسكەري قىزمەتشىلەرگە ۇشقىشسىز جۇيەلەردى باسقارۋدىڭ باستاپ­قى داعدىلارىن ۇيرەتىپ, زاماناۋي قارۋ تۇرلەرى تۋرالى تۇسىنىك بەرۋگە باعىتتالعان.

«بۇل بولىمشەلەردىڭ دايىن­دىعىن ارتتىرىپ, جەكە قۇرامنىڭ قازىرگى زامانعى ۇرىس جاعدايلارىنا بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.

سونىمەن قاتار ء«بىرىنشى جاقتان كورەتىن» FPV-درونداردىڭ مۇمكىندىگىن كوردىك. وندا وپەراتور درون كامەراسىنان تۇسكەن بەينەنى كوزىلدىرىك ارقىلى كورىپ, سول قۇرىلعىنىڭ ىشىندە وتىرعانداي سەزىمدە بولادى. بۇل ۇشقىشسىز اپپاراتتى جوعارى دالدىكپەن باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مەرزىمدى قىزمەت ناتيجەسى

بارعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى باتالونىندا مەرزىمدى قىزمەتىن وتەگەن ساربازداردىڭ جاۋىنگەرلىك تۋمەن قوشتاسۋ راسىمىنە قاتىستىق. سالتاناتتى ءىس-شاراعا قولباسشىلىق پەن ساربازداردىڭ تۋعان-تۋىستارى قاتىستى. باسشىلىق ساربازدارعا العىس ايتىپ, ەستەلىك سىيلىعىن تابىستادى.

«اسكەرگە بىلتىر كوكتەمگى شاقىرى­لىممەن ساۋىردە كەلدىم. العاشقى ايدا ساپ­تىق دايىندىقتان وتتىك, كەيىن بولىم­شەلەرگە بولىندىك. اۋەلى قاراۋىل قىزمەتىندە بولىپ, ودان سوڭ كەمەدە قىزمەت ەتتىم. اتىس جاتتىعۋلارىنا قاتىسىپ, توتەنشە جاعدايلاردا ارەكەت ەتۋدى ۇيرەندىك. ءوزىم استانانىڭ تۇرعىنى بولعان سوڭ باستاپ­قىدا كليماتقا بەيىمدەلۋ قيىن بولدى, بىراق ۋاقىت وتە ۇيرەندىم», دەيدى رۋستام داۋلەتباەۆ.

جاس ساربازدار وركەستردىڭ سۇيەمەل­دەۋىمەن الاڭ بويىندا ادىمداپ, مەملەكەتتىك نىشاندارعا باس ءيىپ, قۇرمەت كورسەتتى. كەيىن اندەتىپ, ۇيلەرىنە جول تارتتى.

ءباسپاسوز تۋرىنىڭ سوڭىندا اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ نىسانىن ارالاپ كوردىك. اۋماقتاعى زاماناۋي اۆياتسيالىق تەحنيكالار تىزبەگى ەل قورعانىسىنىڭ قۋاتىن ايقىن اڭعارتتى. تۇيىندەي ايتقاندا, ەلدىڭ اۋە كەڭىستىگى دە, كاسپيدەگى كوك تولقىنى دا – قىراعى كۇشتىڭ سەنىمدى كۇزەتىندە.