الەم مۇراعاتى: الاش كوشباسشىسى ءھام زيالىلارى

كەلەلى باسقوسۋدا 2022 جىلى جاپو­نيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ارحيۆ­تەرى, كىتاپحانالارى مەن جەكە قورلارىنان انىقتالعان جاڭا ءارى قۇندى تاريحي قۇجاتتار تالقىلانىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل قۇجاتتار XX عاسىرداعى قازاقتارعا قاتىستى ەستەلىكتەردى قامتيدى. ناقتىراق ايتساق, زەرتتەۋشى-اۋدارماشىلار سۇلتان كاماليدەن مەن دىنمۇحامەت بايجۇمانىڭ بىر­لەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە 300-گە جۋىق مۇراعات قۇجاتتارى – ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر مەن ماتەريالدار جيناقتالعان. سونىڭ ءبىرى – ي.دۆورجاكتىڭ «قازاق اراسىندا» اتتى ەڭبەگى. ال قالعان قۇجاتتار الداعى ۋاقىتتا جەكە كىتاپ بولىپ شىعادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا وتان­دىق جانە شەتەلدىك الاشتانۋشى عالىمدار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان, جاپونيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ەلدەرىنىڭ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ەۇۋ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن دوكتورانتتار قاتىستى.

«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى باس ديرەكتورى, الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى مودەراتورلىق ەتكەن جيىن­دا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ, «اق جول» قدپ توراعاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ, استاناداعى چەحيا ەلشىسىنىڭ ورىنباسارى يوسەف بوگاچ, مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى, «قاھارماندار» رقق پرەزيدەنتى سابىر قاسىموۆ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ءسوز الىپ, اتالعان قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ  تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ عانا ەمەس, سونداي-اق قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەت قۇرۋ تاجىريبەسىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن دالەلدەيتىن ماڭىزدى قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«كەشەگى حالىق تالقىسىنا ۇسى­نىل­عان, ەگەمەندىگىمىزدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭىن انىقتايتىن اتا زاڭ جوباسىندا «مەملە­كەتتىلىكتى نىعايتا وتىرىپ», « ۇلى دالا­نىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن جولدار جازىلدى. بۇگىنگى الاش كوشباسشىسى, ءبىرتۋار عالىم, قالامگەر ءاليحان بوكەيحانعا ارنالعان كونفەرەنتسيا وسى مەملەكەتتىلىك تاريحىنا, تاجىريبەسىنە تاعزىم دەر ەدىك. پرەزيدەنتىمىز: «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات», دەدى. بۇل عىلىمي جيىن ءالي­حاننىڭ 160 جىلدىعىنىڭ عانا ەمەس, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 35 جىلدىعىنىڭ دا ءىزاشار باستاماسى بولىپ وتىر. ءاليحان بوكەيحان – ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك, زيالىلىق ءرامىزى, قايراتكەرلىكتىڭ تەمىرقازىعى. ۇلتقا اقىلمەن, قالاممەن, عىلىممەن قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى. الداعى ۋاقىتتا ءاليحاننىڭ 21 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعى ۇسىنىلماق. بۇنى ءاليحانتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى دەپ قابىلدايمىز», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.

سونداي-اق «اق جول» قدپ تورا­عاسى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ الاش ارىسى­نىڭ جاس ۇرپاق تاربيەسىندەگى رولىنە توقتالدى.

ء«اليحان بوكەيحاننىڭ ۇلت جولىندا سىڭىرگەن ەڭبەگىن, ارينە, ءبىر بايانداما بارىسىندا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ەل دامۋىنا, مەملەكەتتىلىگىنە كورسەتكەن قىزمەتى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان الىپ قاراساق تا وراسان. ءالى كۇنگە دەيىن الاششىل ازاماتتارعا سەرپىن بەرىپ كەلەدى. «اق جول» پارتياسى ءۇشىن الاش يدەياسى جاي عانا ۇران ءسوز ەمەس. ءبىز كۇندەلىكتى جۇمىس اياسىندا, قانداي مىنبەردە بولسىن الاش ۇستانىمىن ناسيحاتتايمىز. جالپى, الاش تاقىرىبىمەن عالىمدار عانا اينالىسۋى كەرەك دەگەن – جاڭساق وي. الاش يدەياسى ءار قازاق بالاسىمەن بىرگە جاساۋى كەرەك», دەدى ول.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تابىل­عان قۇجاتتار 1917–1920 جىلدارى الاش رەس­پۋبليكاسى اۆتونوميا دەڭگەيىندە ەمەس, دەربەس ءارى ەگەمەن مەملەكەت بولىپ ءومىر سۇرگەنىن ايعاقتايدى. بۇل جاڭالىقتار الاش قوزعالىسىنىڭ حالىقارالىق بايلانىستارى مەن ساياسي قىزمەتىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

قر ۇعا اكادەميگى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ سول ءبىر قيىن كەزەڭدە قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تاۋ تۇلعانىڭ ازاماتتىق بولمىسىن سيپاتتادى.

«ول حالىق جادىندا اسا ءبىلىمدى, ساۋاتتى ادام رەتىندە قالدى. دالا جۇرتى مەن وزگە حالىقتاردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ زور قۇرمەتىنە يە بولدى. ونى ۇلتتىق تاريحتى, مادەنيەت پەن ءداستۇردى تەرەڭ ءبىلىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى كۇرەسىندە كورىنگەن ءوز حالقىنا دەگەن جانقيارلىق ءارى رياسىز قىزمەتى ەرەكشەلەندىردى. ول حالىق كوشباسشىسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىمنىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. ميلليونداعان قازاق حالقىن الاش قوزعالىسىنىڭ يدەياسى توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, قوعامنىڭ ساۋاتتى بولىگىن تۋعان جەرگە ادال قىزمەت ەتۋگە ۇندەدى», دەدى ول.

القالى جيىن بارىسىندا ي.دۆور­جاكتىڭ قازاق-ورىس تىلدەرىنە اۋدا­رىل­عان «قازاق اراسىندا» جانە ب.بارىسبەكوۆ قۇراستىرعان ء«اليحان بوكەيحان. «الاش» يدەياسى جانە ءبىرتۇتاس تۇركى الەمى» كىتاپتارىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.

«قازاقتار اراسىندا» اتتى ەڭبە­گىندە اۆتور قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن جانە ادەبي مۇرالارىن سيپاتتايتىن قۇندى ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردى, سونداي-اق رەسەي يمپەرياسى كەزەڭىندەگى اۋىر جاعدايىن قامتىعان. عىلىمي باقى­لاۋ­لارىمەن بىرگە اۆتور چەحوس­لو­ۆاكيالىق جاۋىن­گەر­لەردىڭ قازاق­تار­مەن ءوزارا بايلانىسى تۋرالى جەكە ەستەلىكتەرىن ۇسىنادى, سونداي-اق الاش قوزعالىسى جەتەكشىلەرىمەن, سونىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحانمەن بولعان كەزدەسۋ­لەرى جونىندە باياندايدى.

كىتاپتا چەح جانە قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ رۋحاني جانە تاريحي جاقىندىعى, ولاردى بىرىكتىرەتىن مادەني جاڭعىرۋ مەن ساياسي دەربەستىككە ۇمتىلىس يدەياسى ەرەكشە ورىن الادى.

چەحوسلوۆاك لەگيونەرلەرى قاۋىمداس­تى­عى­نىڭ مۇشەسى ميحال راك (پراگا, چەحيا) لەگيو­نەر دۆورجاكتىڭ ەسىمىمەن قالاي تانىس­قانىن باياندادى.

«زەرتتەۋشى سۇلتان كاماليدەن مىرزا يندرجيح دۆورجاك تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ءارى تاڭعالدىم, ءارى قۋاندىم. يندرجيح دۆورجاك – تاۋەل­سىز­دىك جولىنداعى كۇرەسكە قاتىس­قان, شامامەن ءجۇز مىڭ لەگيونەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ولاردىڭ كوبىنىڭ ەسىمى ۇمىت قالدى. مەن دە ول تۋرالى بىلمەدىم. ونىڭ كىتابى قازاقستاندىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ نازارىن اۋداردى. ونىڭ ماماندىعى مۇعالىم ەدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرەسەك شاعىندا اتتانىپ, مايداندا ءبىر ايداي عانا بولىپ, 1914 جىلى تامىزدىڭ سوڭىندا تۇتقىنعا ءتۇستى. 1918 جىلى لەگيون قۇرامىنا كىرگەن كەزدە ول ومبىدا – قازاقستان شەكاراسىنا جاقىن قالادا پيسار قىزمەتىن اتقاردى. سول جەردە قازاق مادەنيەتىمەن تانىسىپ, قىزىعۋشىلىعى ويانعان شىعار. كەيىن وسى اسەرلەرىن ءوزىنىڭ جالعىز كىتابىندا باياندادى», دەدى ميحال راك.

ەۇۋ «الاش» رۋحاني دامۋ ينستي­تۋتى­نىڭ ديرەكتورى سۇلتانحان اقق ۇلى­نىڭ ايتۋىنشا, شەتەل ارحيۆ­تەرىنەن تا­بىل­­عان جاڭا قۇجاتتار الاش قوزعا­لى­سى­­نىڭ تاريحىن تۇبە­گەيلى قايتا قاراۋعا نەگىز بولادى.

«جاپونيا, چەحيا جانە سلوۆاكيا ارحيۆ­تەرىنەن انىقتالعان دەرەكتەر ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ حالىق­ارالىق دەڭ­­گەيدە ساياسي بايلانىستار ورنا­­تۋعا ۇمتىلعانىن دالەلدەيدى. ەڭ ما­ڭىز­دىسى, 1917–1920 جىلدارى الاش رەس­پۋب­ليكاسى اۆتونوميالىق قۇرىلىم عانا ەمەس, ناقتى باسقارۋ ينستيتۋتتارى, شەكاراسى, اسكەري جاساعى جانە ديپلوماتيالىق قادام­­دارى بار دەربەس مەملەكەت رەتىندە ارە­­كەت ەتكەنىن كورسەتەتىن ايعاقتار تابىلىپ وتىر. بۇل – ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك تاري­­­حىنا قاتىستى قالىپتاسقان كوز­قاراس­قا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلەتىن جاڭا­لىق», دەدى سۇلتانحان اقق ۇلى.

ءىس-شارا اياسىندا سۋرەتشى الماس سىرعابايدىڭ «الاشتىڭ ءاليحانى» اتتى جەكە كورمەسى اشىلىپ, زاماناۋي سيپاتتا ۇلت كوسەمىنىڭ ءتۇرلى بەينەسى ۇسىنىلدى. بۇدان بولەك ء«اليحان بوكەيحان. مەن قازاق حالقىنا قىزمەت ەتۋدى توقتاتپايمىن» اتتى بەرىك بارىسبەكوۆتىڭ دەرەكتى ءفيلمى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.