كەيدە ءبىر قالانى كارتادان قاراپ تانيمىز. ال كەيدە سول قالانى جان-تانىمىزبەن سەزىنەمىز. تار كوشەنىڭ تاريحى, كونە قابىرعانىڭ سىرى, ءۇنسىز تۇرعان ەسكەرتكىشتىڭ تاعدىرى – ءبارى دە ءبىر ادامنىڭ اڭگىمەسى ارقىلى «تىرىلەدى».
جىل سايىن 21 اقپاندا الەم جۇرتشىلىعى حالىقارالىق ەكسكۋرسوۆودتار كۇنىن اتاپ وتەدى. بۇل مەرەكە 1990 جىلدان بەرى World Federation of Tourist Guide Associations باستاماسىمەن تويلانىپ كەلەدى. ماقساتى – ساياحات الەمىندەگى كورىنبەيتىن, بىراق اسا ماڭىزدى مامان يەلەرىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ. ەكسكۋرسوۆود – جاي عانا جول كورسەتۋشى ەمەس. ول وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر, ەلدىڭ مادەنيەتىن تانىستىراتىن ەلشى, تاسقا ءتىل بىتىرەتىن اڭگىمەشى, ءار ساپاردى اسەرگە تولى وقيعاعا اينالدىراتىن مامان. ءوز داۋىسى ارقىلى سارايلار قايتا سالىنعانداي, باتىرلار قايتا اتقا قونعانداي اسەر بەرەدى. ءبىر ساتتە ءسىز ورتا عاسىر بازارىندا جۇرگەندەي بولاسىز, كەلەسى ساتتە تاۋەلسىز ەلدىڭ زاماناۋي كوشەلەرىندە قادام باساسىز.
ءار ەكسكۋرسيا – جاڭا اۋديتوريا, جاڭا ەنەرگيا, جاڭا سۇراقتار. « ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ ەكسكۋرسوۆودتارى ءبىر توپقا تاريحي دەرەكتەردى ويىن فورماتىندا جەتكىزسە, كەلەسى توپقا سول ماتەريالدى ساراپتاما تۇرىندە ءتۇسىندىرۋى مۇمكىن. بۇل – يكەمدىلىك. ال يكەمدىلىك – كاسىبي دايىندىقتىڭ ناتيجەسى.
تۋريست ينتەرنەتتەن ءبارىن وقىپ كەلەدى. ەگەر ەكسكۋرسوۆود تەك جاتتاندى ءماتىن ايتسا, ول قىزىق بولمايدى. بۇگىنگى اۋديتوريا تەرەڭدىك, ساراپتاما, ەرەكشە قيسىن كۇتەدى. قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا مۋزەي تەك مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە تانىستىرۋ ينستيتۋتتارى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كادرلاردىڭ كاسىبي دايارلىعى ەرەكشە مانگە يە. الايدا كاسىبي بىلىكتىلىكتى تەك فورمالدى وقۋ باعدارلامالارى ارقىلى قالىپتاستىرۋ جەتكىلىكسىز ەكەنى تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەنىپ كەلەدى. مۋزەيتانۋ ماماندىقتارى ءۇشىن تەك تەوريالىق ءبىلىم ەمەس, كاسىبي ينتۋيتسيا, جاعدايدى سەزىنۋ, كەلۋشىلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ قابىلەتى, ەكسپوزيتسيا لوگيكاسىن ءتۇسىنۋ جانە مادەني كونتەكستتى بەيسانا دەڭگەيدە مەڭگەرۋ ماڭىزدى. مۇنداي ءبىلىم ءتۇرى عىلىمدا ء«ۇنسىز ءبىلىم» ۇعىمىمەن سيپاتتالىپ, كادر دايارلاۋدا tacit knowledge فەنومەنىن ماقساتتى تۇردە قالىپتاستىرۋ وزەكتى.
ء«ۇنسىز ءبىلىم» ۇعىمى عىلىمدا explicit knowledge (ۆەربالدانعان) پەن implicit knowledge ء(ۇنسىز) اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى كورسەتەدى. ۆەنگريالىق عالىم م.پولاني ءۇنسىز ءبىلىمدى «تىلمەن جەتكىزۋ قيىن, تاجىريبە ارقىلى يگەرىلەتىن ءىلىم» رەتىندە سيپاتتادى. بۇل ءبىلىم كوبىنە ارەكەت بارىسىندا, كاسىبي تاجىريبەدە قالىپتاسادى. مۋزەي قىزمەتكەرىنىڭ ەكسپوزيتسيانىڭ لوگيكاسىن, كەلۋشىمەن قارىم-قاتىناستىڭ نازىك رەڭدەرىن سەزىنۋى سياقتى قۇبىلىستار وسى توپقا جاتادى. مۋزەي سالاسىندا كادر دايارلاۋ ۇدەرىسىندە فورمالدى وقىتۋمەن قوسا ءۇنسىز ءبىلىمدى ماقساتتى دامىتۋ قاجەت. ويتكەنى ول كاسىبي بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرادى جانە ناقتى قىزمەت جاعدايىندا ءتيىمدى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سان-فرانتسيسكو مۋزەيى عىلىمي ءبىلىم بەرۋ مەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دامىتۋ باعدارلامالارىن ۇسىنادى. ونداعى ۆيكتورينالار, شەبەرلىك ساعاتتار جانە تاجىريبەلىك دەمونستراتسيالار مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىمىن نىعايتۋعا باعىتتالعان. تالىمگەرلىك, تاجىريبە, جوبالىق وقىتۋ جانە كاسىبي قاۋىمداستىقتارداعى تاجىريبە الماسۋ مۋزەي مەن تۋريزم ماماندارىنىڭ كاسىبي ينتۋيتسياسىن, مادەني سەزىمتالدىعىن, كوممۋنيكاتسيالىق قابىلەتىن دامىتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە مادەني مۇرانى ساپالى تانىستىرۋعا, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان تۋريزم سالاسىندا مارتەبە تۋرالى ءسوز بولسا, ەڭ الدىمەن ەكسكۋرسوۆودتىڭ ەڭبەگى اتالۋ كەرەك.
ديلورام تاۋاساروۆا,
« ۇلى دالا ەلى» ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى