قازاق تاريحىندا قۇرىلتاي – كەڭەس قۇراتىن جيىن عانا ەمەس, حالىقتىڭ تاعدىرىنا, ەلدىك ساپاسىنا جاۋاپ بەرەتىن ولشەم. ول – كوشپەلى وركەنيەتتىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى دانالىعى, ۇلت بولمىسىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كۇنى كەشە قىزىلوردادا وتكەن بەسىنشى وتىرىسى – ەلىمىزدىڭ ساياسي تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە وقيعا. بۇل جيىن قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات ەتكەن كەزەكتى باسقوسۋ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جاڭارتۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق شەشىمدەر جاريالانعان, مازمۇندى ءارى سالماقتى قۇرىلتاي بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىر وڭىرىندە سويلەگەن ءسوزىن ەلىمىزدىڭ الداعى ونداعان جىلدارعا ارنالعان ساياسي باعدارىن ايقىنداپ بەرەتىن باعدارلامالىق بايانداما رەتىندە قابىلدادىم.
پرەزيدەنت ءوز سوزىندە قازىرگى كەزەڭدى ايقىن سيپاتتاي وتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي بەلەسىنە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – قالىپتاسقان جۇيەنى ساقتاي وتىرىپ ىلگەرىلەۋ ەمەس, جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە ءوتۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان ءسات. قوعام وزگەردى, ازاماتتاردىڭ ساياسي ساناسى ءوستى, تالاپ كۇشەيدى. مۇنداي جاعدايدا بۇرىن ءتيىمدى بولعان ينستيتۋتتار مەن باسقارۋ تەتىكتەرى ۋاقىت تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە الماۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت وسى شىندىقتى اشىق ايتىپ, ساياسي جۇيەنى باتىل تۇردە جاڭارتۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايانداماسىندا كوتەرىلگەن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – پارلامەنت قۇرىلىمىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس. پرەزيدەنت قازىرگى ەكى پالاتالى پارلامەنت مودەلى ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدەگى ميسسياسىن ورىنداعانىن اتاپ ءوتىپ, ەندىگى جەردە باسقارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ قاجەتتىگىن نەگىزدەدى. بۇل ۇسىنىس مەملەكەتتىك باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋعا, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋگە جانە ەڭ باستىسى – دەپۋتاتتاردىڭ حالىق الدىنداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
پرەزيدەنت پايىمىنشا, ءبىر پالاتالى پارلامەنت جاعدايىندا ءاربىر دەپۋتاتتىڭ قابىلدانعان زاڭ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى ءارى ايقىن بولادى. زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىندەگى ارتىق بۋىندار قىسقارىپ, شەشىم قابىلداۋ ۋاقىتى ازايادى. بۇل – قازىرگى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايدا ەرەكشە ماڭىزعا يە فاكتور. مەملەكەت باسقارۋدا جىلدامدىق پەن دالدىك قاجەت, ال ءبىر پالاتالى جۇيە وسى تالاپتارعا كوبىرەك ساي كەلەدى.
وسى رەفورمامەن تىعىز بايلانىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى باستاما – جاڭا پارلامەنتكە قۇرىلتاي اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس. بۇل – پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ ەڭ تەرەڭ ءارى يدەولوگيالىق تۇرعىدان سالماقتى تۇستارىنىڭ ءبىرى. قۇرىلتاي – قازاق تاريحىندا ەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى شەشىلگەن, حالىقتىڭ ەركى مەن تاعدىرى تالقىلانعان جوعارعى ساياسي ينستيتۋت بولعان. مەملەكەت باسشىسى وسى اتاۋدى قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى قازىرگى زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى ۇلتتىق تاريحي ساناعا جاقىنداتۋدى, حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى كۇشەيتۋدى كوزدەپ وتىر.
پرەزيدەنت قازىرگى ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ميسسياسى اياقتالعانىن ايتتى. بۇل مالىمدەمە – ساياسي باتىلدىقتىڭ, جاعدايعا شىنايى باعا بەرۋدىڭ كورىنىسى. اتالعان ينستيتۋتتار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جانە وتپەلى كەزەڭدە ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا, ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. بۇل – تاريحي شىندىق.
الايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تاريح قويناۋىنا اتتانۋى ەتنوستار مۇددەسى ەسكەرۋسىز قالادى دەگەن ءسوز ەمەس. ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ – ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى جانە ءار كەزدە بولادى دا.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, قازىرگى قازاقستان – مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى مەملەكەت. قوعام بۇرىنعىداي پىكىر بىلدىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, ول ناقتى شەشىمدەرگە قاتىسۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كەڭەسشى سيپاتتاعى, رامىزدىك فۋنكتسياسى باسىم قۇرىلىمداردان ناقتى ىقپالى بار, پارمەندى ينستيتۋتتارعا كوشۋ – ۋاقىت تالابى. بۇل قادام – بۇرىنعىنى جوققا شىعارۋ ەمەس, كەرىسىنشە, تاريحي ميسسياسى ورىندالعان قۇرىلىمداردى جاڭا ساپاداعى ينستيتۋتتارمەن الماستىرۋ.
پرەزيدەنت وسى لوگيكانىڭ جالعاسى رەتىندە حالىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. اتالعان قۇرىلىمنىڭ ستراتەگيالىق ساباقتاستىعى حالىق كەڭەسىندە ساقتالۋعا ءتيىس ەكەنىن ناقتى ايتتى. ەندى قحا فۋنكتسيونالى حالىق كەڭەسىنە وتەدى. ونىڭ 42 مۇشەسىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر ۇسىنادى. ءىس جۇزىندە بۇل بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ماسەلەلەرىنە نەعۇرلىم كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدى بىلدىرەدى. بۇل جاڭا ورگان قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋدىڭ, حالىقتىڭ ءۇنىن ناقتى ساياسي شەشىمدەرگە جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە ۇسىنىلدى. حالىق كەڭەسى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, وڭىرلەردىڭ, كاسىبي جانە ازاماتتىق قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرىن قامتيتىن, قوعامنىڭ شىنايى قۇرىلىمىن كورسەتەتىن الاڭ بولۋعا ءتيىس.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا, حالىق كەڭەسى كەڭەس بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ىقپال ەتە الاتىن قۇرىلىمعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل – ازاماتتىق قوعامدى فورمالدى دەڭگەيدەن ناقتى ساياسي سەرىكتەس دەڭگەيىنە كوتەرۋ دەگەن ءسوز. مۇنداي ورگاننىڭ قۇرىلۋى بيلىكتىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە كۇشەيتەدى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان رەفورمالاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇلعالارعا تاۋەلدى ەمەس, ينستيتۋتتارعا نەگىزدەلگەن باسقارۋ مودەلىنە كوشىرۋ قاعيداتىنا سۇيەنەدى. ياعني مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگى جەكە ادامدارعا ەمەس, مىقتى ينستيتۋتتارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس.
پرەزيدەنتتىڭ پايىمىنشا, ساياسي رەفورمالار قوعامنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس. ەگەر قوعامنىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى السىرەسە, زاڭدار مەن ينستيتۋتتار قانشالىقتى ءمىنسىز بولسا دا, رەفورمالار ناتيجەسى تولىق بولمايدى. سوندىقتان مەملەكەتتى جاڭعىرتۋ – باسقارۋ جۇيەسىن عانا ەمەس, قوعامدىق سانانى دا جاڭارتۋ دەگەن ءسوز.
جالپى, قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ەلىمىزدىڭ جاڭا ساياسي داۋىرگە اياق باسقانىن ايقىن كورسەتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل جيىنداعى ءسوزى – جەكەلەگەن رەفورمالار جيىنتىعى ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتىك باسقارۋ فيلوسوفياسىنىڭ جاڭارۋى. قىزىلوردا قۇرىلتايى ەل تاريحىندا ەسكى ساياسي مودەلدەرمەن سانالى تۇردە قوشتاسىپ, جاڭا جاۋاپكەرشىلىك كەزەڭىنە وتكەن ءسات رەتىندە قالارى ءسوزسىز.
سەرىك ەگىزباەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
«اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى