جاي عانا فوتوسۋرەتكە قارايسىز دا قوياسىز, ال بوياۋ تىلىمەن بەدەرلەنگەن تانىس ءھام بەيتانىس بەينەگە ۇڭىلگەن سايىن ونىڭ ىشكى قۇپياسى اشىلا تۇسەدى. ءبىر كەزدەسۋدە سۋرەتشى توققوجا قوجاعۇلوۆ عۇمىرعا تاتيتىن شىعارما-شىلىق جولىندا جۇزدەگەن سۋرەت سالسا دا, ستۋدەنتتىك ءۇي جۇمىسى رەتىندە العاش سالعان «اكە» پورترەتى بارىنەن ىستىق ەكەنىن ايتىپ ەدى.
ءيا, اكە مەن انا وبرازى – ەشقاشان قۇنى مەن قاسيەتىن جوعالتپايتىن ماڭگىلىك تاقىرىپ. كوركەم شىعارمادا دا, كينو تىلىندە دە, بەينەلەۋ ونەرىندە دە سولاي. الەمنىڭ جارىعىن سىيلاعان جانداردان اياۋلى كىم بار؟ شىعارماشىلىق يەسىنىڭ وسى ءبىر كارتيناسى ءبىزدىڭ دە جانىمىزعا جاقىن. سۋرەتتەگى بەينە ءوز اكەمىز بولماسا دا, ونىڭ بولمىسىنان ارعى جاعىمىزدى قازا تۇسەتىن, قاسيەت-قالىبىمىزدىڭ ولشەمىندەي بولعان اكە كەيپىن ىزدەيمىز. قازاق بالاسىنىڭ جادىندا قالىپ قويعان قاسيەتتى قارا شال ادالدىقتىڭ تۇمارى, كەۋدەنى كەرنەگەن سالقار ساعىنىشتىڭ ساۋلەسى ەكەنىن سەزىنەمىز.
وقۋشى كۇنىندە تاستان اباي ءمۇسىنىن قاشاپ جاتقان بالا توققوجاعا: «نەمەنە, ماعان ەسكەرتكىش قويۋعا اسىعىپ ءجۇرمىسىڭ؟», دەگەن ءبىراۋىز اكە ءسوزى قاتتى اسەر ەتكەنى سونشا, ابدىراپ قالعان ۇل اكەسىنە قاراپ باسىن شايقاي بەرىپتى. قولىنداعى ءمۇسىندى لاقتىرىپ, بۇل ونەرگە قايتا اينالىپ سوقپاعان ول سودان بەرى قىلقالامدى جانىنا سەرىك ەتكەن.
كارى ءومىردىڭ ەسىگىن اشقاندا, بەبەۋلەگەن بوتاسىن باۋىرىنا باسقان رياسىز مەيىرىم يەسىنىڭ تۇنىق پەيىلى, «ومىردەن كوشسە دە, كوڭىلدەن وشپەيتىن» جىلى ەستەلىكتەر, اكە دەيتىن ارداقتى جاننىڭ العاۋسىز سەزىمى شىعارمادا ءدال سومدالعان. قارايسىز دا, اكەڭىزدى ەسىڭىزگە الاسىز.
– اۋىل بالالارى سەكىلدى مەنى دە ارمان قاناتىنا مىنگەستىرىپ, ونەرگە ىڭكار ەتكەن تۋعان ولكە تابيعاتى, اكە مەن انا تاربيەسى, قازاقى اۋىلدىڭ قوڭىر تىرشىلىگى. 14 بالا وسىرگەن كوپبالالى وتباسىنىڭ پەرزەنتىمىن. 1979 جىلى ارمان قۋىپ الماتىعا كەلگەنىمدە اكەم مۇقاجان باقيعا وزدى. اپىل-عۇپىل اۋىلعا جەتىپ, كوڭىلىم اكەمدى ىزدەپ قۇلازىدى. ەسىك اشىلعان سايىن ۇيگە اكەم كىرىپ كەلەردەي ەلەڭدەي بەردىم. ونىڭ بۇكىل بولمىسى كوز الدىمنان ءوتىپ جاتتى. اكە الدىنداعى وتەلمەي قالعان پەرزەنتتىك پارىزىمدى, كەۋدەدە قالعان ساعىنىشىمدى بوياۋمەن بەرۋگە بەكىندىم. اكەمنىڭ پورترەتىن سالىپ تورگە ءىلىپ قويدىم. بۇعان بۇكىل سەزىمىمدى قۇيىپ بەردىم دەسەم بولادى. ەسىكتەن كىرىپ كەلگەن كىشى شەشەمىز سۋرەتتى كورىپ: «و, قۇداي-اۋ, مىناۋ جاكەمنىڭ ءوزى عوي», دەپ قايىناعاسى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋانعانى بار. بۇل پورترەتتىڭ ارتقى فونىنا ۋاقىتتىڭ ءرامىزى رەتىندە دومبىرانى, تاعى ءبىر تۇسىنا تۇلكىگە ۇقساس ەلەمەنتتى قوسا بەردىم. جاستىق جالىندا جانىمىزعا مەدەت بولعان اكەدەن ايىرىلىپ قالامىز دەپ ويلاماۋشى ەدىك. سول ءسات ورناعاندا «جالعاننىڭ ارتى اشىلدى» دەگەن وسى ەكەن-اۋ دەپ تەرەڭ مۇڭعا باتقانىم بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل پورترەتتە تەك اكە تۇلعاسىن ەمەس, بۇلاڭداعان قۋ دۇنيەنىڭ وتكىنشى كەيپىن قوسا كورسەتكىم كەلدى, –دەيدى سۋرەتشى.
تۋىندىگەر شىعارماشىلىق تۇرعىدان تولىسقان شاعىندا اكە تاقىرىبىنا قايتا ورالادى. 1991 جىلى مايلى بوياۋمەن كەنەپكە سالعان «اكە پورترەتى» –شوقتىعى بيىك شىعارمالارىنىڭ قاتارىندا. تۋىندىدا قىلقالام يەسى پورترەتتىك ۇقساستىقتى عانا ەمەس, كەيىپكەردىڭ رۋحاني سالماعىن الدىڭعى قاتارعا شىعارادى. مۇندا اكە بەينەسى سابىرلى ءارى تۇيىق كۇيدە بەرىلگەن. قويۋ كۇرەڭ-قىزىل تۇستەرگە قۇرىلعان كيىم ۇلگىسى مەن فون بەينەنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن كۇشەيتىپ, كورەرمەن نازارىن ارتىق دەتالداردان ارشىپ الادى. سول ارقىلى تۇستىك شەشىم كەيىپكەردى بەلگىلى ءبىر كەڭىستىككە ەمەس, وي مەن ەستەلىكتەر الەمىنە ورنالاستىرعانداي اسەر قالدىرادى. اكە قولىنداعى اشەكەيلى تاياق – ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنەن بۇرىن, ءومىر جولىنىڭ ءرامىزى ىسپەتتى. ول – تىرەك, ۋاقىت سىنىنان وتكەن دانالىقتىڭ بەلگىسى. قول قيمىلى مەن دەنە قالپى ارتىق قوزعالىستان ادا, ۇستامدى. وسى تىنىشتىقتىڭ وزىنەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ىشكى كۇش سەزىلەدى.
سۋرەتشى جارىقتى ۇنەمدەي قولدانا وتىرىپ, بەت الپەتتەگى ەڭ ماڭىزدى بەلگىلەردى عانا ايقىندايدى. اكەنىڭ كوزقاراسى – سىرتقى الەمگە ەمەس, ءوز ىشىنە باعىتتالعانداي. بۇل كوزدەردەن مەيىرىمنەن گورى ويشىلدىق, وتكەنىمەن تىلدەسكەن ادامعا ءتان بايىپتىلىق اڭعارىلادى. اجىمدەر مەن قولداعى ايقىن تامىرلار كەيىپكەردىڭ ومىرمەن كۇرەسىن ەمەس, ونى قابىلداعانىن بىلدىرەدى.
شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمىندا كلاسسيكالىق ەۋروپالىق كەسكىندەمە ءداستۇرىنىڭ ىقپالى سەزىلگەنىمەن, قوجاعۇلوۆ ونى تىكەلەي قايتالاۋدان اۋلاق. ول قاراڭعى فون مەن جارىقتىڭ قاراما-قارسىلىعىن دراماتيزم ءۇشىن ەمەس, وي تەرەڭدىگىن كۇشەيتۋ قۇرالى رەتىندە قولدانادى. بۇل ءتاسىل پورترەتتى سىرتقى اسەردەن ارىلتىپ, فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن. قولتاڭبا كورەرمەنىن ويمەن باۋراي وتىرىپ, ۇرپاق, ۋاقىت, جاۋاپكەرشىلىك سەكىلدى ۇعىمداردى ءۇنسىز تىلمەن جەتكىزەدى.
ء«بىز اكە-انامىزدى قادىرلەۋدى كەش ۇيرەنەمىز. ويتكەنى ولار ەشقاشان ءوز قادىرىن دالەلدەۋگە تىرىسپايدى. بالا كەزدە بەرىلگەننىڭ ءبارى ماڭگىلىك سياقتى ەدى. ەسەيگەندە عانا ونىڭ ۋاقىتشا امانات ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. بۇل – سۋرەت ەمەس. بۇل – كەش ايتىلعان العىس. اكە – ۇيرەتپەي كەتكەن ساباقتارىمەن ءتىرى. اكە, سەن ومىردە از سويلەدىڭ. بىراق سەنىڭ ۇنسىزدىگىڭ ماعان مىڭ سوزدەن ارتىق تاربيە بولدى. مەن سەنىڭ قاتتىلىعىڭنان ەمەس, سول قاتتىلىقتىڭ ارتىنداعى قورعاۋدان قورىقتىم. سەن ءومىردىڭ اۋىر ەكەنىن ءبىلدىڭ. سول اۋىرلىق ماعان تيمەسىن دەپ ءۇنسىز كوتەردىڭ. مەن مۇنى كەش ءتۇسىندىم», دەپ تەبىرەنەدى توققوجا قوجاعۇلوۆ.
الماتى