ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعداي ءھام تەحنولوگيانىڭ دامۋى ءار ۇرپاقتىڭ ۇستاناتىن قۇندىلىقتارى مەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, قازىرگى جاساندى ينتەللەكت پەن نەيروجۇيەلەردىڭ وركەندەگەن شاعىندا دۇنيەگە كەلگەن جاستاردىڭ بۇرىنعى بۋىننان وزگەشەلىگى كوپ. كەيبىر داعدى نە قارىم-قابىلەت ءبىر-ءبىرىنىڭ بويىنان تابىلماۋى دا زاڭدىلىق. ۇرپاقتار اراسىنداعى مۇنداي الشاقتىقتى زەرتتەۋ قانشالىقتى ماڭىزدى؟ وسى توڭىرەگىندە «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى تالداۋ جانە كوممۋنيكاتسيا باسقارماسىنىڭ ساراپشىسى لاۋرا سانسىزباەۆامەن اڭگىمەلەستىك.
– كەيىنگى كەزدە ماركەتينگتەن باستاپ پسيحولوگياعا دەيىنگى بىرقاتار سالادا ازاماتتاردى Z, X جانە Y ۇرپاقتارى دەپ ءجيى ءبولىپ قاراستىرادى. ولار ءبىر-بىرىنەن نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– Z ۇرپاق الدىڭعى Y جانە X بۋىن وكىلدەرى سەكىلدى وتباسى, دەنساۋلىق, دوستىقتى جوعارى باعالايدى. تەك كەيىنگى ءبىزدىڭ ورتالىق جۇرگىزگەن ساۋالنامالىق زەرتتەۋلەردە قازىرگى جاستار ءۇشىن ماتەريالدىق تۇرعىسىنان قامتاماسىز ەتىلگەن جايلى ءومىر ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. ياعني زۋمەرلەر (Z ۇرپاق) ماتەريالدىق جاعدايدى, قارجىلىق تاۋەلسىزدىكتى ەرتە ويلايدى. بۇل – جاھاندىق ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق پەن باسەكەلەستىك زامانىندا قالىپتاسىپ وتىرعان ءۇردىس.
نەگىزىنەن ح بۋىن تاۋەكەلگە بارا بەرمەيتىن, وتە سابىرلى, ءتوزىمدى كەلەدى, ميللەنيالدار ء(ۇ ۇرپاق) تەحنولوگياعا بەيىم, جوعارى ءبىلىم الۋعا ۇمتىلعان ۇرپاق بولسا, ال زۋمەرلەر – «تسيفرلىق ابوريگەندەر». ولار – تولىق ونلاين الەمدە ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرىپ, وسكەن العاشقى ۇرپاق. ينتەرنەت, الەۋمەتتىك مەديا جانە جاساندى ينتەللەكت ولار ءۇشىن تابيعي ورتاعا اينالىپ ۇلگەردى. سوندىقتان باسقالارىنا قاراعاندا, اقپاراتقا قولجەتىمدىلىگى جوعارى, از عانا ۋاقىت ىشىندە ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەردى ەلەكتەن وتكىزىپ, مالىمەتتى جەدەل ساراپتاي الادى. دۇنيەتانىمى اشىق, وزگەرىستەرگە بەيىم, ەركىندىكسۇيگىش ۇرپاق.
– دەگەنمەن, قوعامدا كەيدە Z ۇرپاقتىڭ ەركىندىككە ۇمتىلىسىن جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ دەپ قابىلدايدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– مەنىڭشە, زۋمەرلەردىڭ ەركىندىك پەن وزىندىك كوزقاراسقا ۇمتىلىسى – جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ ەمەس, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا فورماسى. ولار ءۇشىن «جاۋاپكەرشىلىك» ۇعىمى – ءوز تاڭداۋىڭ مەن شەشىمىڭ ءۇشىن سانالى تۇردە جاۋاپ بەرۋ دەگەن ءسوز. ال ەركىندىك – وي-پىكىر, ءومىر ءستيلى, جالپى تاڭداۋ ەركىندىگى. Z ۇرپاق «وزىندىك بولمىس» تەك جەكە تاڭداۋ ەمەس, الەۋمەتتىك قاتىسۋدىڭ دا قۇرالى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان كوپشىلىگى قوسىمشا ءبىلىم الىپ, ءوزىن جان-جاقتى دامىتۋعا, ساياحاتتاپ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلادى. بۇل دا ەركىندىككە دەگەن تالپىنىستان تۋىندايدى. ارينە, سىرت كوزگە ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى كەيدە ءيمپۋلسيۆتى نەمەسە «جۇيەدەن تىس» كورىنۋى مۇمكىن. بىراق حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, Z وكىلدەرى اراسىندا ادىلدىك, قايىرىمدىلىق جانە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىك سياقتى قۇندىلىقتار الدىڭعى ورىندا تۇر. سوندىقتان بۇل بۋىننىڭ ارەكەتتەرىن تۇسىندىرۋدە ءداستۇرلى ولشەممەن ەمەس, جاڭا الەۋمەتتىك جانە تسيفرلىق كونتەكستپەن قاراعان ءجون.
– ولاردىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك ادىلدىك ماسەلەلەرىندە بەلسەندى بولۋى شىنايى ما, الدە بۇل قانداي دا ءبىر قوعامداعى ءۇردىس پە؟
– بايقاساڭىز, بۇگىندە جاستار ءبىلىمدى بولۋعا, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, قوعامدى ىلگەرىلەتۋگە وزىنشە ۇلەس قوسۋعا اسىق. ورتالىق جۇرگىزگەن ساۋالناماعا يەك ارتساق, رەسپوندەنتتەردىڭ كوپشىلىگى ەرىكتىلەر قوزعالىسى (17,2%), جاستار ۇيىمدارى/جوبالارى (15,5%), گۋمانيتارلىق/قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنا (13,8%) ءجيى اتسالىسادى. ءتىپتى بۇرىن قاتىسپاعاندارى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ (22,3%), ۆولونتەرلىك قوزعالىستار (22,3%) جانە ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ (21,8%) جوبالارىنا قىزىعاتىنىن ايتتى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل قۇبىلىستىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشىسى, كوپتەگەن جاس ەكولوگيا, تەڭ قۇقىق, ادىلدىك ماسەلەلەرىنە شىنايى الاڭدايدى. ولاردىڭ بۇل بەلسەندىلىگى جەكە تاجىريبە مەن بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. سونىڭ اسەرىنەن ۆولونتەرلىك باستامالاردا, جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق قوزعالىستاردا, الەۋمەتتىك جوبالاردا بەلسەندى.
ەكىنشى جاعىنان, الەۋمەتتىك جەلى داۋىرىندە مۇنداي بەلسەندىلىك كەيدە ترەندتىك سيپاتقا يە بولۋى مۇمكىن. مىسالى, ءبىر رەتتىك حەشتەگتەر نەمەسە «سيمۆولدىق» پوستتار. الايدا زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ۋاقىت وتە كەلە بۇل ارەكەتتەردىڭ ەداۋىر بولىگى وفلاين فورماتتاعى, جۇيەلى بەلسەندىلىككە ۇلاسۋدا. سوندىقتان مۇنى جاي عانا ءسان ەمەس, ازاماتتىق سانا ەۆوليۋتسياسىنىڭ بەلگىسى دەپ قابىلداعان دۇرىسىراق.
– قازىر ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىندى ءتۇسىنىپ, جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ اتا-انالار ءۇشىن قيىنعا سوعىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. زۋمەرلەر نەگە ءجيى كونفليكتىگە تۇسەدى؟
– اتا-انالار مەن جاستار اراسىنداعى قۇندىلىقتار قايشىلىعى – قوعامداعى الەۋمەتتىك جانە مادەني وزگەرىستەردىڭ تابيعي ناتيجەسى. ەگەر اتا-انالار بۋىنى تۇراقتىلىققا, داستۇرگە جانە ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىككە سۇيەنىپ وسسە, بۇگىنگى جاستاردىڭ بولمىسى جاھاندانۋ داۋىرىندە تەز وزگەرەتىن اقپاراتتىق كەڭىستىكتە قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇرىن وتباسى مەن مەكتەپ نەگىزگى تاربيەلىك ينستيتۋتتار بولسا, قازىر جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنا ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن الەمدىك مادەني ىقپالدار كۇشتى اسەر ەتەدى.
دەي تۇرعانمەن, جاس بۋىن مەن اتا-انالاردىڭ ومىردەگى قۇندىلىقتارى ءوزارا ۇقساس. بىراق ۇرپاقتار اراسىندا سول قۇندىلىقتاردى ىسكە اسىرۋ جولدارى ءسال وزگەشە. مىنە, وسىدان كونفليكت تۋىندايدى. الدىڭعى ۇرپاق «جاقسى ءبىلىم, تۇراقتى جۇمىس, وتباسىن قۇرۋ» فورمۋلاسىن ۇستان دەسە, ال جاستار «ومىردە ءوز جولىمدى تاۋىپ, مۇمكىندىكتەرىمدى سىناپ كورەمىن» دەگەن كوزقاراستا ارەكەت ەتەدى. وسى ايىرماشىلىق Z ۇرپاقتىڭ جەكە ءومىر مەن وتباسىلىق قۇندىلىقتارىنا دەگەن كوزقاراسىنا دا اسەر ەتۋدە. ياعني ولاردىڭ ومىرلىك باسىمدىقتارى مەن شەشىم قابىلداۋ تاسىلدەرى بۇرىنعى بۋىننان وزگەشە قالىپتاسىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەك نارىعىنىڭ تۇراقسىزدىعى, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ السىرەۋى جاستاردى نەعۇرلىم تاۋەلسىز, بەيىمدەلگىش جانە ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە يتەرمەلەيدى. بۇل – قۇندىلىق داعدارىسى ەمەس, بۋىندار اراسىنداعى ومىرلىك تاجىريبە مەن قاۋىپسىزدىك سەزىمىندەگى ايىرماشىلىقتىڭ كورىنىسى. بيىلعى زەرتتەۋلەرىمىزدەن تۇسىنگەنىمىز, ءبىر جاعىنان, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ساقتالىپ وتىر, ەكىنشى جاعىنان, قۇندىلىقتاردى جاڭا كوزقاراسپەن قابىلداۋ بار.
– وسىنداي ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, قالاي ويلايسىز, ۇرپاقتارعا ءبولىنىس قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىنا اسەر ەتىپ وتىر ما؟
– قوعامدى ۇرپاقتارعا ءبولىپ قاراۋ تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلمەيدى. ناقتىلاسام, ەلىمىزدە بۋىندار اراسىنداعى ايىرماشىلىق كوبىنە مادەنيەت پەن ءومىر سالتىنان عانا كورىنەدى. مىسالى, اعا بۋىن ءداستۇرلى كوزقاراستار مەن تۇراقتى ەڭبەككە بەيىم بولسا, جاڭا بۋىن Z ۇرپاق تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى جەتىك مەڭگەرگەن جانە جاھاندىق ويلاۋعا جاقىن كەلەدى. دەگەنمەن بۇل ەرەكشەلىكتەر تاپتىق قۇرىلىمعا, بيلىك پەن مەنشىك قاتىناستارىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. ياعني ۇرپاقتارعا ءبولىنۋ الەۋمەتتىك قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتپەيدى. بىراق الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردى ساراپتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– ال بۇگىندە جاستار نەگە وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايدى؟
– بۇل – كەيىنگى كەزدەرى ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن سۇراقتاردىڭ ءبىرى. نەكەگە كەش تۇرۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار – بىرنەشەۋ. ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ باسىم بولىگى ءبىلىم مەن مانساپقا باسىمدىق بەرەدى. ولار وزدەرىن كاسىبي تۇرعىدا دامىتىپ, تۇراقتى تابىس پەن قارجىلىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگىسى كەلەدى. ياعني ومىردە ءوز ورنىن تابۋعا, بولاشاعىن جوسپارلاۋعا تىرىسادى. تۇراقتى تابىسى, باسپاناسى نەمەسە جيناقتالعان قاراجاتى بولماسا, كوپشىلىگى وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايدى. بۇل قۇبىلىستى كەيدە «داستۇردەن الشاقتاۋ» دەپ قابىلدايتىندار دا بار, بىراق شىن مانىندە, بۇل – جاستاردىڭ سانالى ءارى جوسپارلى ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلىسىنىڭ بەلگىسى. ولار وتباسى ينستيتۋتىن جەڭىل شەشىم ەمەس, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى تاڭداۋ دەپ قارايدى.
دەگەنمەن ءبىزدىڭ رۋحاني تامىرىمىز بەن ۇلتتىق كودىمىز سالت-داستۇردە جاتىر. سوندىقتان ۇرپاقتار اراسىنداعى ديالوگتى كۇشەيتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – ورتاق تاجىريبە الاڭدارىن قۇرۋ. مۇنداي ورتادا ءار بۋىننىڭ قۇندىلىقتارى توعىسىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بايلانىس نىعايادى. مىسالى, ءداستۇرلى ەلەمەنتتەر مەن زاماناۋي فورماتتى ۇشتاستىرعان مادەني فەستيۆالدار, جاستار مەن اعا بۋىن بىرىگىپ جۇمىس ىستەيتىن شىعارماشىلىق جوبالار كوبىرەك قاجەت-اق. پودكاستتار, ەستەلىك جوبالارى نەمەسە وتباسىلىق تاريحقا ارنالعان كونتەنت ۇرپاقتار اراسىنداعى ديالوگتى كۇشەيتەدى, كەز كەلگەن سالت-ءداستۇردىڭ, ادەت-عۇرىپتىڭ ءمانىن جاڭا قىرىنان اشادى. باستىسى – مۇنداي مادەني جانە الەۋمەتتىك ۇندەستىك بولاشاق ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمىن دا قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بۇگىنگى Z ۇرپاقتىڭ قۇندىلىقتارىن ءتۇسىنۋ – ەرتەڭگى بۋىنىنىڭ الەۋەتىن دۇرىس باعىتتاۋعا نەگىز بولادى.
– ەندى بيىلدان باستاپ ومىرگە بەتا ۇرپاق كەلىپ جاتىر. وسى جاستار تولقىنىن ەل دامۋىنىڭ ناقتى كۇشىنە اينالدىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– ەلدە بىرتىندەپ جاستار ساياساتىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. مۇنى گرانتتىق باعدارلامالار, ۆولونتەرلىك قوزعالىستار مەن جاستار پراكتيكاسى سياقتى باستامالاردان بايقاۋعا بولادى. بۇل جاڭا ۇرپاقتىڭ قۇندىلىقتارىن ەسكەرەتىن ساياسات بولۋعا ءتيىس. الايدا الەۋەت تولىق دەڭگەيدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوق. نەگىزگى ماسەلە – جوبالاردىڭ جۇيەلىلىك پەن تۇراقتىلىق دەڭگەيى.
جاستاردىڭ ەنەرگياسى مەن شىعارماشىلىعىن پايدالانۋ ءۇشىن ايماقتاردا يننوۆاتسيالىق جانە كرەاتيۆتى ورتانى ءالى دە دامىتۋ قاجەت. حابتار مەن ينكۋباتورلار ءبىلىم, كاسىپكەرلىك پەن الەۋمەتتىك جوبالاردى توعىستىراتىن تىرەك نۇكتەسىنە اينالۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار جاستار ساياساتىنىڭ وزەگى رەتىندە قاتار ويلاۋ جانە بىرگە جاساۋ (co-design) قاعيداتىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك شەشىمدەر جاستاردىڭ قاتىسۋىنسىز قابىلدانباۋى كەرەك. ەگەر ءبىز وسىلاي جۇيەلى باعىتتا جۇمىس ىستەسەك, بازا قالىپتاستىرساق, كەز كەلگەن ۇرپاقتىڭ الەۋەتى ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالارى ءسوزسىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»