بيىل قالامى ءھام قايراتكەرلىگىمەن قالىڭ جۇرتتىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن قارىمدى قالامگەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى التىنشاش جاعانوۆا اسقارالى جاسقا تولىپ وتىر. اقمولا وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن تۇلعانىڭ قايراتكەرلىك جولى مەن شىعارماشىلىق ونەگەسى كوپكە ۇلگى.
ەجەلدەن قىزىنا توردەن ورىن بەرگەن قازاق حالقى ءۇشىن ەلدىك پەن ەرلىك ەرلەرگە عانا ءتان قاسيەت ەمەس. ساق پاتشايىمى تۇمار حانشادان باستاپ, بوپاي, دومالاق, قاراشاش, قارقابات, اباق, ايعانىم, كۇنبيكە, زەرە ءتارىزدى انالاردىڭ ۇلتتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن جاساعان ەرلىك ىستەرىن بۇقارا جاقسى بىلەدى. حالقىمىزدا قاي زاماندا بولماسىن ارعىماق ۋاقىتتىڭ جالىنا جارماسىپ, جۇرت جۇمىسىنا جەگىلگەن نارقى جاقۇتتان دا باعالى قىز-كەلىنشەكتەر از بولماعان. سولاردىڭ بۇگىنگى سارقىتى – التىنشاش جاعانوۆا.
قازىرگى قازاق قاراپايىم جىلقىشى قايىرجاننىڭ قىزىنىڭ شاشى عانا ەمەس, جانى دا التىننان جارالعانىن ابدەن مويىنداپ قويدى. ەڭبەك جولىن 60-جىلدارى اۋىلداعى ورتا مەكتەپتە ۇستاز بولىپ باستاعان قايراتكەر ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ مايدانىندا تەل كۇرەسىپ, قوعامدىق ومىردە ءوزىنىڭ مەملەكەتشىل تۇلعا ەكەنىن سان مارتە دالەلدەدى. ايتقان اۋىزعا وڭاي بولعانىمەن, التىنشاش اپايىمىز بۇل دارەجەگە سوقتىقپالى سوقپاقسىز جولدارمەن ۇزدىكسىز ىزدەنە ءجۇرىپ جەتتى.
التىنشاش جاعانوۆا تسەلينوگراد وبلىستىق تەلەديدارىندا تاجىريبە جيناپ, الماتىداعى «قازاقستان» باسپاسىندا رەداكتور بولىپ ورنالاسقاننان كەيىن قالامگەرلىك جولعا ءبىرجولا ءتۇسىپ, قازاق ادەبيەتىنە ء«امينا, قاسقىرلار جانە اقىرزامان», «اق قويان – قۇماي تازى», «ەركەتوتاي», «تەنتەكتەر», «ەحو پو كرۋگۋ», «شالۋنيا» اتتى تۋىندىلاردى تارتۋ ەتتى. سونداي-اق دراماتۋرگ رەتىندە تەاتر ونەرىنە دە ء«بارى دە انادان باستالادى», «نوسەر», «الا ءجىپ اتتاعاندار», «بەيمازا ايەل», «جان القىمدا», «وبىر» سىندى پەسالارىمەن ولجا سالدى. وسىلاي قازاق پەن ورىس تىلدەرىندە ساۋاتتى جازا الاتىن تالانتتى قالامگەر ماسكەۋدەگى ماكسيم گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا العان ءبىلىمىن الاش ادەبيەتىنىڭ كوركەيۋىنە باعىشتادى.
قازاق ۇلتىنىڭ ەسەسى كەتكەن كەڭەستىك زاماندا تەك قالامگەر بولۋ ازدىق ەتەتىن ەدى. سودان دا بولار, قازاقتىڭ قارا قىزى حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ, رۋحىن تىكتەۋ كۇرەسىنە دە بەل شەشە ارالاسىپ, تۋرا جولدان تايعان جوق. ماسەلەن, 1975 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان التىنشاش جاعانوۆانىڭ قول قويۋىمەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ايگىلى «ازيا» كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ورىس رۋحانياتىنىڭ تەمىرقازىعى سانالعان «يگور جاساعى تۋرالى جىردىڭ» ءتۇپ-تامىرى تۇركى دۇنيەسىمەن ساباقتاس ەكەنىن باتىل دالەلدەۋى كەڭەس وداعى عىلىمي ورتاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان دۇربەلەڭ تۋعىزدى.
وزدەرىن اعا حالىق سانايتىن ورىس ادەبيەتشىلەرى مەن عالىمدارى اۆتورعا قارسى جاپپاي شابۋىل باستاپ, داۋدىڭ جاڭعىرىعى كەڭەس وداعىنىڭ باس حاتشىسى لەونيد يليچ برەجنەۆكە دەيىن جەتتى. وسى ءبىر وقيعا تۋرالى كلاسسيك جازۋشىمىز تولەن ابدىك: «التىنشاشپەن ادەبيەتكە قاتار كەلدىك. ءبىزدىڭ تۋىندىلارىمىز قازاق حالقىنا ەندى جەتىپ جاتقاندا ول ءۇش ءجۇز ميلليوندىق اۋديتورياسى بار وداق دەڭگەيىندە تانىلدى. ەسىمى ماسكەۋلىك اتاقتى جاس اقىن-جازۋشىلار قاتارىندا جازىلىپ, ادەبيەتتەگى جولى اشىلدى. بىراق ولجاستىڭ «ازيا» كىتابى شىققاننان كەيىن ءبارى وزگەردى. التىنشاشتىڭ «جازۋشى» باسپاسىنىڭ رەداكتورى رەتىندە بار جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنا الىپ, «ازيا» كىتابىنىڭ جارىققا شىعۋىنا قول قويۋى – ونىڭ ءومىرىن وزگەرتتى. جازىقسىز جازالانىپ, قىزمەتتەن قۋىلعان سوڭ, ول قازاقتى اعارتۋ جولىن تاڭداپ, ساياساتقا بەت بۇردى. بۇل باعىتتا دا التىنشاش جاعانوۆانىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, تالاي يگىلىكتى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. مىسالى, كوشى-قوندى باسقارعاندا ميلليونداعان قانداستىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا ەڭبەك ەتتى», دەيدى.
سۇلەيمەنوۆ قاتاڭ سوگىس الىپ, جاعانوۆا قىزمەتتەن قۋىلعان وسى ءبىر وقيعادان كەيىن التىنشاش قايىرجانقىزى كينو سالاسىنا اۋىسىپ, 1976–1982 جىلدارى قازاق كسر كينەماتوگرافيا مەملەكەتتىك كوميتەتىندە رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى. 1982 جىلى «جاڭا فيلم» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى رەتىندە تاعايىندالىپ, كينو ناسيحاتىنىڭ جۇيەلى جۇرۋىنە ۇلەسىن قوستى.
بۇدان كەيىن «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىن تىزگىندەپ, ەلىمىزدە ەلەۋلى جەتىستىكتەرىمەن تانىلعان ايەلدەردىڭ ونەگەلى ىستەرىن ناسيحاتتادى. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە وسى جۋرنالدا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا جىلقىشى قايىرجاننىڭ قىزى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە قانشاما قىزمەت اتقاردى. سول قىرۋار جۇمىسپەن قاتار عاسىرلىق تاريحى بار «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ جابىلىپ قالماۋىنا بارىن سالدى. ياعني التىنشاش جاعانوۆا قايتپاس قايسار مىنەزىمەن قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنە ارنالعان باسىلىمنىڭ عۇمىر جاسىن عاسىرعا دەيىن ۇزارتتى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن زامان وزگەردى. قازاقتىڭ وشكەنى جانىپ, ولگەنى ءتىرىلدى. وسىنداي قىم-قۋىت كەزەڭدە قازاقتىڭ اردا تۋعان وعلاندارىمەن بىرگە التىنشاش جاعانوۆا دا جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەل ىسىنە ارالاستى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاقتاردى تاريحي وتانىنا ورالتۋ ميسسياسىمەن, كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىن باسقارىپ, كسرو رەسپۋبليكالارىندا, ەۋروپادا, اسىرەسە اۋعانستان, يران, قىتاي, موڭعوليا, تۇركيا سىندى ەلدەردە تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدى ەلگە شاقىرۋ ىسىنە باتىل كىرىستى. ولاردى مىڭ-مىڭداپ جەدەل كوشىرىپ اكەلۋ, اتاجۇرتقا جايلاستىرۋ سىندى جاۋاپتى ءىستى ويداعىداي جۇزەگە اسىردى.
بۇل تۋرالى اقىن باۋىرجان باباجان ۇلى: «التىنشاش اپاي كوشى-قوندى باسقارعاندا كوپ شارۋا تىندىردى. مەن ونىڭ ءبىر ەرلىگىن ايتايىن. ادالبەك اقمادي دەگەن عاجاپ اقىن بار. اتى ايتىپ تۇرعانداي, ونداي ادال, ونداي اڭعال, ونداي اپەندى ادامدى شاممەن ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ. سول ادالىمىز قىتايدان قۋعىن كورىپ, ەلىمىزگە موڭعوليا ارقىلى قاشىپ كەلدى. ەلگە كەلە سالىپ, ۇيلەندى. قۇجاتى جوق جاس وتباسىنىڭ وسىدان كەيىن كورمەگەن قورلىعى جوق. باسى اۋىرعان ميليتسيا سول ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ, ادالدىڭ قۇجاتى جوقتىعىن ايتىپ, قىتايعا قايتارىپ جىبەرەتىنىن شەگەلەپ, اشىق بوپسالايدى ەكەن. وسىنى ەستىگەن التىنشاش جاعانوۆا قۇزىرلى ورگاندارعا شىعىپ, ادالدىڭ ماسەلەسىن شەشتى. ءتىپتى الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان ءۇي اپەردى», دەيدى.
ال 1992 جىلى موڭعوليادان ورالعان بەلگىلى سۋرەتشى, مادەنيەت قايراتكەرى ومىرزاق رىستان التىنشاش جاعانوۆانىڭ دەپۋتات رەتىندە جات ەلدە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى: ء«بىز ەس بىلگەلى قازاقستان تۋرالى راديودان ەستىپ, ءبىلىپ وستىك. سوسىن بىزگە قازاقستاننان «جۇلدىز», «قازاقستان ايەلدەرى», «مادەنيەت جانە تۇرمىس» سىندى جۋرنالدار ءجيى كەلىپ تۇراتىن. التىنشاش اپايىمىزدى «قازاقستان ايەلدەرى» ارقىلى تانىدىق. اپايىمىز ءار جەردە تارىداي شاشىراپ جۇرگەن موڭعوليا, قىتاي, اۋعانستان, يران ەلدەرىندە عۇمىر كەشىپ جاتقان ءبىر ميلليونعا جۋىق باۋىرىمىزدىڭ وتانعا ورالۋىنا دانەكەر بولدى. ارينە, ول ءۇشىن مەملەكەت كومەكتەستى. بىراق كومەكتەسۋ ءۇشىن دە قاراجات سۇراۋ, ءىستىڭ كوزىن تابۋ, ءسوزىن وتكىزە ءبىلۋ كەرەك. ال ول ءۇشىن ءسوزسىز تۇلعالىق قاسيەت, تاباندى مىنەز كەرەك. سول جىلدارى كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا وتە قيىن ۋاقىت بولدى. سونىڭ ءبارىن مەملەكەتىمىز ەڭسەرىپ شىقتى. اتامەكەنگە كەلگەندەرگە بارلىق جاعداي جاسالدى. ارينە, بۇل ورايدا التىنشاش اپايىمىزدىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز», دەيدى. وسى ەكى ەستەلىكتەن التىنشاش جاعانوۆانىڭ قوعامدىق ىستەگى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىز قالماعانىن اڭعارامىز.
جازۋشى-جۋرناليست شارحان قازىعۇل: «زامان مەن ادام اراسىنداعى ماڭگىلىك تىلسىم ديالوگكە قۇرىلعان رۋحاني كەڭىستىكتى بارىنشا مەڭگەرگەن التىنشاش جاعانوۆانىڭ پروزاسى – نازىك تە تەرەڭ. سول كەزدە ونىڭ كەيىننەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە كوتەرىلەتىنىن ەشكىم بولجاپ بىلمەسە دە, جالپى تەگىن ادام ەمەس ەكەنىنەن ءبارى حاباردار ەدى. التىنشاش جاعانوۆا – جازۋشى عانا ەمەس, ءوز قوعامىنىڭ ساناسىن وياتۋعا اتسالىسقان قايراتكەر», دەپ باعالاپتى. وسى باعالاۋدى وقىعاندا كەيىپكەرىمىزدىڭ كوركەم شىعارما جازار ۋاقىتىنىڭ ءبارىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشۋىنا سارپ ەتىپ, دەپۋتات بولىپ, پارتيا قۇرىپ («رۋحانيات» پارتياسىن ايتىپ وتىرمىز) ءجۇرىپ, ادەبيەتكە بارلىق كۇشىن سارقىپ بەرە الماعانىن بايقادىق. دەسە دە التىنشاش جاعانوۆانىڭ: «مەن الەمنىڭ جارتى بولىگىن ارالادىم. تالاي دۇنيەنى كوردىم. بىراق ەشقاشان شەتەلگە قىزىققان ەمەسپىن. مەن ءۇشىن بارلىق كەرەمەت ءوز ەلىمدە, ءوز جەرىمدە! اينالايىن, جاستار, مىندەتتى تۇردە وقىڭدار, توقىڭدار, شەتەلدى دە كورىڭدەر, بىراق وتانعا, ءوز تۋعان حالقىڭا قىزمەت ەتىڭدەر. قازاق ەكەندەرىڭدى ماقتان تۇتىڭدار. بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىنە جەتە بىلىڭدەر», دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە ىشتەگى وكىنىشىمىز سەتىنەپ سالا بەردى.