الماتى قالاسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى كوپتەن جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىرعانى بەلگىلى. تاۋ باۋرايىندا ورنالاسقان مەگاپوليستەگى اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. ايتىلا اقجەم, جازىلا جاۋىر بولعان پروبلەمانى تۇبەگەيلى شەشۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەي تۇر.
بيىل قاڭتار ايىندا شۆەيتساريانىڭ «IQAir» كومپانياسىنىڭ «الەمدەگى اۋاسى ەڭ لاس مەگاپوليستەر» رەيتينگىندە الماتى العاشقى ورىنعا شىقتى. كورسەتكىشتە اۋا ساپاسىنىڭ يندەكسى «قاۋىپتى» دەڭگەيگە تۇسكەن. قىركۇيەك-قازان ايلارىندا بۇل ءتىزىم قايتا جاڭارىپ, مەگاپوليس الەم بويىنشا اۋا ساپاسى ناشار قالالاردىڭ العى شەبىندە تاعى اتالعان. قازان ايىندا اۋا لاستانۋىنىڭ AQI كورسەتكىشى 174-كە جەتكەن دەپ كورسەتىلەدى ماقالادا. التى جىل بۇرىن العاشقى جۇمىس ساپارىندا الماتىعا كەلگەن مەملەكەت باسشىسى كۇن ساناپ اۋماعى ارتقان شاھاردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا ەرەكشە توقتالىپ, قوعامدىق كولىكتەردى گازعا جانە باسقا دا جانارمايدىڭ ەكولوگيالىق زيانسىز تۇرلەرىنە كوشىرۋ ءىسىن كەشەۋىلدەتپەي اياقتاۋدى, قالانىڭ جەكە سەكتورلارىن جانە قالا ماڭى ايماعىن گازداندىرۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋدى, اعاشتار مەن الما باقتارىن زاڭسىز وتاعاندارعا شارا قولدانىپ, قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى مىندەتتەگەن ەدى.
اۋا ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا نەگىزگى سەبەپ رەتىندە كولىكتەن بولىنەتىن زياندى زاتتار, جىلىتۋ ماۋسىمىندا قالا اگلومەراتسياسىنا جاقىن ورنالاسقان جەكە تۇرعىن ۇيلەردەن شىعاتىن ءتۇتىن, ءبىر-بىرىمەن ءيىن تىرەسكەن بيىك عيماراتتاردىڭ اۋا اينالىمىنا كەدەرگىسى سەكىلدى ماسەلەلەر ايتىلىپ كەلدى. بىرقاتار ساراپشى بۇل تۇستا توپىراق پەن اۋا تسيركۋلياتسياسىنىڭ گەوگرافياسى دا اۋانىڭ ناشارلاۋىنا اسەر ەتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. ماماندار الماتى تيان-شان تاۋ سىلەمدەرىندە ورنالاسقاندىقتان, جەل اينالىمىنىڭ السىزدىگى, اتموسفەراداعى ينۆەرسيا جاعدايلارى لاستانعان اۋانىڭ تۇرىپ قالۋىنا ىقپال ەتەتىنىن العا تارتادى.
قالاي بولعاندا دا, ماسەلەنى ۋاقىت وزدىرماي رەتتەۋ ماڭىزدى. سەبەبى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق. 2 ملن 300 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋالى 20 ملن حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ملن حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10–15 ملن ارالىعىندا تۇرعىنى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار اتالماۋعا ءتيىس.
قالالىق اكىمدىك پەن ەكولوگيا مينيسترلىگى كەيىنگى جىلدارى ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا ارنالعان بىرنەشە باعدارلاما ازىرلەدى. سونىڭ ءبىرى «جاسىل الماتى» باعدارلاماسى قالادا اعاش ەگۋ, جاسىل جەلەك سانىن ارتتىرۋ, قوعامدىق كولىك پەن ەلەكتركولىكتەر ۇلەسىن كوبەيتۋگە باعىتتالعان. دەگەنمەن اتالعان ءىس-شارالار جەتكىلىكتى مە؟ بۇل – قوعامدا ءجيى قويىلاتىن سۇراق. ەكولوگ ماماندار كەشەندى ەكولوگيالىق ساياسات قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ تابيعاتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
«اسىرەسە قىس پەن كۇز ايلارىندا تاۋ اڭعارىنا شىعىپ قاراساڭىز, قالانىڭ توبەسى ىس پەن تۇتىنگە تولادى. قالانىڭ نەگىزگى تالعار, قاسكەلەڭ تاراپىنداعى كىرەبەرىس قاقپالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراقتارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپقان ءجون. دامىعان ەلدەردەگىدەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كولىكتەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. ارنايى قويمالار سالىپ, قاجەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كولىكتەرى ارقىلى عانا قالاعا تاسىمالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا شىعاراتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل وكسيدى 800 كيلونى, ازوت وكسيدى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا, كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن اسا زياندى زات تۇسەدى. جالپى, ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى كولىكتەردەن كەلەدى. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن قاجەت بولسا كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت», دەيدى ەكولوگ ءمولدىر ايتقاليقىزى.
ساراپشى اتاپ وتكەندەي, تولاسسىز اعىلعان كولىك ءنوپىرى – تابيعات انا سىيلاعان تازا اۋانى لاستاپ وتىرعان باستى فاكتوردىڭ ءبىرى. كۇن سايىن 700 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك قاتىناپ, ميلليوننان اسا ادام تاسىمالداناتىن قالاعا تاۋلىگىنە قاسكەلەڭ, قاپشاعاي, تالعار مەن قۇلجا تاسجولدارى ارقىلى كىرىپ-شىعاتىن ەسەپسىز كولىكتەر الماتىنىڭ دالىزىندە تاڭەرتەڭگى جانە كەشكى ۋاقىتتاردا ۇزىن-سونار كەپتەلەك تۋدىرادى. قالا ەكولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن پروبلەما جولداردى قايتا قۇرۋ جانە كەڭەيتۋ ارقىلى عانا ەمەس, پەرسپەكتيۆالى كولىكتى دامىتۋ ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس ەكەنى تالايدان ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلە اكىمدىك نەمەسە مينيسترلىك دەڭگەيىندە عانا ەمەس, ورتاق قوعامدىق مىندەتكە اينالۋى كەرەك دەسەك تە, جاعدايدى رەتتەۋگە باعىتتالعان كەشەندى شارالار زاڭمەن بەكىتىلۋى كەرەك.
ناۋرىز ايىندا قالادا كولىك شىعارىندىلارىن قاداعالاۋعا ارنالعان «تازا اۋا» اكتسياسى باستاۋ الىپ, ەكولوگيالىق تالاپقا ساي كەلمەيتىن كولىكتەرگە شارا قولدانىلا باستاعان. ماسەلەن, 2024 جىلى ەكوپوستار ارقىلى جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەردە 34 708 كولىكتەن بولىنەتىن ءتۇتىن نورمادان اسىپ كەتكەنى انىقتالعان. قالا اكىمدىگى 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاما اياسىندا «ەكولوگيالىق تالاپقا ساي ەمەس كولىكتەر ءۇشىن قالا ورتالىعىنا كىرۋدى اقىلى ەتۋ», سول ارقىلى ەسكى كولىكتەردى ورتالىققا كىرگىزبەۋ جانە اقىلى ايماقتار ەنگىزۋ جوسپارىن ۇسىنعان ەدى. جوبا الماتىلىقتار اراسىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. كەي تۇرعىندار بۇل بەتبۇرىس قالا ەكولوگياسىنا اسا قاجەتتى شارا دەسە, جوبا جۇرت اراسىندا الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك تۋدىرادى دەپ پىكىر ايتقاندار دا تابىلدى. سوڭعى پىكىردى العا ۇستاعاندار ەسكى كولىك مىنگەن بۇقارانىڭ الداعى جايىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن.
بۇل رەفورمالاردى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, قوعامدىق كولىكتەردى ۇلعايتۋ قاجەتتىگى تۇسىنىكتى. جىل سايىن قالادا جاڭا ەلەكتر اۆتوبۋستارىن ىسكە قوسۋ, گازبەن جۇرەتىن اۆتوبۋستار سانىن مولايتۋ ءىس-شارالارى وڭتايلى جۇزەگە اسقانى بايقالادى. قالا اكىمدىگىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى «كولىك قاڭقاسىنىڭ شەبەر-جوسپارى» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋ ۇلەسىن 64%-عا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. كەلەر جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدارعا ەلەكترموبيلدەر ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرۋ, ال الماتى اكىمدىگىنە ەلەكتر قوزعالتقىشتارى بار قوعامدىق كولىكتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ كەلەدى. مەگاپوليستە مىڭداعان ەلەكتر كولىگىنىڭ پايدا بولۋى, ولاردى قۋاتتاۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىم سالۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. قالادا ونسىز دا ەنەرگيا تاپشىلىعى جانە ەلەكتر جەلىسىنە ۇلكەن جۇكتەمە بارىن ەسكەرسەك, بۇل جوسپارلار ءالى دە كەشەندى رەتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جوبالار ساناتىندا.
قالانىڭ ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ ەكولوگيالىق جاعدايعا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى. 2017 جەو-1 تولىق گازعا اۋىستىرىلعان ەدى, بۇگىندە جەو-2-دە كەڭ كولەمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان جوبا اياقتالعان سوڭ, جىل سايىنعى زياندى شىعارىندىلار كولەمى 37,1 مىڭ توننادان 2,7 مىڭ تونناعا دەيىن قىسقارماق. جاۋاپتىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, گازداندىرۋ دەڭگەيى 99,4 پايىزعا ورىندالعان.
«تازا اۋا – ءبارىمىزدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىمىز. اۋانى قورعاۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرى ازىرلەنىپ جاتىر. قۇجاتتا شىعارىندىلاردى باقىلاۋ, زياندى زاتتاردىڭ مولشەرىن ازايتۋ, تومەن لاستانۋ ايماقتارىن قۇرۋ جانە اۋا ساپاسىن ۇزدىكسىز قاداعالاۋ قاراستىرىلعان. قالاداعى 19 ەكولوگيالىق بەكەتتە پوليتسيا جانە ەكولوگيا قىزمەتكەرلەرى بىرلەسىپ تەكسەرىس جۇرگىزەدى. بيىلعى 9 ايدا 18 مىڭنان اسا قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, جالپى سوماسى 355 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىنعان», دەيدى الماتى قالاسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دىنمۇحامەد لەسبەكوۆ.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ازىرلەگەن «الماتى قالاسىنىڭ اتموسفەرالىق اۋاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى جول كارتاسىندا» جەكە تۇرعىن ۇيلەردى تۇتاستاي گازداندىرۋ, اۆتوكولىكتەردى ەكولوگيالىق وتىن تۇرلەرىنە كوشىرۋ سياقتى 20 ءىس-شارا قاراستىرىلعان. قالانىڭ كولىك جانە ەكولوگيا اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى ەسكەرە وتىرىپ, اۆتوكولىك سانىن رەتتەۋ, قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ, ەسكى كولىكتەرگە شەكتەۋ قويۋ الماتىنىڭ تازا اۋاعا ۇمتىلعان جولىنداعى باستى باعىتتار بولىپ قالا بەرمەك.
«كولىك سەكتورى ارقىلى اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ باعىتىندا الماتى قالاسى بىرقاتار ماڭىزدى شارا قابىلداعانى بايقالادى. بىراق بۇل – باستاپقى كەزەڭ عانا. ناقتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ءىس-شارالاردى جەمىستى ىسكە اسىرۋ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن مونيتورينگتىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس», دەيدى قوعام بەلسەندىسى ماۋلەن سىباش.
اشىق دەرەككوزدەردە كەيبىر ساراپشىلار اۋا ساپاسىن باقىلايتىن مونيتورينگ جۇيەلەرى ءىس جۇزىندە ءالسىز ەكەنىن, اتموسفەرالىق لاستانۋ كەيبىر اۋماقتاردا عانا ولشەنەتىنىن, قالا ىشىندەگى بارلىق لاستانۋشى كوزدەر تۇگەل زەرتتەلمەگەنىن تىلگە تيەك ەتكەن.
«قاراجات پەن جاۋاپكەرشىلىك تەك ورتالىقتاندىرىلعان قۇرىلىمدارعا اۋادى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باسقارۋ مەن قوعام بەلسەندىلىگى جەتكىلىكسىز. سالاماتتى ءومىر سالتى مەن ازاماتتىق سانا قالا تۇرعىندارى اراسىندا كەڭىنەن قالىپتاسقان جوق. اۋا لاستانعان كۇندەرى سىرتقا شىقپاۋدى نەمەسە تىنىس الۋدى قورعاۋدى ادەتكە اينالدىرۋ قاجەت. تۇرعىندارعا اۋا ساپاسى تۋرالى ناقتى ءارى جەدەل حابار بەرۋ, قاۋىپتى كۇندەردە سىرتقا شىقپاۋ نەمەسە ماسكا كيۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. قوعامدىق كولىك پەن ەكوكولىك تاريفتەرىن قولجەتىمدى ەتۋ دە وزەكتى. ساياباقتار مەن جاسىل بەلدەۋلەردى كوبەيتۋ, اعاش ەگۋ جانە جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر ارقىلى «تازا قالا» اكتسيالارىنىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ كەرەك», دەيدى ەكولوگ م.ايتقاليقىزى.
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, 2030 جىلعا قاراي الماتى قالاسى حالقىنىڭ سانى 2,5 ملن-عا جەتەدى. ال 2040 جىلى 3 ملن, 2050 جىلعا قاراي 3,6 ملن-عا دەيىن ءوسۋى ىقتيمال. تابيعي ءوسىم 2021 جىلعى 47 پايىزدان 2050 جىلعا قاراي 60 پايىزعا دەيىن ارتپاق. اگلومەراتسيا ەسەبىنەن حالىق سانى دا جىلدان-جىلعا ارتاتىنى – قالىپتى قۇبىلىس. دەگەنمەن قالادا ەكولوگياعا قاتىستى ماسەلە ودان سايىن قالىڭداي بەرمەۋگە ءتيىس.
سايىپ كەلگەندە الماتىنىڭ ەكولوگياسىن قالىپتا ۇستاۋ كەشەندى رەفورمانى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, توقسانىنشى جىلدارى ادام سانى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ الىپ قالالارىنىڭ ءبىرى شانحايدىڭ قاق ورتاسىنان اعىپ وتەتىن «سۋچجوۋ» وزەنى ء«ولى» وزەنگە اينالىپ, جەرگىلىكتى جۇرت ونى «شانحايدىڭ سورى» دەپ اتاپتى. قورشاعان ورتاعا كۇنىنە 10 مىڭ توننا قوقىس پەن 500-دەن اسا وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ قالدىقتارى تاستالاتىن بولعان. الايدا جەرگىلىكتى بيلىك شانحايدى الەمدەگى ەڭ تازا قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا كەشەندى ءىس-شارالاردى قولعا الىپ, قالانى جاپپاي كوگالداندىرىپ, جەرگىلىكتى اۆتوبۋستار مەن تاكسيلەردى تۇتاستاي گازعا اۋىستىرىپ, ءتىپتى قالا كوشەسىنە تۇكىرۋگە تىيىم سالىپتى. ناتيجەسىندە شانحاي قىتايدىڭ ەڭ تازا قالاسى دەپ تانىلىپ, ەكولوگيالىق جاسىل باقشاعا اينالعان. الماتىعا دا وسىنداي اۋقىمدى باستامالاردى جەدەلدەتىپ قولعا الاتىن كەز كەلدى.
الماتى