جۋىردا قولىمىزعا قىتاي جازۋشىسى لاو شەنىڭ «ريكشا» اتتى رومانى ءتۇستى. قىتاي ادەبيەتىندەگى ەڭ تانىمال شىعارمالارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن تۋىندىنى 1957 جىلى ايتباي حانگەلدين قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان ەكەن.
روماننىڭ باستى كەيىپكەرى سيانتسزىنىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى بۇگىنگى كەي قازاقتىڭ ومىرىنە قاتتى ۇقساعاندىقتان بولار, اجەپتاۋىر قالىڭ كىتاپتى اينالدىرعان ءۇش-ءتورت كۇننىڭ ىشىندە وقىپ تۇگەستىك. نەگە ەكەنىن قايدام ەكى دوڭگەلەكتى جەڭىل اربامەن, ياعني ريكشامەن ارباكەش بولىپ, باي-ماناپتاردى تاسىپ جان باققان سيانتسزى مەن قازىر تاكسي ايداپ كۇنەلتكەن قاراكوزدەردىڭ ومىرىندە ايىرماشىلىق جوقتاي كورىندى.
ادال ەڭبەگىمەن كۇن كورۋدى ماقسات ەتكەن سيانتسزى اۋىلدان قالاعا كەلەدى. الايدا كەدەي شارۋانىڭ ۇلىن ءومىردىڭ سوقتىقپالى سوقپاقسىز جولى بىرتىندەپ ادامدىق قاسيەتىنەن ايىرادى. بويىندا كۇشى تاسىپ تۇرعان ەڭبەكقور, ارلى جىگىت بىرتە-بىرتە ەشتەڭەگە سەلت ەتپەيتىن, العا ۇمتىلمايتىن, قارنىن تويدىرۋدى عانا ويلايتىن توعىشار پەندەگە اينالعانىن اڭعارماي دا قالادى.
ريكشا – ادام جەگىلەتىن, ەكى دوڭگەلەكتى جەڭىل اربا. بۇل قىزمەت العاش جاپونيادا پايدا بولىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا شىعىس پەن وڭتۇستىك ازيادا, وڭتۇستىك افريكادا كەڭ تارالعان. ال قىتاي ەلى ريكشالار قىزمەتىن XIX عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ پايدالانا باستادى. ماو تسزەدۋن بيلىككە كەلگەننەن كەيىن قىتايدا ساياسي جۇيە وزگەرىپ, ريكشالار جۇمىسشى ادامدى قاناۋدىڭ نىشانى رەتىندە باعالانىپ, 1949 جىلى ارباكەشتەردىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا رەسمي تۇردە تىيىم سالىندى. وعان دەيىن ميلليونداعان ارباكەش ناپاقاسىن وسى قىزمەت تۇرىنەن تاپتى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان لاو شەنىڭ شىعارماسى گوميندان داۋىرىندە, ياعني 1920 جىلداردا بەيجىڭدە ءوربيدى. رومان باستالعاندا اۆتور كوز الدىڭىزدا ءارتۇرلى ريكشا تارتۋشىلاردىڭ كەسكىن-كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ, سول ءبىر كۇندەردىڭ شىنايى بەينەسىن كەرەمەت سۋرەتتەيدى. ريكشالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ادام تاسيتىن اربانى جالعا الىپ, اقىلى ستانسالار, تەمىرجول ۆوكزالدارى, قوناقۇيلەر, مەيرامحانالاردىڭ الدىندا تۇرىپ, اقشا تولەپ ارباعا مىنەر قوجايىندارىن كۇتەدى.
ارباكەشتەردىڭ اراسىندا بۇرىنعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, مۇعالىمدەر, كاسىبى كۇيرەگەن ساۋداگەرلەر, جۇمىسسىز قالعان قولونەرشىلەر بار. شىعارمانى وقىپ وتىرىپ, ءومىر اتتى اساۋ وزەندە تال قارماپ, ۇمىتسىزدىككە ۇشىراعان وسى ءبىر پەندەلەردىڭ جانايقايىن جان دۇنيەڭىزبەن سەزىنەسىز.
سيانتسزى – سول مىڭداعان ارباكەشتىڭ ءبىرى عانا. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاس جىگىت اربانى جالعا الىپ, تاۋقىمەتتى كاسىبىن باستادى. جاتسا تۇرسا, جەكە ريكشا ساتىپ الۋدى ارماندادى. بۇدان قازىرگى كەزەڭدە كولىكتى نەسيەگە الىپ, قارىز اقشانى تولەۋ ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي تاكسي ايدايتىن جانداردىڭ بەينەسىن كورىپ, جانىمىز تۇرشىكتى. سيانتسزى اربا ساتىپ الاتىن اقشا جيناعانىمەن, زاڭ ادامدارى بوپسالاپ, قارجىسىنان ايىرىلادى. «بىرنەشە ريكشا ساتىپ الىپ, اربالاردى جالعا بەرسەم-اۋ» دەگەن ارمانى دا قۇردىمعا كەتتى. اقىرى باستى كەيىپكەر اربالاردى جالعا بەرۋ كومپانياسىنىڭ باستىعى ءليۋدىڭ وزىنەن ون جاس ۇلكەن قىزىمەن ۇيلەنۋگە ءماجبۇر بولدى. ءسان-سالتاناتقا مالىنىپ وسكەن ءليۋدىڭ قىزى سيانتسزىنى قۇلعا اينالدىردى. ول ايەلى تۋىتتان قايتىس بولعانعا دەيىنگى باس كەيىپكەردىڭ ازاپتى ءومىرىن روماندى وقىعان وقىرمان عانا سەزىنە الادى.
ءوستىپ ءجۇرىپ ارباكەش سيانتسزى سياو فۋتسزى اتتى قىزعا عاشىق تا بولدى. بۇل قىز ونىڭ تۇنەك ومىرىنە ساۋلەسىن شاشىپ, ءمان بەردى. بىراق سياو فۋتسزىنىڭ اكەسى قىزىن كەدەيلىكتەن قۇتىلۋ ماقساتىندا جەزوكشەلىكپەن اينالىسۋعا ماجبۇرلەيدى. ارباكەش باستى كەيىپكەرىمىز ەندى اربا ساتىپ الۋ ارمانىن ۇمىتىپ, سۇيىكتىسىن جەزوكشەلىكتەن بوساتۋ ءۇشىن ارپالىسقا تۇسەدى. الايدا جەتكىلىكتى اقشا جيناعانىمەن, عاشىعىنىڭ ءومىرىن ساقتاي المادى.
تالاس پەن تارتىسقا تولى عۇمىردىڭ قاتال شىندىعى سيانتسزىنى ادالدىق پەن ەڭبەكقورلىقتان عانا ايىرىپ قويعان جوق. ول دا ارباكەش ارىپتەستەرى سەكىلدى عۇمىرىن قۇمار ويىنمەن, الداۋمەن, ازعىندىقپەن وتكىزەتىن, ەشتەڭەگە سەنبەيتىن, ەشتەڭەگە ۇمىتتەنبەيتىن, كەز كەلگەن قورلىققا توزۋگە دايىن كونبىس جاننىڭ شەكپەنىن كيىپ العانىن سەزبەي قالدى.
راس, تۇتاس ءبىر روماندى شاعىن ماقالادا اڭگىمەلەپ شىعۋ استە مۇمكىن ەمەس. شىعارمانىڭ مازمۇنىن سيپاتتاپ, «سپويلەر» جاساۋعا دا بولماس. ءبىزدى «وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن كورشى ەلدە اربا سۇيرەگەن سيانتسزى تاعدىرىن عاسىر وتكەننەن كەيىن قازاق باسىنان وتكەرىپ جاتقان جوق پا؟» دەگەن ساۋال مازالايدى. ەگەر دە سول ءومىردى ءدال قازىر ءبىز ءسۇرىپ جاتساق, لاو شەدەي حالىق تاعدىرىنان كوركەم شىعارما جازۋعا ءتيىس قالامگەرلەرىمىز قايدا؟ ولار بۇل تاقسىرەتتى نەگە سەزىنبەيدى؟..