قالامگەر قازىناسى – مۇراعات تورىندە

بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشىنىڭ تۋىستارى, ادەبيەت­تانۋ­شىلار مەن بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىس­قان جيىندى «قازاق گازەتتەرى» سەرىك­تەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, الاش­تانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى اشىپ: «شەرحان مۇرتازا – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالارىمىزدىڭ بىرەگەيى. ول كىسى 90-جىلدارداعى ەگەمەندىكتىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ كەزە­ڭىندە مەملە­كەتىمىز ءۇشىن قىر­ۋار ەڭبەك ەتتى. ءبىز بۇگىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ساقتالعان شەراعانىڭ التى مىڭ بەتكە جۋىق مول مۇراسىن ۇلتتىق ارحيۆكە تاپسىرماقپىز. وسى باس­تاما ارقىلى ۇلت ءۇشىن تەر توككەن تۇلعاعا قۇرمەت كورسەتىپ, اعا بۋىن مەن بۇگىنگى ۇرپاق اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جالعاستىرعىمىز كەلەدى», دەدى.

ديحان قامزابەك ۇلى بۇگىنگى جاڭارعان, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن شەرحان مۇرتازا سىندى تۇلعا­لار­دىڭ ەڭبەگىن اتاي كەلىپ, العاش تاۋەلسىزدىك العان كەزدەگى قيىن­دىقتارعا قاراماي, ەلدىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىققان ۇلت قايراتكەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ بارشاعا ورتاق پارىز ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق «Egemen Qazaqstan» گازەتى جانىنان ۇلتتىق باسىلىمدار مۋزەيىن جاساۋ يدەياسى بولعانىن, وسى ماقساتتا شەرحان مۇرتازانىڭ ايگىلى «قىزىل جەبە» رومانىنىڭ تۇپنۇسقاسى, تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى جيعان دەرەكتەرى, كەڭەستىك بيلىكتىڭ وزبىرلىعىن سىنايتىن «بەسەۋ­دىڭ حاتى» اتتى ەكى ءبولىمدى دراماسى مەن باسقا دا بىرنەشە شىعار­ماسىنىڭ قول­جاز­بالارى گازەت رەداكتسياسىندا ساقتالىپ كەلگەنىن ايتتى.

«جالپى, ءار قۇندى دەرەكتىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ب ۇلىنبەي جەتۋى – باستى ماقسات. ءبىز زيالى قاۋىم وكىل­دەرىمەن, شەراعاڭنىڭ تۋىستارىمەن اقىلداسا كەلىپ قولىمىزداعى قۇندى ماتەريالداردىڭ ءبارىن ۇلتتىق ارحيۆكە وتكىزۋدى دۇرىس دەپ تاپتىق. سەبەبى, كونە قولجازبالار ارنايى ورىندا ساقتالعانى دۇرىس. قازىر, ارحيۆ تىلىمەن ايتقاندا, ءبىز وتكىزگەن قاعازدار «ەمدەلىپ» جاتىر. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى بىر­قاتار «ەمدەلگەن قاعازداردى» كور­مەگە قويعانىن بايقاپ وتىرسىزدار. قۇداي قالاسا, كەلەر جىلعى ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنىندە التى مىڭ بەتتىك مۇرانىڭ ءبارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, وسىندا بىرلەسكەن سالتاناتتى جيىن وتكىزەمىز», دەدى ديحان قامزابەك ۇلى.

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى قۋانىش سۇلتانوۆ 1985 جىلداردان باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ كوبەسى سوگىلىپ ىدىراي باستاعانىن, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ساياسي احۋالى قانداي بولعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, «ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى» جاريالانعان ساۋلەلى ءساتتى ەسكە الدى. «بالتىق جاعالاۋلارىنداعى رەسپۋبليكالار كەڭەس وداعى قۇرامىنان شىعاتىنىن مالىمدەپ, كاۆكاز ەلدەرى ولاردىڭ باستاماسىن ءىلىپ اكەتتى. سول كەزدەگى قازاق­ستاننىڭ ساياسي جاعدايىن وداقتاس 15 رەسپۋبليكانىڭ ەشبىرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىندەي كۇردە­لى بولدى. ساياسي, قوعامدىق, تۇر­مىس­تىق جاعدايىمىز تۇگەلدەي ورتالىققا, تىكەلەي ماسكەۋگە تاۋەل­دى ەدى. ۇلتتىق قۇرامىمىز بەن ءتۇرلى دياسپورالاردى ايتپاعان­نىڭ وزىندە, قازاقستانداعى بۇ­كىل ونەركاسىپتىڭ 93 پايىزى ماس­كەۋگە باعىنىشتى بولاتىن. سونداي جاعدايدا ەگەمەندىكتى جاريالاۋىمىزعا كۇش-جىگەرىن اياماعان سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, شەرحان مۇرتازا سىندى قايراتكەرلەردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇمىتپاۋ كەرەك», دەدى قۋانىش سۇلتانوۆ.

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى جازۋشىنىڭ قۇندى مۇراسىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە قالاي كەلگەنى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ بەردى.

«بۇگىن شىنىندا دا ەرەكشە كۇن. ەلىمىزدىڭ ۇلىق مەيرامى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى قابىلدانعان رەسپۋب­لي­كا كۇنى مەن شەراعاڭنىڭ مۇراسىن ارحيۆكە وتكىزۋ ءىس-شاراسى ءبىر كۇنگە ءساتتى ورايلاستىرىلىپ, قوس مەرەكەگە كۋا بولىپ وتىرمىز. 1990 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «ەگەمەن» ءسوزىن قولدانىسقا ەنگىزگەن شەراعاڭ بولاتىن. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا سول قۇندى قۇجاتتى, ياعني ورتالىق كوميتەتتە تالقىلانعان جيىننىڭ ستەنوگرامماسىن پرەزيدەنتتىك ارحيۆتەن تاپقىزىپ, جاريالاعان ەدىك. ياعني «ەگەمەن» ءسوزى اۆتورىنىڭ مۇراسى ءدال رەسپۋبليكا كۇنىندە ارحيۆكە وتكىزىلۋىن ءتاڭىردىڭ سىيى دەپ بىلەمىن», دەي كەلىپ: «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلە سالىپ, ەرتەسى كۇنى الماتىعا ارنايى بارىپ, «سامال» شاعىن اۋدانىنداعى ۇيىندە شەراعامەن كەزدەستىم. سىرقاتى مەڭدەپ جاتقان كەزى. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ قازاسىنان كەيىن قاتتى كۇيزەلىپ وتىر ەكەن. 3–4 ساعاتتىق كەزدەسۋدە اعاعا ۇلتتىق باسىلىم مۋزەيىن جاساقتاۋ يدەيا­سىن ايتىپ, سول مۋزەيگە وتكىزۋگە بولاتىن قولجازبالارىن سۇرادىم. الماتىداعى ۇيدەن قولىمىزعا ەش­قان­داي جادىگەر ىلىنە قويعان جوق.

سوسىن شەراعاڭنىڭ مۇراسىن ىزدەستىرىپ, جۋالىداعى ۇيىنەن بۇگىنگى قۇندى قولجازبالارى تابىلدى. مارقۇم نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, ورالحان ءداۋىت, حاميت ەسامان سىندى ازاماتتار تابىلعان مۇراسىن رەتتەپ, استاناعا جەتكىزىپ بەردى. ءبىز مۋزەيگە دەپ ءابىش اعا باستاعان ءبىراز قالامگەردىڭ قولدانعان زاتتارىن جيناپ قويعان ەدىك. وسىلاي سول جادىگەرلەرگە شەرحان مۇرتازانىڭ مول مۇراسى قوسىلدى. «Egemen Qazaqstan» گازە­­تىنىڭ 100 جىلدىعىندا ۇلتتىق مۋزەيدە كورمە ۇيىمداستىرىپ, بۇل جادى­گەر­­لەردى ەلگە دە تانىستىردىق.

ۇلتتىق ءباسپاسوز مۋزەيى حالىق ءۇشىن قاجەت دەگەنىمىزبەن, ونى اشۋ وڭاي ەمەس. ارنايى عيماراتتى تابۋ مۇمكىن بولمادى. ول كۇن جەتكەنشە, قولداعى قۇندى جادى­گەر­­­لەردى ءبۇلدىرىپ الۋىمىز دا مۇمكىن. سوندىقتان «قازاق گازەت­تەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ بۇگىنگى باستا­ماسىنا ريزاشىلىق بىلدى­رەمىز», دەدى دارحان قۋاندىق ۇلى.

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىن ەڭ ۇزاق باسقارعان قابىرعالى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ شەرحان مۇرتازانىڭ جۋرناليستيكا سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە تالداۋ جاساي كەلىپ: «ەگەمەندىكتى جاقىنداتقان, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا ۇلەس قوس­قان كىمدەر ەدى؟» دەگەندە, ءبىز­دىڭ تىلىمىزگە العاشقىلاردىڭ قا­تا­رىن­دا شەرحان مۇرتازانىڭ ەسىمى ورالادى. شەراعاڭ گازەتتىڭ اتىن «ەگەمەندى» دەپ وزگەرتۋدەن باستاپ, سول جىلدارداعى بارلىق كەلەلى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. ول كىسىنىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە باسشى بولىپ كەلۋىنە سەپتىگىم تيگەنىنە ءتاۋبا ايتامىن. 1986 جىلداعى وقيعالاردان كەيىن ەلىمىزدە ءتۇرلى كادرلىق وزگەرىستەر بولدى. دەسە دە, باس گازەتىمىزگە كەلگەن كادرلار جۇمىستى دوڭگەلەتىپ اكەتە المادى. مەن ول كەزدە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءباسپا­سوز سەكتورىندا ىستەيتىنمىن. گازەت­كە ۇلكەن ءبىر سەرپىلىس قا­جەت ەكە­نىن ءبولىم دەڭگەيىندە كوتەرىپ, شەراعاڭنىڭ «جۇلدىز» جۋرنا­­­لى­نىڭ تارالىمىن 200 مىڭنان اسىرعانىن, وداقتىق «نوۆىي ميردەن» كەيىنگى تارالىمى ەڭ كوپ باسىلىم جاساعانىن العا تارتا وتىرىپ, كانديداتۋراسىن ۇسىندىق», دەدى.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كەيىن­نەن شەرحان مۇرتازانىڭ «قازاق­ستان» تەلەارناسىنا باسشى بولۋ تاريحىن بايانداپ, ول كىسىنىڭ تەلەارنا­نى قازاقىلاندىرۋ, باعدار­لا­مالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساپ, ءۇي اپەرۋ سەكىلدى ەڭبەكتەرىن ءتىزىپ, كەيىن پارلامەنتتەگى بەلسەندىلىگىن بايان ەتتى.

ال «Egemen Qazaqstan» گازە­­تىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ءۋاليحان قاليجان شەراعاڭدى زەينەت­كەر­لىككە شىققاننان كەيىن وزىنە كەڭەسشى ەتىپ قىزمەتكە شاقىرعان ءساتىن, سول تۇستا شەرحان مۇرتازا مەن كامال سمايىلوۆ ەكەۋىنىڭ باس باسىلىم بەتىندە جازىسقان حاتتارى تۋرالى تاريحتان سىر شەرتتى. «اعامىز «ايتقانىم­­­دى قىسقارتپاساڭ, جازعانىمدى تۇزەتپەسەڭ كەڭەسشى بولامىن» دەپ ۋادەمدى العاننان كەيىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بەتىندە ۇزدىكسىز ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەردى. وسىلاي باسىلىمنىڭ ابىرويىن كوتەردى», دەدى ءۋاليحان قاليجان.

سونداي-اق بەلگىلى قوعام قاي­راتكەرى, ءتىل كۇرەسكەرى ورازكۇل اسانعازى مەن جازۋشىنىڭ الما­تى­دان ارنايى كەلگەن تۋىسى, قا­زاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن ساۋلەت­شىسى, كوپتەگەن ەسكەرتكىش پەن قالا, وبلىستار تاڭبالارىنىڭ اۆتورى سالاۋات دەمباەۆ شەرحان مۇر­تازانىڭ ادامي قاسيەتتەرىن اڭگىمە­لەدى.

بۇدان كەيىن «قازاق گازەتتەرى» سەرىك­تەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى مەن ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى ساعيلا نۇرلانوۆا قولجازبا جادىگەرلەردى تاپ­سىرىپ-قابىلداپ الۋ قۇجاتىنا قول قويدى.

ۇلتتىق ارحيۆ ديرەكتورى ساعيلا نۇرلانوۆا جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى بۇرىن ەش جەردە جاريا­لانباعان سيرەك فوتو­سۋرەت­تەرى, جەكە حاتتارى, جازبا داپتەرلەرى مەن باسقا دا تاريحي-مادەني ماڭىزى زور قۇجاتتارىنىڭ تاپ­سىرىلعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىل­دىردى. «ۇلتتىق ارحيۆ قورى قا­­زاق ادە­­­بيەتىنىڭ الىبى, ۇلتىنىڭ ار-نامىسىن بيىك ۇستاعان تۇلعا شەراعاڭنىڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ مۇرالارىمەن تولىعىپ جاتىر. ارحيۆ – قۇجاتتاردى عانا ەمەس, ۇلى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن ساق­تايتىن كيەلى ورىن. بۇگىن شەرحان مۇرتازانىڭ كوزىن كورگەن اعا­­­لارىمىزبەن جۇزدەسىپ, ەستەلىك­­­­تە­رىن تىڭداپ, كوڭىلىمىز بوساپ وتىر. «Egemen Qazaqstan» گازە­تىنىڭ ۇجى­مى ادەبيەتىمىز بەن تاري­­­­حى­­مىز­عا اسا ماڭىزدى جادىگەرلەردى بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا زور ۇلەس قوسىپ وتىر», دەپ تۇيىندەدى ويىن.

«تاۋەلسىزدىك بىرەۋ. ول ءبىز سياقتى, قازاق سياقتى حالىققا جۇز­­دەگەن جىلداردان كەيىن عانا كە­­لىپ جەتكەن اللانىڭ اق نۇرى. وعان ادال نيەتتى ادامدار ءبارىمىز تىرەۋ بولساق قانا زامان تۇزەلەر. تاۋەلسىزدىكتىڭ جولى قاتتى, ءدامى ءتاتتى. قيىنشىلىق جولىن قيالاپ ءوتىپ, جايدارمان جەرگە دە جەتەرمىز. ايتەۋىر ءبىر قۇدىرەت ادەيى قيان-كەسكى قيىنشىلىق كەزدەستىرەتىن كورىنەدى عوي. باياعى ايۋپ پايعام­­­­بار­­­دى سىناعانى سياقتى. اقىرى ايۋپ بارلىق سىنعا شىداپ, قۇدايدىڭ مەيىرىنە بولەنگەن دەيدى. ءبىز نە كورسەك تە كوك تۋىمىز قولىمىزدان تۇسپەسە ەكەن» دەپ تىلەۋ تىلەگەن ەلىمىزدىڭ دارا تۇلعاسى شەرحان مۇرتازانىڭ مۇراسىن تاريحشىلار مەن مۇراعاتشىلار ىندەتە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىنداعى ءىس-شارا بىزگە وسىنى اڭعارتتى.