بالاعا دا, داناعا دا باعىت بەرگەن ءباسپاسوز

ۇلتتىق ءباسپاسوز – ۇلتتىڭ تاريحىن تۇگەندەپ, بولاشاعىنا بايىپتى باعدار بەرەتىن قۋاتتى كۇش. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تىنىسى كەڭەيگەن وتاندىق اقپارات قۇرالدارى ازاماتتىق قوعام­نىڭ قالىپتاسۋىنا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورىستەۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

اقپارات الاڭىندا ايشىق­تى ورنى بار «قازاق گازەت­تەرى» سەرىكتەستىگى 1999 جىلى ەل پرەزيدەنتىنىڭ وكىمىمەن قۇرىلعان ەدى. 2023 جىلدىڭ باسىندا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسقان ۇجىم قايتا جاساق­تا­لىپ, «Egemen Qazaqstan», «كازاحستانسكايا پراۆدا», «Ana tili», «اقيقات», «مىسل», «ۇيعىر اۆازي», «ۇركەر», «اقجەل­كەن», «بالدىرعان», «ۇلان», «درۋجنىە رەبياتا» سە­كىل­دى ىرگەلى باسىلىمدار ءبىر شاڭىراق اياسىنا توپتاس­تى. مەم­لەكەتتىك يدەولوگيانى, ۇلتتىق بولمىس پەن قۇن­دى­لىقتارىمىزدى دارىپتەگەن «قازاق گازەتتەرى» بۇگىندە قالام مەن وي تىزگىنىن تەڭ ۇستاعان رۋحاني الاڭعا اينالىپ وتىر.

«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرامىنداعى «بالدىرعان» جۋرنالى – بالا تابيعاتىن تانىپ, بالدىرعانداردىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن ءدوپ باساتىن بىردەن-ءبىر باسىلىم. قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ اتاسى اتانعان كورنەكتى قالامگەر مۇزافار الىمباەۆ نەگىزىن قالاعان باسىلىم 66 جىل بويى تارتىمدى ءارى تاعىلىمدى دۇنيەلەرىمەن بالدىرعانداردىڭ ءتىلىن ۇستارتىپ, ولاردى ادالدىق پەن ىزگىلىككە باۋلىپ كەلەدى. جۋرنال تالاي جاس جەتكىنشەكتىڭ رۋحاني سەرىگىنە, اقىلشى دوسىنا, ۇلاعاتتى ۇستازىنا اينالدى. بۇگىندە ۇجىم قىزمەتكەرلەرى اعا ۇرپاق قالىپتاستىرىپ كەتكەن ىزگى داستۇرگە ادالدىق تانىتىپ, وقىرماندارىن ءتىلى شۇرايلى, كوركەمدىك قۋاتى مول دۇنيەلەرىمەن قۋانتىپ كەلەدى. جۋرنالدىڭ ەڭ ۇتىمدى جەرى – بالالاردىڭ رۋحاني الەمىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقارىپ, بالاباقشا مەن تومەنگى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارناپ شىعارىلۋىندا. «بالدىرعان» بالالارعا ارنالعان شىعارمالار ۇسىنۋمەن شەكتەلمەي, بالالار ادەبيەتىنىڭ كادرلارىن تاربيەلەۋدە, جاس تىلشىلەردى جاساقتاۋدا ۇلكەن قىزمەت اتقارادى.

كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»

بيىل سەرىكتەستىك قۇرامىنداعى «ۇلان» گازەتىنىڭ جارىق كورگەنىنە 95 جىل تولدى. بالا ارمانىنا قانات ءبىتىرىپ, بالعىن ويعا باعىت بەرگەن باسىلىم – جاسوسپىرىمدەردىڭ وي-ساناسىن تاربيەلەپ, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ, ارمانىن ايقىنداۋعا ىقپال ەتكەن رۋحاني ۇستاز. باسىلىم بەتىندە جارىق كورگەن ولەڭدەر مەن اڭگىمەلەر, ەسسەلەر مەن سۇحباتتار وقىرمانىن تەك وقىتۋعا ەمەس, تاربيەلەۋگە, ويلاندىرۋعا, ارمانداۋعا جەتەلەيدى. باسىلىمنىڭ بۇگىنگى بيىگى – تۇتاس قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بالا تاربيەسىنە باعىتتالعان اعارتۋشىلىق قىزمەتىنىڭ جەمىسى دەپ اتاۋعا بولار. گازەت تاريحىندا سانسىزباي سارعاسقاەۆ, كەمەل توقاەۆ, ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, ءۋاليحان قاليجانوۆ, بەيبىت قويشىباەۆ, عالىم دوسكەن, بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ, سۇلتان قالي ۇلى سىندى قازاق رۋحانياتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى باس رەداكتور بولدى.

اي بۇرىن عاسىر تويى اتاپ وتىلگەن «اق جەلكەن» بالالار جۋرنالى – جاس وقىرماننىڭ رۋحاني جولباسشىسى. جۋرنال بەتىندە كەيىپكەر دە, وقيعا دا بالانىڭ ءوز ومىرىنەن الىنعانداي شىنايى. سونىمەن قاتار «اق جەلكەن» بالالار باسىلىمى عانا ەمەس, بۇل – تاربيە قۇرالى. مۇندا ەل تاريحى, مادەنيەت, عىلىم-ءبىلىم, ادەبيەت, تابيعات, تەحنولوگيا تۋرالى بالا تىلىمەن تارتىمدى جازىلادى. ءار سانى – بالالاردى ەركىن ويلاۋعا, ىزدەنۋگە وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن مازمۇنعا تولى. وقىرمان جۋرنالداعى ءتۇرلى ايدارلار ارقىلى ەل مەن جەردى تانىپ, ادەبيەت الەمىنە جاقىنداي تۇسەدى.

بالالارعا ارنالعان قازاق ءباس­پاسوزىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار, ورىس تىلىندە جارىق كورەتىن تانىمال باسىلىم – «درۋجنىە رەبياتا» گازەتى. گازەت بەتىندە ەل تاريحى, زاماناۋي جاڭالىقتار, عىلىم مەن تەحنيكا جەتىس­تىكتەرى, ونەر مەن مادەنيەتكە قاتىستى تانىمدىق ماتەريالدار تۇراقتى جاريالانادى. تالانتتى جاستار­مەن سۇحبات, ۆيكتورينالار, كوميكستەر, قىزىقتى ايدارلار ارقىلى وقىرماندى مازمۇندى ويعا جەتەلەيدى. گازەتتىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, ۇلت پەن ۇلىستى بولمەي, بارشا بالاعا ورتاق رۋحاني كەڭىستىك ۇسىنادى.

اقپارات كەڭىستىگىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ تۋىن ابىرويمەن ارقالاپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكالىق «Ana tili» گازەتى – «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنە قاراستى ىرگەلى باسىلىمنىڭ ءبىرى. وسى جىلى گازەتتىڭ اقپارات ايدىنىنا قوسىلعانىنا 35 جىل تولىپ وتىر. ەل تاريحى مەن ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى وتكىر ماسەلەلەردى باتىل كوتەرىپ جۇرگەن ونىڭ ءار سانى ەلدىك مۇددە مەن ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇنپاراعى دەسەك, ارتىق بولماس. قالام ۇستاعان قاۋىمنىڭ مارتەبەلى مىنبەرىنە اينالعان گازەت ەگەمەندىكتىڭ ەڭسەلى جىلدارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بەدەلىن بيىكتەتۋگە, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. اسىرەسە, باسىلىم بەتىندە جارىق كورگەن ءتىل, ءدىل, ءداستۇر, ءدىن, ادەبيەت, مادەنيەت, تاريح تاقىرىپتارىنداعى تاعىلىمدى ماتەريالدار قوعامدىق ويدى قوزعاپ, حالىقتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. كۇنى كەشە «Ana tili» گازەتىنىڭ ۇجىمىنا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ العىس­ى تابىستال­عان ەدى.

قوعامنىڭ وي-ءورىسى مەن رۋحاني دەڭگەيىن ايقىنداۋ­دا عىلىمي-تانىمدىق باسىلىمداردىڭ ورنى ەرەك. وسى رەتتە «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ قۇرامىنداعى «اقيقات» پەن «مىسل» جۋرنالدارى – ەلدەگى قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرىپ, يدەيالىق ۇستانىمداردى جۇيەلى تۇردە زەردەلەۋگە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان باسىلىمدار قاتارىندا. «اقيقات» – ۋاقىت ءۇنىن ءدوپ باسىپ, ءداۋىر داۋىسىن تەرەڭ پايىممەن جەتكىزەتىن ينتەللەكتۋالدى جۋرنال. مۇندا ەلىمىزدىڭ بەدەلدى عالىمدارى, ساراپشىلارى مەن قالامگەرلەرى ۇلت پەن ۇرپاق تاعدىرىنا قاتىستى مازمۇندى زەرتتەۋلەرىن جاريالاپ كەلەدى. سول سەكىلدى «مىسل» جۋرنالى – ەلىمىزدەگى ورىس ءتىلدى ينتەللەكتۋال­دى اۋديتورياعا ارنالعان بەدەلدى عى­لىمي-ساراپتامالىق باسىلىم. جۋرنال بەتىندەگى قوعامدىق عىلىم­دار, فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, سايا­ساتتانۋ, تاريح, مادەنيەتتانۋ باعى­تىن­داعى مازمۇندى ماقالالار – ويلى وقىرماننىڭ تاپتىرماس ولجاسى.

سەرىكتەستىك قۇرامىنداعى وقىر­مانى كوپ باسى­لىمداردىڭ ءبىرى – «ۇيعىر اۆازي» گازەتى. باسىلىم – ەلىمىزدەگى ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ باستى اقپارات كوزى. وندا ۇيعىر حالقىنىڭ مادەنيەتى, ءتىلى, ءداستۇرى مەن قوعامدىق ءومىرى, ۇلتتار دوستىعى, قازاق پەن ۇيعىر حالقىنىڭ رۋحاني بايلانىسى تۋرالى ماتەريالدار جاريالانادى. ىرگەتاسى 1957 جىلى قالانعان گازەت ەلدىك, مەملەكەتتىك ماسەلەلەردەن شەت قالعان ەمەس. گازەت بەتىندە ۇلت زيالىلارىنىڭ ماقالالارى, ادەبي شىعارمالار, جاستار تاربيەسىنە ارنالعان دۇنيەلەر ۇزبەي جارىق كورىپ تۇرادى.

«ۇيعىر اۆازي» – دوستىقتى بەكەم­دەيتىن, ىنتىماققا ۇندەيتىن باسىلىم. ۇيعىر قاۋىمىنىڭ شىنايى ۇنىنە اينالعان گازەت – ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. گازەتتە كوپتەگەن كاسىبي جۋرناليستەر مەن قالامگەرلەر ەڭبەك ەتىپ, قازاق جانە ۇيعىر حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلانىسىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر», دەيدى «ۇيعىر اۆازي» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەرشات اسمەتوۆ.

«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىندە ۇلت رۋحانياتىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق ءسوز ونەرىنە سەرپىن بەرگەن «ۇركەر» جۋرنالى ماڭىزدى مانگە يە. قوعامنىڭ جاندۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, وي مەن سانانىڭ جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتىپ كەلە جاتقان بۇل باسىلىم بۇگىنگى ادەبيەت پەن پۋبليتسيستيكانىڭ جاڭاشا دامۋىنا جول اشتى. جۋرنال بەتىندە قالامى قارىمدى جاستاردىڭ تىرناق­الدى تۋىندىلارى مەن ىزدەنىستەرى جاريالانىپ, ولار­دىڭ شىعارماشىلىق قاناتى قاتايا تۇسەدى.

«باسىلىم بەتىندەگى ءار ماقالادا ۇلتتىڭ تاعدىرى, ءتىلدىڭ تۇيتكىلى, ونەردىڭ ءورىسى كەڭىنەن قوزعالىپ, وقىر­ماندى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ وركەن جايۋىنا, جاس­تار­دىڭ وي كوكجيەگىنىڭ وسۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلەمىز», دەيدى «ۇركەر» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جاراس سارسەك.

ەلىمىزدىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە وزىندىك ورنى بار, عاسىرلىق تاريحى مەن بەدەلى قالىپتاسقان «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ساياسي-الەۋمەتتىك باسىلىم. ول ەل دامۋى­نىڭ بارلىق كەزەڭىن شىنايى سيپاتتاپ, قوعام دامۋىنا, مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. 1920 جىلى العاش «يزۆەستيا كيرگيزسكوگو كرايا» اتاۋىمەن جارىق كورىپ, كەيىن بىرنەشە رەت اتاۋىن وزگەرتىپ, 1925 جىلدان باس­تاپ قازىرگى اتاۋىن يەلەندى. كەڭەستىك كەزەڭنەن باستاپ بۇگىنگە دەيىن بۇل گازەت رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى رەسمي اقپارات كوزى رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. گازەت رەسمي باسىلىم رەتىندەگى ميسسياسىن ساقتاي وتىرىپ, ەلدىڭ دامۋ ستراتەگياسى مەن رەفورمالارىن, ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ناسيحاتتايدى.

سول سەكىلدى «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنە قاراستى باسىلىمداردىڭ ىشىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاراشا­ڭىراعى «Egemen Qazaqstan» گازەتىن ەرەك اتاۋعا بولادى. عاسىردان اسا ۋاقىت بويى ۇلتتىق يدەيا مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جارشىسى بولعان, ويلى ءسوز بەن سالماقتى پىكىردىڭ مىنبەرىنە اينالعان گازەت – ەلدەگى وقىرمانى ەڭ كوپ باسىلىم.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «وقيتىن ۇلت» تۇجى­رىم­داماسىن ۇسىنعاندا, ەل بولا­شاعىن پاراساتتى, ءبىلىمدى, مادە­نيەتتى ۇرپاقپەن بايلانىستىراتىنىن انىق اڭعارتتى. البەتتە, وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ تەك كىتاپپەن شەكتەلمەيدى. گازەت وقۋ – سول ءۇردىستىڭ اجىراماس بولىگى. سەبەبى گازەت – ۋاقىتپەن ۇندەس ءتىرى تاريح, قوعامدىق ويدىڭ ايناسى. ۇلتتىق باسىلىمداردى وقۋ – ەل ىشىندەگى احۋالدى سارالاۋ, مەملەكەتتىك ساياساتتى تەرەڭ ۇعىنۋ, ءتىل مەن دىلگە دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى. قازىرگى اقپارات اعىنىندا وقىرمانعا دۇرىس باعىت بەرەتىن, رەسمي ءارى سەنىمدى دەرەك تاراتاتىن گازەت-جۋرنالدارعا دەگەن سۇرانىس قايتا ارتۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت باستاماسىنداعى «وقيتىن ۇلت» ۇعىمى – جاي عانا ادەبيەتتى پاراقتاۋ ەمەس, سانالى اقپارات تۇتىنۋشىسىنا اينالۋ.

الماتى