الەم گازەتتەن باس تارتپايدى

كەيىنگى ونجىلدىقتا ينتەرنەت كەڭىس­تىگىندەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءھام ازاماتتىق جۋرناليستيكانىڭ قارقىندى دامۋى گازەتتەرگە كادىمگىدەي باسەكەلەسە باستاعانى بارشاعا ءمالىم. الەمدىك زەرتتەۋلەر گازەت وقيتىن وقىرماننىڭ ورتاشا جاسى 52+ جاس ەكەنىن كورسەتكەن. بۇگىنگى تاڭدا الەم مەملەكەتتەرى ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-قوعامدىق ءومىردىڭ ايناسى سانالاتىن باسىلىمداردىڭ تىنىسىن قايتا كەڭەيتۋ جولىندا باتىل قادامدار جاساپ جاتىر.

ماسەلەن, شۆەتسيا ەلدەگى 100-گە جۋىق گازەتكە مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرەدى. بۇل سۋبسيديا كولەمى ءالسىز باسىلىمداردىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ 15–20 پايىز كولەمىن قۇرايدى. نورۆەگيا گازەتتەرگە تىكەلەي قولداۋ كورسەتىپ, سالىقتىق جەڭىلدىك جاساۋ ارقىلى ەلدەگى شاعىن گازەتتەردى ساقتاپ وتىر. ليۋكسەمبۋرگ جىل سايىن كەمى 5 جۋرناليست ۇستايتىن جۋرنالدار مەن اپتالىق گازەتتەرگە سۋبسيديا بولەدى (جىلىنا 7–8 ملن ەۋرو كولەمىندە). سونىمەن قاتار پوش­تا تاريفتەرىن تومەندەتىپ, تابىس سالىعىنا جەڭىلدىك جاسايدى.

كانادا گازەتتەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جىلىنا 75 ملن دوللار قارجى جۇمساپ وتىر. ال اقش-تىڭ نيۋ-يورك شتاتى جەرگىلىكتى باسپاسوزگە ارنالعان «Newspaper and Broadcast Media Jobs Program» اياسىندا جىل سايىن 30 ملن دوللار قارجى بولەدى. سونىمەن قاتار «Local Journalism Sustainability Act» جوباسى ارقىلى جەرگىلىكتى گازەت جازىلىمدارىنا 250 دوللارعا دەيىن مەملەكەت تاراپىنان سالىقتىق نەسيەلەر قاراستىرىلعان. ۆيردجينيا, ۆاشينگ­تون, يللينويس شتاتتارىندا جۋر­ناليستەرگە سالىقتىڭ جەڭىلدىك جاسايتىن جانە جارنا­ماعا قولداۋ كورسەتەتىن پلاتفورمالار بار.

دەمەك, الەم مەملەكەتتەرى ءتۇرلى تەتىكتەر ارقىلى (سۋبسيديالار, سالىق جەڭىلدىكتەرى, گرانتتار, مىندەتتى جارناما, بيۋدجەتتىك ءبولۋ, ت.ب) گازەت يندۋستريا­سىن قورعاۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. سەبەبى الەم ءۇشىن دەموكراتيا مەن اقپاراتتىق ارتۇر­لىلىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى ستراتەگيا سانالادى. ءباسپاسوزدى ەكونو­ميكالىق قيىندىقتان قولداۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ اقپارات سالاسىندا دا سونى ىزدەنىس كەرەك سەكىلدى. زامان اعىمىنا ساي جاڭاشىل باسىلىم جاساۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن الەم قالاي جاساپ وتىر؟ ءبىزدىڭ ەلدەگى ازا­ماتتىق جۋرناليستيكا مەن رەسمي جۋرناليستيكا ءبىر-ءبىرى­نىڭ الدىن وراماي, ەكى كۇشتىڭ اعىنى ءبىر ارناعا توعىسىپ, مەملەكەت يدە­و­ل­وگياسىن دۇرىس ىرعاقتى جول­مەن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نە ىستە­مەك كەرەك؟

جالپى, عالامدىق گازەت يندۋس­تريا­سىنىڭ قازىرگى احۋالى اناۋ ايتقانداي جامان ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 23 مىڭنان اسا گازەت شىقسا, ونىڭ جارنامالىق تابىسى 86 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى ەكەن. 2023 جىلعى ەسەپ بويىنشا, دۇنيە جۇزىندە 420 ملن وقىرمان گازەتتەرگە اقى تولەپ جازىلعان. مىسالى, جاپونيانىڭ «Yomiuri Shimbun» باسىلىمىنىڭ كۇندەلىكتى ورتاشا تارالىمى 8,6 ملن دانادان اسادى. بۇل گازەت «Guinness World Records» ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بو­يىنشا الەمدەگى ەڭ كوپ تارالىمدى كۇن­دەلىكتى گازەت رەتىندە تانىلعان. ال جاپو­نيانىڭ «Asahi Shimbun» گازەتى كۇندەلىكتى 5,9-6,6 ملن دانامەن وقىرمان قولىنا تيەدى. ءۇندىستاندا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەتىن «The Times of India» باسىلىمىنىڭ قاعاز نۇسقاسىن كۇندەلىكتى 1,87 ملن حالىق وقيدى. سونداي-اق اقش-تىڭ «USA Today», «The Wall Street Journal», «The New York Times», «The Washington Post» سىندى باسىلىمدار تارالىم جونىنەن ەشكىمگە شاعىم ايتپايدى. دەمەك, جۇمىر جەر بەتىندە گازەت تارالىمى قانشا كە­مى­دى دەگەنمەن, وقىرمان ازايعان جوق.

دەسە دە, گازەتتىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرتالاس ەشقاشان تولاستاعان ەمەس. ولاردىڭ ءبىر تاراپى «15-25 جىلدان كەيىن الەم ءباسپاسوزدى ۇمى­تىپ, اقپاراتتى تەك ينتەرنەت­تەن تۇتىنادى» دەگەن پىكىردە. راديو پاي­دا بولعاندا گازەتتەردىڭ ولەتىنى, مەديا نارىققا تەلەديدار كەلگەن­دە راديو­نىڭ ۋاقىتى بىتكەنى تۋرالى دا اڭگى­مە­لەر ايتىلعان. الەم مۇن­داي پىكىر­تا­لاسقا نازار اۋدار­ماستان گازەتتەرىن شىعارىپ, وقىر­مان­دى كوبەيتۋ ءۇشىن ءتۇرلى سترا­تە­­گيالار مەن تاكتيكالاردى قول­دا­نىپ, ءوز اۋديتورياسىن كەڭەيتۋ ۇستىندە.

دەمەك, بىزگە دە گازەتتەردىڭ باعىتىنا وزگەرتۋ ەنگىزىپ, ءبىز دە باسىلىمداردى جاڭا يدەيالاردىڭ قازانىنا اينالدىرۋى­مىز قاجەت.