24 ماۋسىم – «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيداسىمەن ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاپ, كۇن سايىن ءتۇرلى تاعدىرلى شەشىمدەر قابىلدايتىن سۋديا ءھام سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى. بۇقارانىڭ زاڭدى قۇقىعى مەن ار-نامىسىن قورعاۋ جولىندا ءبىلىمى مەن كۇش-جىگەرىن سارپ ەتىپ جۇرگەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى ەشقاشان دا نازاردان تىس قالماق ەمەس.
قازاق حالقى ەجەلدەن قۇقىقتىق مادەنيەتىن جۇيەلەپ, «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» سەكىلدى زاڭدار شىعارىپ, ەل اراسىنداعى داۋ-شاردى تولە, قازىبەك, ايتەكە بي سەكىلدى قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرگە شەشتىرىپ وتىرعان. وسىلاي ادىلدىكتى تۋ ەتكەن بيلەر ينستيتۋتى تاريحتان تامىر تارتقان مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا, حالقىمىزدىڭ وي-ساناسىنىڭ قۇقىقتىق باعىتتا كەمەلدەنۋىنە ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. سودان بەرى الاش بالاسى «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بولسا, بيدە قىرىق كىسىنىڭ ارى بار» دەگەن ۇلى سوزگە سۇيەنىپ, تۋراشىل ارلى بيلەردىڭ ءادىل شەشىمدەرىنە بويۇسىنىپ كەلەدى. ۇلتتىڭ بويىنداعى وسى ءبىر اسىل قاسيەت «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداسىن ۇستانعان بۇگىنگى قازاقتىڭ دا بويىندا بار. دەمەك مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى كونە داۋىرلەردەن باستاۋ الادى.
پرەزيدەنت ايتقان ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ىسىندە تاۋەلسىز جانە ءادىل سوت جۇيەسىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسى سۋديالاردىڭ IX سەزىندە سويلەگەن سوزىندە دە ءادىل, بەدەلدى, بەيتاراپ سوت مەملەكەت ءۇشىن بەرىك تىرەك ەكەنىن ايتا كەلىپ, بۇگىنگى سوت جۇيەسى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, سوت تورەلىگى الدىندا بارشانىڭ تەڭدىگىن نىعايتىپ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەۋى تەگىن ەمەس. سونداي-اق پرەزيدەنت سوت بيلىگىنىڭ اشىق جانە تاۋەلسىز بولۋى حالىقتىڭ سەنىمىن قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, ەلدەگى ەكونوميكالىق وركەندەۋ مەن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جول اشاتىنىن ايتۋى بۇل سالانىڭ ماڭىزدىلىعىن اڭعارتسا كەرەك.
مەملەكەتىمىز كەيىنگى جىلدارى سوت جۇيەسىن جۇيەلى رەفورمالاۋ بارىسىندا ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, القابيلەر ينستيتۋتى كەڭەيتىلدى. اكىمشىلىك سوت تورەلىگى ەنگىزىلىپ, كادر ساياساتىنا دا رەفورما جۇرگىزىلدى. ياعني سوت قاۋىمداستىعى سوت باسشىلارىن وزدەرى تاعايىندايتىن الەۋەتى قالىپتاسىپ, جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن بالامالى نەگىزدە سايلاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇعان قوسا سۋديالاردى ۇزدىكسىز كاسىبي وقىتۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ ارقىلى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قولعا الىندى.
قازاقتا ء«بيىڭ الاڭ بولسا, جۇرتىڭ ىلاڭ بولار» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. سوندىقتان دا بۇگىنگى زامانا بيلەرىنىڭ, ياعني سۋديالاردىڭ كوڭىلى الاڭ بولماۋى ءۇشىن مەملەكەت قوعامنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى قارقىندى جۇرگىزىپ جاتىر. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداسى يدەولوگيالىق ۇستىنعا اينالدى. كەيىنگى جىلدارداعى سوتتاردىڭ اشىق, وبەكتيۆتى جانە تەك زاڭعا ارقا سۇيەيتىن ءداستۇرى قاراپايىم حالىقتىڭ مەملەكەتتىك ساياساتقا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتتى.
دامىعان ەلدەردە سوتتار ادام تاعدىرىنا قاتىستى كەز كەلگەن شەشىمدى كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا سۇيەنىپ شىعارۋ, سۋديالاردىڭ جۇرتتىڭ بارىنە تەڭ قاراپ, ءوزىنىڭ ارى مەن وجدانى الدىندا تاۋەلسىز تورەلىك ەتۋ مادەنيەتى قالىپتاسقان. بىزدە دە سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالار وسى ماقساتقا جەتۋگە وراي تۋىنداپ وتىر. سۋديالاردىڭ ادىلدىكتى تۋ ەتىپ, تورەلىك جاساۋى – ەل تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. بۇل ۇدەگە زاڭدى تەرەڭ بىلۋمەن عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك, تازالىق, شىنشىلدىقتى باعدار ەتۋ ارقىلى جەتەمىز. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى كۇننەن-كۇنگە قۇقىقتىق مادەنيەتتى دامىتۋعا, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى قورعايتىن تۇراقتى قۇقىقتىق ساۋاتتى ارتتىرۋعا بار كۇشىن سالىپ جاتىر.
سوت تورەلىگىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ توتە جولى – سالانى تسيفرلاندىرۋ. سوت جۇيەسى بۇل باعىتتا دا زامانعا لايىق تسيفرلىق دامۋدىڭ داڭعىل سوقپاعىنا ءتۇستى. بۇگىندە سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتار ەلەكتروندى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا قۇقىلى. ماسەلەن, تۇرعىندار «سوت كابينەتى», «ە-ءوتىنىش» قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرى ارقىلى سوتقا قاتىستى وتىنىشتەرى مەن ارىز-شاعىمدارىن جولداي الادى. بۇل سەرۆيستەردىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – اشىقتىق. سونىمەن قاتار ءاربىر ازامات نەمەسە ونىڭ وكىلى وزىنە ىڭعايلى ۋاقىتتا, ۇيىنەن شىقپاي-اق زاڭدىق قىزمەتتەردى پايدالانۋعا قول جەتكىزدى.
سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىنە توتە جول سالاتىن تاعى ءبىر باستاما – ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى جوباسى. بۇل قىزمەتتى پايدالانۋشىلارعا, ياعني سوت وتىرىسىنا قاتىسۋشىلارعا ارنايى قۇپيا ءسوز بەرىلەدى. سول ارقىلى ازاماتتار سوت ىستەرى بويىنشا دەر كەزىندە اقپارات الىپ, ءىس بويىنشا بارلىق سوت اكتىلەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق قۇپيا سوزبەن سوت كابينەتىنە كىرىپ, پروتسەستىڭ بەينە جانە اۋديو جازبالارىمەن تانىسۋعا دا قۇقىلى. قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك ءىستىڭ سوتقا قاشان تۇسكەنى, ءىستى قاراۋعا قاي كۇنگە تاعايىندالعانى, باسقا دا ىسكە قاتىستى مالىمەتتەر تاراپتارعا سمس حابارلامالار ارقىلى جولدانادى.
رەفورمالار اياسىندا «سوت كابينەتى» پورتالىنىڭ فۋنكتسيونالى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتىلىپ جاتىر. بۇگىندە ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەردى قارايتىن سوت وتىرىستارىن ونلاين وتكىزۋ ادەتتەگى جاعداي سانالادى. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى ىستەردى قاراۋ مەرزىمىن قىسقارتىپ, تاراپتاردىڭ شىعىندارىن ازايتىپ, تۇتاستاي العاندا سوت جۇيەسىندەگى اشىقتىق قاعيداتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, قازاق بالاسى – «حان قاسىندا اقىلدى بي بولسا, قارا جەرمەن كەمە جۇزگىزەدى» دەپ قاي زاماندا دا سوزگە توقتاعان, زامان زاڭىن اياقاستى ەتپەي, ادىلدىك جولىندا ىمىراعا كەلىپ, بەيبىت تىرلىگىن جالعاستىرا العان ەل. سول ۇلى ءداستۇردى بۇگىندە سۋديا مەن سوت قىزمەتكەرلەرى جالعاستىرىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ەل ازاماتتارى ەڭ ءبىرىنشى ادىلدىكتى سوتتان كۇتەتىن, بار سەنىمىن زاڭعا ارتاتىن زامان تۋدى. ەندەشە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «زاڭ مەن ءتارتىپ – ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزگى ولشەمى. بۇل – زاڭ الدىندا ءبارى بىردەي, تەڭ قۇقىلى دەگەن ءسوز. سول سەبەپتى سوت ورگاندارى ازاماتتاردىڭ باستى قورعانى بولۋى كەرەك. ەلدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناسا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى نىعايادى», دەگەن يدەياسىنا جان ءبىتىرۋ بارىمىزگە ورتاق مىندەت دەپ بىلەمىز.