بۇگىندە الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ تەكەتىرەسىنەن دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قاراپايىم حالىق زارداپ شەگىپ كەلەدى. قارۋعا جۇگىنگەن, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان ەلدىڭ ساياساتىن اقتاۋ اقىماقتىق بولار ەدى. سول سياقتى جاھان جۇرتىنا ءبىر دۇربىمەن قاراۋ دا – اسىلىق. وسى ورايدا امەريكالىق اتاقتى ديپلومات گەنري كيسسيندجەردىڭ ايتقانى ەسكە تۇسەدى: «الەمدەگى ءار الۋان مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىن امەريكالىق سىرتقى ساياساتتىڭ تىكەلەي وبەكتىسىنە اينالدىرۋ قاۋىپتى بولماق». ساڭلاق ساياساتكەردىڭ ايتقانىنا بىردەڭە قوسۋ ارتىق شىعار.
وركەنيەت كوشى ىلگەرى جىلجىپ, اقىلدى جاندار الۋان ءتۇرلى تەحنولوگيانى ويلاپ تاپقانىمەن, كەيبىر ەلدەر بايىرعى استامسۋ پەيىلىنەن ارىلار ەمەس. الپاۋىتتار ءالى دە تورتكۇل الەمگە بيلىگىن جۇرگىزىپ, باسقالاردى جالعىز ءوزىنىڭ قاس-قاباعىن باعىپ, تىرلىك كەشسە دەيدى. مۇنداي پيعىل بەلەڭ العان تۇستا ادىلەتتىلىك اتاۋلى ادىرە قالماي ما؟ ورتاق مامىلەگە كەلە المايتىن دەرجاۆالاردىڭ كەسىرىنەن جاھاندى سوعىس ءورتى شارپىپ جاتقان جايى بار. الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت دەگەندەي, ادامزات بىتكەن قازىرگى گەوساياسي احۋالعا قاتتى الاڭداپ وتىر. قازاق ەلىنىڭ بەيبىتشىلىك دەگەن ۇستانىمدى ءجيى-ءجيى تىلگە تيەك ەتەتىنى دە سول.
«مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقى ەندى «ولەتىن» بولسا, «تىرىلۋىنە» ەشقانداي كەپىلدىك جوق. ياعني باسقاعا بودان بولعاننىڭ, كىرىپتارلىقتىڭ قانداي ەكەنىن باسىنان وتكىزدى عوي. ەكى ءجۇز جىلدىق بوداندىق تۇگىلى, كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى «تەڭ دارەجەدەگى وداقتاستىق» قازاقتى ۇلت رەتىندە جۇتىلىپ كەتۋگە اكەلدى ەمەس پە؟ ەندىگى جەردە پرەزيدەنت ايتقانداي, «قازاق حالقى تاۋەلسىز جانە ەگەمەن ەل بولۋ جولىندا سان ءتۇرلى قيىندىقتى ارتقا تاستاپ, كوپتەگەن سىن-قاتەردى ەڭسەردى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات قاستەرلى ۇعىم ەكەنىن ساناعا ءسىڭىرۋىمىز قاجەت. جالپىۇلتتىق بىرلىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋ ماڭىزدى».
ەلىمىز كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋگە مۇددەلى. استاناعا باتىس پەن شىعىستان مارتەبەلى مەيمانداردىڭ سوڭعى كەزدەرى ءجيى ات شالدىرىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان. تورتكۇل دۇنيەدەگى توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بەيبىتشىل ۇستانىمى عانا قالقان بولا الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ديپلوماتيا سالاسىنداعى العىرلىعى قىسىلتاياڭ ساتتەن جول تابۋىنا سەپ بولىپ وتىر. ۇرىمتال تۇستا اشىق پىكىرىن ءبىلدىرىپ, كەي جەردە ەمەۋرىنمەن جەتكىزىپ, ۇلتىنىڭ مۇددەسىن ارقاشان الدىڭعى قاتارعا قويادى. «قازىرگى قۇبىلمالى زاماندا قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى ماقسات – ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ. سىرتقى ساياساتىمىز وسى ماقساتتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتىر» دەيتىنى دە سول قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ.
قازىرگى كەزدە جاتتىڭ داۋلەتىن جامباسقا باسۋدى كوكسەيتىندەر شوعىرى از ەمەس. بايلىعى مول جۇرتتى وزىنە يكەمدەپ, باسىبايلى ەتۋ الپاۋىتتاردىڭ تۇپكى ماقساتى بولماق. ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا تالاس-تارتىستىڭ تۋىندايتىنى دا سودان. الىپتار اراسىنداعى ارا سالماقتى اقىلمەن باعالاپ, پاراسات-پايىممەن ۇلتىڭنىڭ ۇپايىن تۇگەندەي ءبىلۋ دە تاباندىلىقتى تالاپ ەتەدى. ال قازاقستان سياقتى مەملەكەتكە ءتورت قۇبىلاسىن تەڭ ۇستاماسا بولمايتىنى تاعى بار. سىرتقى ساياساتتا كوپۆەكتورلى باعىتقا يەك ارتاتىنىمىز دا سول.
الەمدىك ارەنادا ىقپالى كۇشتى مەملەكەتتەرمەن ستراتەگيالىق بايلانىس ورنىقتىرۋ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. بۇگىندە كۇش-قۋاتى جاعىنان جاھانعا ءوزىن مويىنداتىپ, ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعان قىتاي سياقتى الىپ دەرجاۆامەن سەرىكتەستىك قازاق جۇرتىنا تىزەسىن باتىرعىسى كەلەتىندەردىڭ مىسىن باسىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ: «حالىقارالىق كونيۋكتۋرا قانشالىقتى وزگەرسە دە, ءبىز قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن تاباندى تۇردە قولدايمىز» دەپ ايتقانى پيعىلى بۇزىق تاراپقا بەرىلگەن ناقتى جاۋاپ بولماق. ياعني قازاق ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونگەن جاعدايدا قولۇشىن سوزاتىن سەنىمدى سەرىكتەستەر بار دەگەن ءسوز.
قازىرگى كەزدە تورتكۇل دۇنيەگە ادىلەتتىلىك تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ, تورەلىگىن ايتىپ, اقيقات تارازىسىنا تارتاتىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دا بەرەكەسى قاشىپ, بەدەلى تومەندەپ كەتتى. ىرگەلى ۇيىمنىڭ قابىلداعان شەشىمىن قۇلاعىنا ىلمەيتىن مەملەكەتتەر قاتارى كوبەيىپ, جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سوعىس وشاقتارى ءورشي ءتۇستى. قۇزىرىنا 193 ەلدى قامتيتىن ىرگەلى ۇيىم وسىلايشا شاراسىزدىق تانىتىپ كەلەدى. باسقالاي ايتقاندا, جەكە مۇددەسىن ويلاعان كەي مەملەكەتتەر بۇۇ-نىڭ جارعىسىنا باس يمەي, قالعان ەلدەردىڭ مۇددەسىن اياقاستى ەتىپ وتىر. وسى ورايدا كەزىندە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان قاسىم-جومارت توقاەۆ ىرگەلى ۇيىمدى رەفورمالاۋعا قاتىستى باتىل ۇسىنىسىن ايتىپ تا ءجۇر.
«80 جىل بۇرىن جاسالعان ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىم مەن قازىرگى زامان اراسىندا الشاقتىق كوپ. بۇل ۇيىمعا جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى. ميللياردتاعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى شەشىمدى بىرنەشە ەلدىڭ قابىلداعانى دۇرىس ەمەس. سوندىقتان قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتىپ, وعان الەمنىڭ ءار وڭىرىنەن وكىل قوسۋ تۋرالى ۇستانىمدى قولدايدى.
بۇۇ وزەكتىلىگىن جوعالتپاي, قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي بولۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە قۇرىلىمدىق رەفورما جاسالۋعا ءتيىس.
الپاۋىت ەلدەر بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا بەيىل ەكەنىن انىق ءبىلدىرۋى كەرەك. ءارى بارلىق مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ تۋرالى ەڭ باستى قاعيداتتان اينىماۋعا ءتيىس», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت استانا حالىقارالىق فورۋمىنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە.
مەملەكەت باسشىسى بۇۇ-نى رەفورمالاۋ جايىن كاسىبي ديپلومات رەتىندە ىرگەسى كەتىلە باستاعان ۇيىمنىڭ احۋالىن بىلگەننەن سوڭ ايتادى. اقيقاتىندا, «ميللياردتاعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى شەشىمدى بىرنەشە ەلدىڭ قابىلداعانى دۇرىس ەمەس». ياعني ۇركەردەي توپتىڭ جۇزدەگەن مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى شەشىم قابىلداۋىن قولداۋعا بولمايدى. بۇل, بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, «قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتىپ, وعان الەمنىڭ ءار وڭىرىنەن وكىل قوسۋ تۋرالى ۇستانىمدى قولدايدى». ىرگەلى ۇيىم اياسىندا ادىلەتتى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتەتىن بىردەن-ءبىر ۇسىنىس. قازاق ەلىنىڭ ۇسىنىسى. ۇشىنشىدەن, «الپاۋىت ەلدەر بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا بەيىل ەكەنىن انىق ءبىلدىرۋى كەرەك. ءارى بارلىق مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ تۋرالى ەڭ باستى قاعيداتتان اينىماۋعا ءتيىس». بار ماسەلە قايبىر الپاۋىت ەلدەردىڭ جاھانعا ءمالىم بارلىق مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ قاعيداتىن اياقاستى ەتۋىنەن تۋىنداپ وتىر ەمەس پە؟ ەندەشە, رەسمي استانانىڭ ۇستانىمى كۇللى الەمدى مازالاپ وتىرعان ساۋالدىڭ دا شەشىمى بولماق. اتالعان ۇسىنىستى بەيبىتشىلىكتى مۇرات تۇتقان الەم جۇرتشىلىعى قولدايتىنى انىق.
حالىقارالىق ساياسات تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاننان كەيىن وسى تاقىرىپتاعى ادەبيەتتەرگە ۇڭىلەتىنىمىز بەلگىلى. جازىلعان ەڭبەك اۆتورىنىڭ قولتاڭباسىنا قاراپ-اق ارعى پيعىلىن پايىمداۋ قيىنعا سوقپايدى. رەسەيلىك نيكولاي ستاريكوۆ دەگەننىڭ «گەوپوليتيكا. كاك ەتو دەلاەتسيا» دەگەن «بەستسەللەرىن» پاراقتادىق. سويتسەك, بۇل ءپۋبليتسيستىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدىك ساياساتتىڭ, ياعني گەوياساتتىڭ باستى جانە جالعىز ماڭىزى – رەسۋرس ءۇشىن جانە سوعان باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن كۇرەس كورىنەدى. ياعني كول-كوسىر بايلىققا باقىلاۋ جاساۋ. اتالعان كىتابىندا اۆتور رەسەيدىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ىقپالى تۋرالى اڭگىمەلەيدى. ماسكەۋدىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان قازىنا ءۇشىن كۇرەسى جالعاسا بەرەتىنىن ايتادى. ء«بىز قۋات-كۇشىمىزدى, ىقپالىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭادان وداقتاستاردىڭ باسىن قوسۋىمىز قاجەت. جاڭادان كەدەندىك جانە ەۋرازيالىق وداق اياسىندا ءبىرتۇتاس قۋاتتى ەلدى قۇرۋىمىز كەرەك», دەيدى. القيسسا, گەوساياسات توڭىرەگىندە شابىتىن شالقىتىپ, ەڭبەك جازىپ جۇرگەن ستاريكوۆتىڭ اڭساعان ارمانى اسقاق كورىنەدى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە تاريح قويناۋىنا كەتكەن بيلىگىن قايتا ورناتىپ, «قۋاتتى ەل» قۇرۋدان ءالى دە ءۇمىتتى ەكەن...
وسىندايدا ء«وز-وزىڭە بەرىك بول, كورشىڭدى ۇرى تۇتپا» دەگەن حالىق دانالىعى ەسكە تۇسەدى. كلاسسيك جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ ايتقانداي, «زاماناۋي نىشان: كىم باعىنىشتى بولسا – سول كىنالى». سول سەبەپتى قايراتتانۋ كەرەك ۇلتىمىزعا, جۇرتىمىزعا, قازاق مەملەكەتىنە. ولاي بولسا, «تاۋەلسىزدىك العانىمىز كەشە عانا...» دەگەن ءسوزدى اينالىمنان شىعارىپ, ەشقانداي انىقتاۋىشسىز قازاق مەملەكەتى, قازاق ەلى, قازاقستان دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋدىڭ ءوزى ايبىنىمىزدى اسقاقتاتىپ, رۋحىمىزدى بيىكتەتە تۇسەر ەدى.
ء«وز تىزگىنىنە ءوزى يە بولا المايتىن, ءوز قاسيەتىن ءوزى باعالاپ, ءوز ءمىنىن ءوزى تۇزەي المايتىن, ءوز مۇڭىن ءوزى مۇڭداپ, ءوز جوعىن ءوزى جوقتاي المايتىن حالىق پەن قاۋىمنىڭ بۇگىنگى دۇنيەدە بىتىرەرى شامالى» ء(ا.كەكىلباي ۇلى). ءبىزدىڭ قوعامداعى قازىرگى احۋالدى وسى تۇجىرىم قالىبىنا سالىپ قاراستىرساق, بويىمىزدى كۇمان-كۇدىك بيلەيدى. كەكىلباي ۇلى ايتقان تالاپ دەڭگەيىنە قانشالىقتى جاۋاپ بەرە الامىز؟ كوزقاراستار قايشىلىعى بولسا, ونىڭ جاۋابى القالى جيىندا تابىلار. ال جەكە بيلىك ءۇشىن تالاس, زاڭدى سايلانعان بيلىكتى مويىنداماۋ– وسىنىڭ بارلىعى جيناقتالا كەلگەندە تاۋەلسىزدىكتى تارك ەتۋ نەمەسە وعان قاۋىپ ءتوندىرۋ بولىپ شىقپاي ما؟
سىرتقى ىقپالعا توتەپ بەرۋ ءۇشىن, ارينە, ىشكى ىنتىماق ماڭىزدى. تالاي ەلدىڭ سورى – بىتىمگە كەلمەگەن بىرلىگى, قوجىراعان تىرلىگى. تورتكۇل دۇنيەدە بولىپ جاتقان ب ۇلىنشىلىك – وسىنىڭ دالەلى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «باستى مىندەت – قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعى مەن اۋىزبىرشىلىگىن, مەملەكەتىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن كيەلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ. الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك». اسىرەسە قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا بيلىك پەن حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ۇيلەسىمى عانا سەنىمدى ورنىقتىرادى. وسىلاي عانا الاڭداعان جۇرتتىڭ كوكىرەگىنە تىنىشتىق ۇيالايدى.