بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا, ايەلدەر قۇقىعى مەن بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرنەشە زاڭعا قول قويدى. پرەزيدەنتتىڭ زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋ باستاماسى قوعام تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى. بۇل ماسەلە پارلامەنت پالاتالارى وتىرىستارىندا, ۇلتتىق قۇرىلتاي مىنبەرىندە, باسقا دا القالى جيىنداردا جان-جاقتى تالقىلانىپ, وتباسىلىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى كەشەندى وي-پىكىرلەر ءالى دە ايتىلىپ جاتىر.
وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس – بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. سول بارىنە ورتاق كۇرەستى وڭىرلەر قالاي جۇزەگە اسىرىپ جاتىر؟ الماتى قالاسى اكىمىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى جانات ايتپاەۆا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ, قاۋىپسىز وتباسىلىق ورتانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
«وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ دەگەندە ەڭ الدىمەن ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى ويعا ورالادى. بۇل باعىتتا وڭ وزگەرىس بار بولعانىمەن, ءالى دە جۇيەلى شەشىمدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە جەتەرلىك. ماسەلەن, كوپبالالى انالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ولاردىڭ كوبى تۇراقتى تابىستىڭ بولماۋى, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنىڭ شەشىلمەۋى, جۇمىسسىزدىق سەكىلدى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار بالا تاربيەسى مەن جۇمىستى قاتار الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر جالعىزىلىكتى انالارعا ەرەكشە قولداۋ قاجەت. بۇل پروبلەمالاردى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك باعدارلامالار تولىقتاي شەشە المايدى. سوندىقتان دا ونى شەشۋدىڭ جولىن قوعام بولىپ تابۋىمىز كەرەك», دەدى ج.ايتپاەۆا.
سپيكەر ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق فيزيكالىق تۇرعىدا عانا ەمەس, پسيحولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق قىسىم تۇرىندە دە كورىنىس تاباتىنىن, وسىعان بايلانىستى الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىندە وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەس جونىندەگى ارنايى ءبولىم جۇمىس ىستەيتىنىن, ول ءبولىم زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىن انىقتاپ, الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزىپ, زارداپ شەككەندەرگە قۇقىقتىق كومەك كورسەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ حاتشىسى, قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, قاراعاندى قالاسىنداعى وتباسىن قولداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى ءلاززات قوجاحمەتوۆا قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن انا مەن بالا قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ماسەلەسىندە جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيىپ, بىرنەشە زاڭعا وڭ وزگەرىستەر ەنگەنىن, بۇل جۇمىس كەلەشەكتە دە توقتاماۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
«كەيىنگى جىلداردا وتباسىلاردىڭ اجىراسۋ سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قاراعاندى وبلىسى اجىراسۋ بويىنشا الدىڭعى ۇشتىكتە تۇر. بۇل جايت اليمەنت ءوندىرۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر. جالعىزىلىكتى انالار بالالارىن اسىراۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى ءۇي بەتىن كورمەي جۇمىس ىستەيدى. ءتىپتى ۇرپاق تاربيەسىنە كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى دا جوق. سوندىقتان دا اجىراسقان وتباسىلاردىڭ بالالارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن وڭالتۋ ءۇشىن اليمەنت ءوندىرۋ تالاپتارىن قاتايتاتىن ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەك», دەيدى ل.قوجاحمەتوۆا.
مامان وتباسىلاردىڭ بولىنۋىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان الكوگوليزم, لۋدومانيا, جۇمىستىڭ بولماۋى سياقتى جايتتارعا دا كەڭىرەك توقتالدى.
«اجىراسۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تومەندىگى. سونداي-اق ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعى دا اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبى بولىپ وتىرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەر ازاماتتار دارىگەرگە كورىنۋگە اسىقپايدى. ءتىپتى قاجەت دەپ ويلامايدى دا. بۇل باقىتتى وتباسىن قۇرۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى», دەدى ول.
وتباسىلارداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ باستاۋىندا تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە – ەرتە تۇرمىس قۇرۋ. كامەلەتكە تولماعان قىزداردىڭ جىنىستىق قاتىناسقا ەرتە ءتۇسۋ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. ساراپشىلار بۇل, بىرىنشىدەن, جاستاردىڭ جىنىستىق اۋرۋمەن سىرقاتتانۋ قاۋپىن ارتتىراتىنىن, ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ەرتە كۇيەۋگە شىعۋىنا دا سەبەپ بولاتىنىن ايتادى.
«ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ, ەرتە وتباسىن قۇرۋ قىز بالالاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ماماندىق الۋ جولىن بوگەيدى. وتباسىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋ, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ۇيلەسىمدىلىكتىڭ بولۋى اتا-انانىڭ بىلىمىنە, بىلىكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا بالالارعا جىنىستىق ءبىلىم بەرۋدى مەكتەپتەن باستاۋىمىز كەرەك», دەيدى ل.قوجاحمەتوۆا.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قاراعاندى وبلىسىندا وتباسىن جوسپارلاۋ جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ورتالىعى اشىلعان. وتباسىن جوسپارلاۋ جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق ورتالىعىندا گەنەتيك, ونكوماممولوگ, ۋرولوگ جانە باسقا دا ماماندار ازاماتتاردى تەگىن قابىلدايدى. پاتسيەنتتەردىڭ قاجەتتى كەڭەس پەن ەمدىك كومەك الۋعا مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق وبلىستا جاستارعا ارنالعان دەنساۋلىق ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. وندا جاستار بارلىق دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا كىرىپ, ەم قابىلداي الادى.
وتباسىلىق پروبلەمالاردى ازايتۋ ءۇشىن ايەل ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل جونىندە ج.ايتپاەۆا پىكىر ءبىلدىردى.
«الماتى قالاسىندا ايەلدەردىڭ مانساپتىق وسۋىنە مۇمكىندىكتەر كەڭەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى – ايەل ادام, سونداي-اق ەكى اۋداننىڭ اكىمى – ايەل ازاماتتار. بۇعان قوسا اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى مەن باسقارما باسشىلارىنىڭ قاتارىندا دا ايەلدەر بار. بۇل وزگەرىستەر مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا جانە ولاردىڭ شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە بەلسەندى ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار قالامىزدا ءوز كاسىبىن اشىپ جاتقان ايەلدەردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. بىراق ەڭبەك نارىعىنداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىك تۇپكىلىكتى شەشىلدى دەۋگە ءالى ەرتە. ايەلدەر, اسىرەسە كوپبالالى انالار, جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە جوعارى تالاپتار مەن شەكتەۋلەرگە ءجيى ۇشىرايدى. سونداي-اق ەرلەرمەن بىردەي قىزمەت اتقارسا دا, ولاردىڭ جالاقىسى تومەن بولۋى مۇمكىن. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن ەڭبەك نارىعىنداعى تەڭسىزدىكتىڭ الدىن الىپ, ايەلدەردىڭ كاسىپ يگەرۋىنە جول اشۋىمىز قاجەت», دەدى ول.
قوعام وتباسىلىق ينستيتۋتتىڭ السىرەۋى سەبەبىنەن ءتۇرلى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ماسەلەن, كامەلەت جاسقا تولماعان قىزداردىڭ جۇكتىلىگى, بۋللينگ جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد سەكىلدى قاتەرلەردىڭ تۋىنداۋىنا وتباسىلىق جاعداي, الەۋمەتتىك ورتانىڭ اسەرى, ينتەرنەت كەڭىستىگىنىڭ تەرىس ىقپالى, پسيحولوگيالىق كۇيزەلىس جانە قاجەتتى قولداۋدىڭ بولماۋى اسەر ەتىپ جاتىر. سوندىقتان دا ساراپشىلار بۇل ماسەلەلەرمەن كۇرەسۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن قۇرۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
«الماتى قالاسىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جانە قوعامدىق باستامالاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ الدىن الۋعا جانە جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن قولايلى الەۋمەتتىك ورتا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا ۋاقتىلى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا قاراستى پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل جەردە بالالار, اتا-انالار جانە پەداگوگتەر تەگىن كونسۋلتاتسيا الىپ, پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنە الادى. ورتالىق ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, جاسوسپىرىمدەردىڭ كوڭىل كۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. كەيىنگى جىلدارى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ, ونلاين ويىنداردىڭ جانە ينتەرنەت كونتەنتتىڭ جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكاسىنا اسەرى ايتارلىقتاي كۇشەيدى. ينتەرنەتتەگى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا «Bilim Foundation» ۇيىمىمەن بىرلەسىپ, وقۋشىلار مەن اتا-انالارعا ارنالعان ۆەبينارلار وتكىزدىك. وندا ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك, كيبەربۋللينگ جانە زياندى اقپاراتتاردان قورعانۋ جولدارى ءتۇسىندىرىلدى», دەدى ج.ايتپاەۆا.
ماماندار وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋ ءۇشىن ەر ازاماتتاردىڭ جاعدايىن دا ۇمىت قالدىرۋعا بولمايتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى باعدارلامالاردىڭ باسىم بولىگى ايەلدەر مەن بالالاردى قولداۋعا باعىتتالعان. ساراپشىلار اكە ينستيتۋتىن نىعايتۋدى نازارعا الۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
سالا ماماندارىمەن سويلەسكەندە ەلىمىزدە وتباسىلاردى قولداۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اڭعاردىق. بىراق كوپتەگەن وتباسى مۇنداي ورتالىقتاردىڭ بار ەكەنىن بىلمەيدى نەمەسە ولاردىڭ قانداي كومەك كورسەتە الاتىنىنان حابارسىز. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى كوپكە جەتكىزۋ ىسىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر سەرگەكتىك تانىتۋ كەرەك سياقتى.
وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ – بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى. ءاربىر قابىلدانعان شارا ناقتى ناتيجە بەرۋى كەرەك. ارينە, كەيدە ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كۇماندى ويلار تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن, بىراق ەڭ باستىسى – ناقتى ارەكەت ەتۋ, ادامدارعا شىنايى كومەك كورسەتۋ. سوندىقتان وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى دامىپ, بارشاعا قولجەتىمدى بولىپ, ءوز مىندەتىن تولىق اتقارۋىنا ءبارىمىز مۇددەلى بولۋىمىز وتە ماڭىزدى.