ينتەرنەت دامىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەر قاناتىن كەڭگە جايعالى اقپارات اعىنى جەدەلدەدى. بۇگىنگى تاڭدا كەز كەلگەن تۋىندى, ولەڭ-جىر, اڭگىمە, حيكايات, ءان, سۋرەت, ماقالا, عىلىمي ەڭبەك, ت.ب قۇندىلىقتار ينتەرنەت توراپتارى ارقىلى وڭاي تارالادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردى كەزىپ جۇرگەن سول شىعارمالاردىڭ ارتىندا قانشاما اۆتوردىڭ وي ەڭبەگى, التىن ۋاقىتى, بىلىگى مەن ءبىلىمى جاتقانى انىق. بىراق كوپ جاعدايدا اۆتورلاردىڭ مەنشىك قۇقىعى ەسكەرىلمەيدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز؟
زياتكەرلىك ەڭبەكتى پايدالانۋ مادەنيەتى كەمشىن
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراپايىم حالىقتىڭ قۇقىعى قورعالاتىن, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىك قۇراتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ كەرەكتىگى جايلى ءجيى ايتىپ كەلەدى. «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاتاتىن» ول ادىلەتتى قوعامنىڭ سالتانات قۇرۋى ءۇشىن شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ دا ەڭبەگى ءادىل باعالانىپ, قادىرلەنۋگە ءتيىس.
بىراق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا شىعارماشىلىق ونىمدەردىڭ مەنشىك قۇقىعىن تولىقتاي قورعاۋ قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. وعان سەبەپ, ەلىمىزدە ينتەللەكتۋالدىق تۋىندىلاردىڭ اۆتورلىق مەنشىك قۇقىعىن ساقتاۋدىڭ مادەنيەتى تولىق قالىپتاسپاعان. الدەبىر تۋىندىنى پايدالانار ساتتە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ونىڭ ارتىندا شىعارماشىل تۇلعانىڭ ەڭبەگى جاتقانىن بىلە بەرمەيدى.
زاڭگەر ەربولات ەمىلدىڭ ايتۋىنشا, دامىعان ەلدەردە اۆتوردىڭ تۋىندىسىن يەلەنۋ, پايدالانۋ, كوشىرۋ, تاراتۋ, وزگەرتۋ جانە باسقالارعا ليتسەنزيا بەرۋ سەكىلدى قۇقىقتار قاتاڭ ساقتالادى. «ەگەر ءبىر اۆتوردىڭ ەڭبەگىن رۇقساتسىز پايدالانساڭىز, سوت الدىندا جاۋاپ بەرىپ, قارجىلاي وتەماقى تولەيسىز. كەز كەلگەن ازامات, يا زاڭدى تۇلعا بىرەۋدىڭ تۋىندىسىن پايدالانار الدىندا اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزىپ الماۋدى ءجىتى قاداعالايدى. زاماننىڭ كوشىمەن سول ءۇردىس بىزگە دە كەلىپ جاتىر. سوندىقتان دا قازىرگىدەي الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قارقىندى دامىپ جاتقان كەزەڭىندە ءار ازامات اباي بولۋى كەرەك», دەيدى زاڭگەر.
اۆتورلار قۇقىعى ھام بىرىڭعاي جۇيە
ەلىمىزدە اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ءتۇرلى ۇيىمدار بار. ولار شىعارماشىل تۇلعا مەن ونىڭ زياتكەرلىك مەنشىگىن پايدالانۋشىلار اراسىنداعى بايلانىستى جۇيەلەپ, ورتادان وزدەرى دە تابىس تابادى.
اۆتور – كوپ. ماسەلەن, تەلەارنا, تەاتر, راديو سەكىلدى ۇيىمدار ءار ءانشى, ءار اقىن, ءار دراماتۋرگ, ءار كومپوزيتورعا جەكە-جەكە قالاماقى تولەي المايتىندىقتان اۆتورلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدارمەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ول ۇيىمدار جان-جاقتان سىياقىعا دەپ جيناعان قارجىسىن اۆتورلارعا ءادىل ۇلەستىرىپ بەرۋى كەرەك. بىراق بۇعان دەيىن كوپ جاعدايدا اۆتورعا قانشا سىياقى بەرەتىنى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. قالاماقىسىن داۋلاعان شىعارماشىل تۇلعالاردىڭ جانايقايى ەلىمىزدە اۆتورلار مەن ولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن قاداعالايتىن بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاسۋ كەرەكتىگىن كورسەتتى.
وسى ورايدا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتىپ, زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى شولپان ابدىرەەۆا ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ سالاسىندا بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما جاساۋ قولعا الىنىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
ء«بىز بۇل پلاتفورما ارقىلى اۆتورلار مەن ولاردىڭ زياتكەرلىك ونىمدەرىن پايدالانۋشىلاردى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ياعني تسيفرلىق پلاتفورماعا اۆتورلاردىڭ, ورىنداۋشىلاردىڭ, وندىرۋشىلەردىڭ تولىق ءتىزىمى ەنگىزىلەدى. وسى تىزىمنەن اۆتورلىق قۇقىق وبەكتىلەرىن زاڭدى تۇردە كىمدەردىڭ قولدانعانىن كورە الامىز. سونداي-اق اۆتورلارعا اقشانىڭ قايدان كەلەتىنىن, ولارعا قاي ۇيىمنىڭ قانشا قارىز ەكەنىن ءبىلىپ وتىرامىز», دەيدى ش.ابدىرەەۆا.
سونداي-اق سپيكەر زياتكەرلىك ونىمدەردى يەلەنۋ قۇقىعىن جۇيەلەۋ, اۆتورلارعا تولەنەتىن سىياقىنىڭ اشىقتىعىن, ءادىل ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى تالاي پروبلەمانى شەشۋگە بولاتىنىن ايتتى. مىسالى, بىلتىر قاراشا ايىندا Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە ەلىمىزدەگى اۆتورلاردىڭ مۋزىكالىق شىعارمالارىنا شەكتەۋ قويىلعان ەدى. سول ساتتە بۇل جاعداي «قازاقستان اۆتورلار قوعامى» مەن «Meta» كومپانياسى اراسىنداعى كەلىسىم مەرزىمىنىڭ اياقتالۋىنان تۋىنداعانى ايتىلدى. ەلىمىزدە كەڭ قولدانىستاعى جەلىلەردەن وتاندىق تۋىندىلاردىڭ جوعالىپ كەتۋى قوعامدىق رەزونانس تۋعىزىپ, قالىڭ بۇقارا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ش.ابدىرەەۆانىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بۇل ماسەلەگە ادىلەت مينيسترلىگى ارالاسىپ, «مeta» كومپانياسى مەن اۆتورلىق قوعام اراسىندا كەلىسىم ءتۇزىلىپ, شارتقا قول قويىلعان.
«بۇگىن ءبىز «Meta» مەن ۇجىمدىق قۇقىقتاردى باسقارۋ ۇيىمى اراسىنداعى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن قۋانا حابارلايمىز. Instagram جانە Facebook-تە وتاندىق مۋزىكانى پايدالانۋدى رەتتەيتىن «مەtا» مەن قازاقستان اۆتورلار قوعامى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى. وتكەن اپتادا كونتەنت الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قايتا ورالا باستادى», دەدى زياتكەرلىك مەنشىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى.
ياعني سپيكەر ايتقان بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورما, بىرىنشىدەن, بۇل سالاعا اشىقتىق ساياساتىن ەنگىزىپ, اۆتور مەن ونىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىم اراسىنداعى قارجىلىق قاتىناستار رەتتەلەدى. ەكىنشىدەن, اۆتور قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدارعا جان-جاقتان قۇيىلاتىن قارجىنىڭ ەسەبىن بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ۇشىنشىدەن, قازاق اندەرىنىڭ تانىمال جەلىلەردەن جوعالىپ كەتۋى سەكىلدى پروبلەمالاردى بولدىرماۋعا دا سەپتىگى تيەدى.
«قۇقىعىمىزدى قالاي قورعايمىز؟»
تسيفرلىق پلاتفورما ىسكە قوسىلسا, قوعامدىق ۇيىمدار قالاماقىنى ۋاقتىلى تولەي باستارى انىق. بۇل جاعدايدا اۆتورلار تاراپىنان «قۇقىعىمىزدى قالاي تىركەتەمىز؟» دەگەن سۇراقتى وزدىگىنەن تۋىنداتارى انىق.
«اقىن, جازۋشى, سۋرەتشى, كومپوزيتور سەكىلدى ونەر يەلەرى اۆتورلىق قۇقىق يەلەنۋ ءۇشىن ءار جازعان تۋىندىسىنا جەكە-جەكە قۇجاتتىق تىركەۋدەن ءوتۋدىڭ قاجەتى جوق. اۆتور ءبىر تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلىپ, جاريالاعان ساتتە ونىڭ زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى اۆتوماتتى تۇردە پايدا بولادى. ول تۋىندىنى وزگە تۇلعالار زاڭسىز پايدالانعان جاعدايدا زاڭ شەڭبەرىندە قۇقىعىن قورعاي الادى. دەسە دە, جەكە تۇلعاعا تۋىندىسىن زاڭسىز پايدالانۋدان قورعاۋ, قالاماقى ءوندىرۋ سەكىلدى جۇمىستاردى اتقارۋ قيىن بولعاندىقتان, شىعارماشىل تۇلعالار اۆتور قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, ەكىجاقتى كەلىسىمشارت جاساسقانى دۇرىس», دەيدى زاڭگەر.
ال ونەرتاپقىشتار ويلاپ تاپقان تەحنولوگيالارى مەن يننوۆاتسيالارىن مىندەتتى تۇردە تىركەتىپ, پاتەنت الىپ, اۆتورلىق قۇقىعىن رەسمي تىركەتۋگە ءتيىس. قازىر ەلىمىزدە ونەرتاپقىشتاردىڭ مەنشىك قۇقىقتارىن تىركەيتىن 32 ورتالىق بار. ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ول ورتالىقتار ەلىمىزدىڭ 18 ءوڭىرىن قامتۋعا قابىلەتتى. ساراپشىلار ونەرتاپقىشتاردىڭ يدەياسىن قولداۋ, قورعاۋ, تىركەۋ جۇيەلەنسە, وڭىرلەردەگى يننوۆاتسيالىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا جول اشىلاتىنىن ايتادى. ول ءۇشىن اتالعان ورتالىقتار اۆتورلاردىڭ زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن دەر كەزىندە جىلدام رەسىمدەپ بەرۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك. مۇنداي مىندەتتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا عانا جۇكتەپ قويماي, ءوندىرىس وشاقتارىنان دا زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن تىركەيتىن ورتالىقتار اشۋ قاجەت.
تالاپ پەن الاياقتىق اراسى
ينتەرنەتتىڭ دامۋى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋشىلاردىڭ سانىنىڭ ارتۋى اۆتوردىڭ رۇقساتىنسىز تۋىندىسىن كوشىرۋ, تاراتۋ, وزگەرتۋ نەمەسە باسقا ادامنىڭ اتىمەن جاريالاۋ سەكىلدى پروبلەمالاردى تۋعىزىپ جاتىر. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا قازىر ەلىمىزدە اۆتورلىق قۇقىقتىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى اي سايىن 50-60 اكىمشىلىك ءىس قارالادى ەكەن. بولاشاقتا بۇل ستاتيستيكا وسە ءتۇسۋى مۇمكىن. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, وعان كەيبىر اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە زياتكەرلىك ەڭبەكتى پايدالانۋ ءتارتىبىن بىلمەيتىنى سەبەپ بولىپ وتىر.
«مىسالى, جۋرناليستەر ماقالالارىنا كورنەكىلىك ءۇشىن سۋرەتتى ينتەرنەتتەن الىپ جاريالاي سالۋدى ادەتكە اينالدىرىپ العان. اقپارات قۇرالىنىڭ قىزمەتكەرىنىڭ مۇنداي بىلىكسىزدىگى سالدارىنان وتاندىق ءباسپاسوز قۇرالدارى زور شىعىنعا ۇشىراپ جاتىر. سۋرەتتىڭ اۆتورى كىم ەكەنىنە ءمان بەرمەيتىن سايتتاردىڭ كوبەيۋى كەيبىر فوتوتىلشىلەر ءۇشىن تابىس كوزىنە اينالىپ وتىر. ولار وزدەرى تۇسىرگەن سۋرەتتى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جاريالاپ, ونى ادەيى باسقالاردىڭ زاڭسىز پايدالانۋىنا جول اشادى. ءسويتىپ, جەمتىگىنىڭ قارماعىنا ءتۇسۋىن اسىقپاي كۇتەدى», دەيدى ەربولات ەمىل.
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك ءداۋىتالى كەز كەلگەن تۇلعا ينتەللەكتۋالدى ەڭبەگىن قورعاۋعا, ودان تابىس تابۋعا قۇقىلى ەكەنىن, نارىقتىق قوعامدا ءار ونەر يەسى ءوز تۋىندىسىن وزگەلەردىڭ رۇقساتىنسىز پايدالانۋىنا جول بەرمەيتىنىن, دەسە دە جوعارىداعى فوتوتىلشىلەردىڭ ارەكەتىن الاياقتىق دەپ تانۋعا بولاتىنىن ايتادى.
«ارينە, بۇل جەردە اۆتورلىق قۇقىقتى ورەسكەل بۇزعان بىلىكسىز جۋرناليستەردى اقتاۋعا نەگىز جوق. بىراق ءسىز ايتقان فوتوتىلشىلەر پايدا تابۋ ماقساتىندا اشىق ينتەرنەت كوزدەرى ارقىلى وزدەرىنىڭ تۋىندىلارىن تاراتىپ, ونى ەركىن پايدالانۋعا جول اشىپ, قارماققا تۇسكەندەردى سوتقا سۇيرەۋ فاكتىسى كوبەيسە, ياكي بىرنەشە رەت اقپارات قۇرالدارىن بوپسالاپ, اقشا تالاپ ەتسە, ونى الاياقتىق دەپ تانۋعا نەگىز بار», دەدى.
جالپى, جاھاندانۋ زامانى زياتكەرلىك تۋىندىلاردىڭ تەك ءبىر ەلدىڭ ىشىندە ەمەس, بۇكىل الەمگە تارالۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزىپ وتىر. سول سەبەپتى قازاق قوعامى اۆتورلىق قۇقىقتى حالىقارالىق دەڭگەيدە قورعاۋعا دايىن بولۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن بۇل تاقىرىپ ءجيى تالقىلانىپ, ءبىز ايتقان اۆتورلىق قۇقىقتى ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ءبارىمىز اتسالىسۋىمىز كەرەك.