اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ شەتەلدەردەن كەلەتىن بارلىق تاۋارعا كەدەندىك باج ەنگىزگەنىن مالىمدەدى. بازالىق تاريف 10%-دان باستالادى, الايدا كوپتەگەن ەل ءۇشىن مولشەرلەمە بۇدان الدەقايدا كوپ بولىپ شىققان. ماسەلەن, كامبودجاعا 49% تاريف ەنگىزىلگەن. قىتايعا – 34%, شۆەيتسارياعا – 31%, قازاقستانعا – 27%, ەۋرووداققا – 20%, يزرايل تاۋارلارىنا 17% سالىنعان. ۇلىبريتانيا, برازيليا, ارگەنتينا, ءباا, ۋكراينا ءۇشىن تاريف – 10%. تىزىمدە رەسەي جوق.
جاعدايدىڭ ساياسي استارى باسىم با؟
ارينە, مۇنداي احۋال اقش-قا ازدى-كوپتى تاۋار ەكسپورتتاپ وتىرعان قازاقستاندى دا الاڭداتادى. ەلىمىز قۇراما شتاتتارعا 2023 جىلى – 1,51 ملرد دوللار, 2024 جىلى 2 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپتى. «Tradingeconomics» دەرەگىنشە, قازاقستان اقش-قا نەگىزىنەن مۇناي, ۋران, كۇمىس, فەرروقورىتپا, مينەرالدى وتىن مەن ماي, تەمىر مەن بولات, اۋە جانە عارىش اپپاراتتارى, قىمبات مەتالدار مەن تاس, ورگانيكالىق ەمەس حيميكات پەن يزوتوپ ساتادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اقش ەنگىزىپ وتىرعان تاريف بىزدەن ەكسپورتتالاتىن تاۋارلارعا سونشالىقتى سالقىنىن تيگىزبەيدى.
«ەكسپورتتىڭ قۇرىلىمىندا مۇناي مەن سيرەك جەر مەتالدارى باسىم ۇلەسكە يە. بىراق بۇل پوزيتسيالارعا جاڭا وزگەرىس اسەر ەتپەيدى. شيكىزات, قازىپ الىناتىن رەسۋرس رەتىندە ولارعا ادەتتە مۇنداي شارالار قولدانىلمايدى. ونىڭ ۇستىنە ەكسپورتتىڭ باسىم بولىگى «Chevron», «ExxonMobil» سياقتى حالىقارالىق وپەراتورلار ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل قازاقستاننان تىكەلەي جەتكىزىلىم بولىپ ەسەپتەلمەيدى. اۋقىمدى ءوندىرىسى بار ۆەتنام مەن قىتايعا قاراعاندا ەلىمىزدە باجعا كىرەتىن تاۋار ءتىزىمى شەكتەۋلى», دەيدى «KazService» ۇيىمىنىڭ باسشىسى راشيد جاقسىلىقوۆ.
ء«بىز ويتكەنى اقش-قا ەشقانداي دايىن ءونىم جىبەرمەيمىز. سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا بۇل ءتاريفتىڭ تىكەلەي اسەرى بولمايدى. ال بىراق باج نەگە سونشالىقتى قىمبات؟ بۇل تاۋار نومەنكلاتۋراسىنا ەمەس, سوڭعى جاعدايلارعا بايلانىستى سياقتى. رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالىق قىسىم كۇشەيگەن سوڭ, كوپتەگەن رەسەيلىك كاسىپورىن وندىرىستەرىن قازاقستانعا اۋىستىردى. مۇنى اقش كورىپ وتىر. سوندىقتان قىمبات باج «قازاقستان» بولىپ كورىنگىسى كەلەتىن, بىراق شىققان تەگى رەسەيلىك ونىمدەرگە باعىتتالعان سياقتى», دەدى راشيد جاقسىلىقوۆ.
اقش تاراپىمەن كونسۋلتاتسيا جۇرگىزىلەدى
ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, الدىن الا تالداۋ ناتيجەسىندە, قازاقستاننان اقش-قا ەكسپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ ەلەۋلى بولىگىنە قوسىمشا تاريفتەردىڭ اسەرى بولمايتىنى انىقتالعان.
«ويتكەنى ولار اقش اكىمشىلىگىنىڭ نورماتيۆتىك اكتىلەرىندە كوزدەلگەن ەرەكشەلىكتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. قازاقستاننىڭ اقش-قا ەكسپورت قۇرىلىمىندا نەگىزگى ورىن الاتىن تاۋارلار – شيكى مۇناي, ۋران, كۇمىس, فەرروقورىتپالار جانە باسقا دا تاۋارلار. بۇل ساناتتاعى ونىمدەر اقش پرەزيدەنتىنىڭ «تاۋارلار ساۋداسىنداعى ماڭىزدى جانە تۇراقتى تاپشىلىقتى جويۋ ماقساتىندا ءوزارا تاريفتەر ارقىلى يمپورتتى رەتتەۋ تۋرالى» جارلىعى بويىنشا ەرەكشەلىكتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن تاۋارلاردىڭ 92%-ىن قۇرايدى. قوسىمشا باجدار بەلگىلى ءبىر تاۋار توپتارىنا قاتىستى ەنگىزىلەتىن بولادى. بۇل ساناتتاعى تاۋارلاردىڭ ەكسپورت كولەمى بىلتىر 95,2 ملن دوللاردى قۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە – فوسفور (2024 جىلى ەكسپورت كولەمى 15,9 ملن دوللار), فەرروسيليتسي (12,7 ملن دوللار), لينزا (4,1 ملن دوللار), بيداي جەلىمدىلىگى (4 ملن دوللار), امموني نيتراتى (2,4 ملن دوللار) بار. قابىلدانعان تاريفتىك شارالار قازاقستاننىڭ اقش-قا جالپى ەكسپورتىنىڭ 4,8%-ىنا عانا اسەر ەتەدى», دەلىنەدى مينيسترلىك مالىمدەمەسىندە.
الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت قازاقستانعا قاتىستى قوسىمشا باجدى قولدانباۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ ءۇشىن اقش تاراپىمەن كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزۋگە نيەتتى.
قاي كاسىپورىندارعا قاۋىپ تونەدى؟
تەلەگرامداعى «Tradereport» ارناسى اقش-تىڭ جاڭا ەرەجەسى وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ قايسىسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن زەرتتەپ كورگەن.
«قازاقمىس», «كازتسينك» (كۇمىس) – قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن كۇمىستىڭ 39%-ى اقش-قا جىبەرىلەدى. باجدىڭ ءوسۋى ساتىلىم كولەمى مەن امەريكالىق نارىقتاعى باسەكەلەستىككە ايتارلىقتاي اسەرى بولۋى مۇمكىن. ERG (فەرروسيليكوحروم). ءونىم ەكسپورتىنىڭ 52%-ى اقش-قا ساتىلادى. بۇل – تاۋارلار اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن ۇلەس, سوندىقتان اتالعان سەگمەنتتى ءالسىز ەتە تۇسپەك. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى (تانتال) – وتاندىق تانتال ەكسپورتىنىڭ 45%-ى اقش-قا تيەسىلى. «قازاتومونەركاسىپ» (بايىتىلعان ۋران) – جەتكىزىلىمنىڭ 70%-ى اقش-قا اتتاندىرىلادى. دەگەنمەن بۇل نارىق اناعۇرلىم ەرەكشە جانە تاريفتەردىڭ اسەرى كەلىسىمشارت شارتتارى مەن ساياسي مامىلەلەرگە بايلانىستى بولادى. «BioOperations» جشس (بيداي گليۋتەنى) – ەكسپورتتىڭ 40%-ى اقش-قا تيەسىلى. ەگەر باج ۇلعايسا, كومپانيا نارىقتىڭ ءبىر بولىگىنەن ايىرىلۋى ىقتيمال.
«قازاقستان جاھاندىق ساۋدا سوعىسىنىڭ ەپيتسەنترىندە ەمەس»
قارجىگەر عالىم قۇسايىنوۆتىڭ پايىمىنشا, ءبىز ءۇشىن قاۋىپتى ەشتەڭە بايقالمايدى.
«اقش-قا نەگىزگى ەكسپورتتايتىنىمىز – مۇناي, ۋران, كۇمىس سياقتى بيرجالىق تاۋارلار. ولاردى قۇراما شتاتتار عانا ساتىپ المايدى. ولاردىڭ جاھاندىق تۇراقتى سۇرانىسى بار. قازاقستان بار بولعانى تاۋاردى باسقا نارىقتارعا باعىتتاي قويادى. بولدى. ال بۇعان قارسى 34% «جاۋاپ» باج ەنگىزىلەدى دەگەن اقپارات شىندىققا جاناسپايدى. قازاقستاندا وزىندىك باج جوق, ەاەو اياسىنداعى بىرىڭعاي باج عانا بار. 34% دەپ جۇرگەندەرى – باج عانا ەمەس, ەكسپورت پەن يمپورت اراسىنداعى ايىرماشىلىق. اقش بۇل ايىرماشىلىقتى تاريف ارقىلى تەڭەستىرمەك. ال رەسەي نەلىكتەن تىزىمگە كىرمەدى؟ سەبەبى ولار ونسىز دا سانكتسيا قۇرساۋىندا وتىر. اقش پەن رف اراسىنداعى ساۋدا باياعىدا شەكتەلگەن. جاڭا باج ەنگىزۋدىڭ ءمانى دە جوق», دەيدى ساراپشى.
ەكونوميست, قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز جاھاندىق ساۋدا سوعىسىنىڭ ەپيتسەنترىندە ەمەس. سونىمەن قاتار اقش-پەن ساۋدا قاتىناسىمىزدى دا تىم جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا كەلمەيدى.
ء«بىز بىلتىر اقش-قا 2 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپ, 1 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپ الدىق. ياعني ءبىز ساۋدا پروفيتسيتىندەمىز جانە ساتىپ العاننان گورى ساتارىمىز كوپ. ءيا, ءبىز تاريف تىزىمىنە كىردىك, الايدا مەنىڭشە بۇل جاي عانا فورمالدى جاعداي. ال 27% تاريف ءبىزدىڭ ەكسپورتقا مۇلدە اسەر ەتپەيدى, ويتكەنى تاۋارلارىمىز اقش-قا ستراتەگيالىق ماتەريال رەتىندە كىرەدى, سوندىقتان ولارعا باج سالىنبايدى», دەيدى ول.
ايتۋىنشا, ءتىپتى بۇل ماسەلەنىڭ وڭتايلى بولۋى دا عاجاپ ەمەس. ءبىراز تاۋار ارزانداۋى دا ىقتيمال.
«قىمبات باجعا ۇشىراپ جاتقان ەلدەر جاڭا نارىق ىزدەپ, ناتيجەسىندە, قازاقستان تەحنيكا, مەتالل, كولىك, قۇرىلىس ماتەريالدارى بويىنشا ءتيىمدى باعالارعا يە بولۋى مۇمكىن. بۇل ءتىپتى ەلدەگى بيزنەس پەن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن شارتتاردى جاقسارتىپ جىبەرەدى. ءبىز, ارينە, اقش نارىعىن الماستىرا المايمىز, بىراق تمد-نىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ نارىق كولەمىمەن ەمەس, باعاسىمەن تارتىمدى», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.
2024 جىلى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 4,1 ملرد دوللارعا جەتىپ, 2023 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 1,7%-عا ارتتى. نەگىزىنەن بۇل ءوسىم مۇناي (+30%, 1,1 ملرد دوللارعا دەيىن), ۋران (3,8 ەسە ءوسىم, 322,9 ملن دوللارعا دەيىن), كۇمىس (2 ەسە ءوسىم, 239,9 ملن دوللارعا دەيىن), گازتۋربينالىق قوزعالتقىش (20,6 ەسە ءوسىم, 36,6 ملن دوللارعا دەيىن), وپتيكالىق ەلەمەنتتەردىڭ (16,5 ەسە, 4,1 ملن دوللارعا دەيىن) كوبىرەك ساتىلۋى ەسەبىنەن مۇمكىن بولدى.