وتاندى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى

وعان جەمنىڭ اسىلىن, سۋدىڭ تۇنىعىن بەرىپتى. بىراق تورداعى قۇس كۇندىز-ءتۇنى «وتان, وتان, وتانىم» دەپ زارلاي بەرىپتى. اڭشى: «بۇل قۇستىڭ وتانى قايدا ەكەن, زارلاۋىنا قاراعاندا كەرەمەت مەكەن شىعار, ونى بوساتايىندا قايدا ۇشارىن باقىلاپ, سول ءبىر عاجايىپ ولكەگە باراتىن جولدى ءبىلىپ الايىن» دەپ ويلايدى. ءسويتىپ, تورداعى قۇستى ۇشىرىپ جىبەرىپ, سوڭىنان ەرىپ وتىرادى. قۇس قوزىكوش جەرگە ۇشىپ بارىپ, جالاڭاش تاستاردىڭ ورتاسىندا ءوسىپ تۇرعان كارى توبىلعىنىڭ بۇتاعىنا قونادى دا, شىرىلداۋىن دوعارىپ, شاتتىققا بولەنەدى. سويتسە, كارى توبىلعىنىڭ ءبىر بۇتاعىندا الگى قۇستىڭ ۇياسى, ياعني «وتانى» بار ەكەن.

دەمەك, وتان دەگەنىمىز – تۋعان جەر, وسكەن ولكە, اتا-بابا مەكەنى, حالقىڭ... ت.ب. بۇگىنگى پايىممەن ايتساق – تاۋەلسىز مەملەكەتىڭ. قازاقتىڭ داۋىلپاز اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ  وتان-ەل تۋرالى:

مەن ونىڭ ءتۇنىن سۇيەم, كۇنىن سۇيەم,

اعىندى وزەن, اسقار تاۋ, گ ۇلىن سۇيەم,

مەن ونىڭ قاسيەتتى ءتىلىن سۇيەم,

مەن ونىڭ قۇدىرەتتى ءۇنىن سۇيەم.

 بار جاندىگىن سۇيەمىن قىبىرلاعان,

ءبارى ماعان «وتان!» دەپ سىبىرلاعان,

جانىم مەنىڭ كەۋدەمدى جارىپ شىق تا,

بوزتورعايى بول ونىڭ شىرىلداعان.

وتان! وتان! بارىنەن بيىك ەكەن,

مەن ونى ماڭگىلىككە ءسۇيىپ وتەم.

وتاندى سۇيمەۋىڭدە كۇيىك ەكەن,

وتاندى سۇيگەنىڭ دە كۇيىك ەكەن, - دەپ جىرلاسا, تامىرشىداي تەرەڭ ءسوز زەرگەرى قادىر مىرزاليەۆ اعامىز:

ەل دەگەندە ار قانداي, نامىس قانداي!

تاۋ مەن تاسقا سوعىلار قارىس ماڭداي,

ەل دەگەندە, جىعىلعان جالىم تۇرىپ,

ايباتتانىپ كەتەمىن ارىستانداي.

جەرىم, - دەيمىن وندايدا, ەلىم, - دەيمىن.

تۇرعان تۇستان جارتى ەلى شەگىنبەيمىن,

ءوزىم ءۇشىن كۇرەستە جەڭىلسەمدە,

ەلىم ءۇشىن كۇرەستە جەڭىلمەيمىن, – دەپ كەلەتىن شىنايى جىر شۋماقتارى وتان تۋرالى ۇعىمدى قازىرگى ۇرپاققا ءتۇسىندىرىپ, ۇعىندىرىپ, وسكەن ەل مەن تۋعان جەر ءۇشىن كۇرەستە ەشقاشان جەڭىلۋگە بولمايتىنىن, ونىڭ كۇنىن دە, ءتۇنىن دە, اعىندى وزەن, اسقار تاۋىن دا, ءتىلى مەن ءۇنىن دە ءسۇيۋدىڭ ۇلى قۇدىرەتىن ەكەنىن ەسكە سالىپ تۇرعانداي.

وسى ورايدا ايتپاعىمىز قازاق تاريحىندا وتاندى ءسۇيۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى بولار وقيعالار جەتەرلىك. مىسالى, الاشتىڭ ارداگەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە ابايدان وزىق تاربيە كورگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى كاكىتاي ىسقاق ۇلى جايلى بىلاي دەيدى: «1906 جىلدىڭ يانۆار (قاڭتار) ايىندا كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي شىققان مەنى «ۇستايدى» دەگەن حابار سەمەيگە كەلەدى. وماربەك پەن كاكىتاي مەنى قاشىرتپاق بولىپ ءۇش اتپەن ءبىر ادام جىبەرىپتى. تۇزقالاعا ءبىر كوش جەتپەي ۇستالعانىمدى ەستىپ كەيىن قايتتى. بىراق مەن انا ادامعا جولىقسامدا قاشپاق ەمەسپىن. مەن قاشسام ىزدەپ وترياد شىعىپ قىرداعى قازاقتى قور قىلماي ما. اباقتى دا ءبىر كىسى جاتقانى جۇرت قور بولعاننان ىڭعايلى ەمەس پە» دەپ, قايران الەكەڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە قارا باسىن ەمەس ەل قامىن ويلاعان عوي.

سول سياقتى «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى سانىندا بىلاي دەلىنىپتى: «گازەتتىڭ 80-ءشى ءنومىر سانىندا جاڭا زاكون جوباسى تۋرالى جازىلعان باس ماقالا ءۇشىن ورەنبۋرگ گۋبەرنياسىنىڭ باس ناچالنيگى شىعارۋشىعا مىڭ جارىم سوم شتراف تولەۋ نەمەسە ءۇش اي اباقتى قاماۋ ۇكىم ەتەدى. شىعارۋشى احمەت بايتۇرسىنوۆ گازەتاعا مىڭ جارىم سوم تولەۋ اۋىر بولاتىنان ويلاپ, 3 اي وتىرۋعا ريزا بولعاننان كەيىن 20 وكتيابردە كەشكى ساعات 10-دا پوليتسيا اباقتىعا وتىرعىزدى» دەيدى. قازاقتىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولعان گازەتتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن احاڭ ءوزى بارىپ تۇرمەگە وتىرعان ەكەن.

ەتنوگراف-جازۋشى سەيىت كەنجەاحمەتوۆ: ء«بىزدىڭ بالا كەزىمىزدە تورعايدا قىلاعاي قىزىل سيىرلار بولدى. جۇدەۋباستاۋ, تۇرقى كىشكەنە, ءسۇتى از مال. ەل بۇل مالداردى باياعى اشتىق جىلدارى سەمەي جاقتان ايدالىپ كەلگەن سيىردىڭ تۇقىمى دەۋشى ەدى» دەپ جازادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى 1920-21 جىلدارى تورعايدا الاپات اشتىق بولعان. وسى تۇستا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ باس بولىپ م.دۋلاتوۆ, ق.ساتپاەۆتار سەمەي وڭىرىنەن مىڭداعان  مال جيناپ تورعايعا جاياۋ جالپى ايداپ كەلگەن. ەلگە تەگىن تاراتىپ بەرگەن. ءسويتىپ ەلدى اشتىقتان امان الىپ قالعان.

مارقۇم جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحانوۆ ءبىر جازباسىندا: «قازىر حالىق الدىنداعى بارلىق پروبلەما تۇگەل شەشىلىپ ءبىتتى مە؟ بىتپەسە, ەلىم, جەرىم, ءتىلىم, ءدىنىم, سالت-ءداستۇرىم دەپ جانى جالاۋلاتىپ جۇرەر ازاماتتار نەگە از؟ نەگە سونشاما ەنجار-بۇيىعىمىز؟ ۇلتتىق قان, ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق نامىس قالاي سالقىنداپ قالعان بويىمىزدا؟ بۇدان قۇتىلار جول بىرەۋ – ول وتانشىلدىق سەزىمدى وياتۋ, بۇرىنعى وتكەن زامانداعى وتاندى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ» دەگەن ەكەن.

حۋانتحان ورىندىح