ناعىز حالىق قاھارماندارى

مەرگەندەر مەكتەبىنىڭ مارعاسقاسى

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ نەبىر سۇرمەرگەندەرىن تاريح ساحناسىنا الىپ شىقتى. ولاردىڭ باسىندا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ اراسىندا ەڭ العاش بولىپ كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعان, 1914 جىلى قازىرگى جامبىل وب­لى­­سىنىڭ قورداي اۋدانى, قاراكەمەر اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابىل نۇسىپباەۆ تۇرۋ كەرەك سەكىلدى. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا سەبەپ, ءابىل تەك جاۋمەن شايقاسقان جوق, ءوزى سەكىلدى نىسانانى قاعىپ تۇسىرەر 19 مەرگەندى تاربيەلەدى. شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا جاۋدىڭ 397 ساربازىن جايراتقان تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ بار ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

«سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1944 جىلعى 18 قاڭتار كۇنگى سانىندا لەيتەنانت قاز­بەك سۇلەيمەنوۆتىڭ «مەرگەندەر» اتتى ما­قا­لا­سى جاريالانىپتى. اتالعان ماقالادا ءابىل باتىر العاشقى «قىزىل جۇلدىزىن» ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن, ياعني 1938 جىل­دىڭ 19 قازاندا قازاقتىڭ تاۋلى اتتى اسكەر پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ ءجۇ­رىپ, حالكين-گول شايقاسىندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن العانى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا سول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا تەك قا­زاقتاردان قۇرالعان 19 ادامدىق مەرگەندەر توبىن جاساقتاپ, ءابىل ۇيرەتكەن 19 مەر­گەن از عانا ۋاقىتتا 1 173 نەمىستىڭ كوزىن جويعانى باياندالعان.

از ۋاقىتتا شاكىرتتەرى نەمىستىڭ 1 173 ساربازىنىڭ كوزىن جويعان ءابىل باتىر سار­بازدارعا مىلتىق اتۋدى ۇيرەتىپ قانا قوي­ماي, ءوزى دە قاسىق قانى قالعانشا جاۋمەن جا­عالاستى. 1941 جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن باس­تاپ, العاشىندا پانفيلوۆشىلاردىڭ 316-اتقىشتار, كەيىننەن 8-گۆارديالىق ات­قىش­تار ديۆيزياسى ساپىندا جاۋمەن شايقاستى.

ماسەلەن, «كومسومولسكايا پراۆدا» گا­زەتىنىڭ 1942 جىلعى 9 قازانداعى نومىرىندە ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ سۋرەتى باسىلىپ, 52 نەمىستى جەر جاستاندىرعانى, ال 1942 جىلى 17 جەلتوقساندا 8-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 30-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, گۆارديانىڭ اعا سەرجانتى ءابىل نۇسىپباەۆ جاۋدىڭ 88 ساربازى مەن وفيتسەرىن جويعانى ءۇشىن «قىزىل تۋ» وردەنىن العانى حابارلانعان.

ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ باتىرلىعىن اي­گى­لەي­تىن مۇنداي دەرەكتەر مۇراعاتتاردا دا, با­سىلىم بەتتەرىندە دە از ەمەس. بىشكەك قالا­سىنداعى اسكەري داڭق مۇراجايىندا ساق­تالعان ءابىل نۇسىپباەۆتىڭ «مەرگەندىك كىتا­بىندا» ءبىر ءوزى 252 جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جوي­عا­نى كورسەتىلگەن. وسىدان-اق, قاھارىمەن قامال بۇزعان بوزداق ەردىڭ كوزسىز باتىر بولعانىن اڭعارامىز.

 

قاھارماندىق قاعيداسى

سوعىستىڭ قاتپار-قاتپار تاريحىن ارشىعان سايىن, تاڭداي قاقتىرار نەبىر دەرەك كەزدەسەدى. ءبىر ءوزى جۇزدەگەن جاۋ اسكەرىن جويسا دا, سىڭارجاق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ەرلىگىن ەلى ۇمىتقان وعلاندارىمىز از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى اقكول اۋىلىنىڭ تۋماسى – قۋاناي ءابدىراحمانوۆ. سۇراپىل سوعىستا ءبىر ءوزى 400-گە جۋىق جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جويىپ, ەكى مارتە كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعان قۋاناي باتىر مايدان دالاسىندا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان 1945 جىلدىڭ 3 ناۋ­رىزىندا اسكەري ەسەپتەن شىعارىلىپ, «جاۋ قولىنا ءتۇستى» دەگەن بولجاممەن باتىرعا قاتىستى مالىمەتتىڭ ءبارى قۇپيالانعان.

ءى بەلارۋس مايدانىنىڭ 186-اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاراستى 290-اتقىشتار پول­كى­نىڭ 107-بارلاۋ روتاسىنىڭ بارلاۋشى-مەرگەنى بولعان قۋاناي ءابدىراحمانوۆ تۋرالى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1944 جىلدىڭ 10 قاراشا كۇنگى №144 سانىندا ق.جۇماتاەۆ اتتى اۆتوردىڭ «مەرگەننىڭ ەسەبى» اتتى ماقالاسى جاريالانعان. سول ماتەريالدا قۋاناي باتىردىڭ:

«قازاقتىڭ دۋشار بولدىڭ مەرگەنىنە,

اكەڭنىڭ سەن دە بارىپ كىر كورىنە», دەپ اندەتىپ ءجۇرىپ سوعىساتىنى, ناتيجەسىندە, 373 جاۋ اسكەرىن جويعانى باياندالعان. بۇل مەرگەننىڭ قاھارماندىق قاعيداسى ىسپەتتى. 2009 جىلى باتىردىڭ تۋىستارى سوعىس ۋاقىتىندا جاريالانعان سول ماقالانى نەگىزگە الىپ, ىزدەۋ سالىپ, قۋاناي ابدىراحمانوۆقا قاتىستى بۇكىل قۇجات جارىققا شىقتى. سول 2009 جىلدان بەرى عانا قۋانايداي باتىرىمىز بولعانىن تام-تۇمداپ بىلە باستادىق.

 

اتاق وردەن بولىپ ورالدى

بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ «ۇمىتىلعان قاھارماندار» اتتى كىتابىندا «كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلىپ, ول ماراپاتتى الا الماعان 133 قازاق باتى­رى­نىڭ اتى-جوندەرى جاريالانعان. سولار­دىڭ ءبىرى – جاۋدىڭ 215 اسكەرىن جەر جاس­تاندىرعان ابدىحالىق قابدولوۆ. ول 1922 جىلى قازىرگى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى قاراتال اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان.

ابدىحالىق 1941 جىلدىڭ 10 جەلتوق­سانىندا اسكەر ساپىنا الىنىپ, العاشىندا اتتى اسكەردە قىزمەت ەتىپ, 1942 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ, مەرگەندەر ساناتىنا قوسىلعان. 1943 جىلى 12 قاڭتاردا جاۋدىڭ 44 ساربازى مەن وفيتسەرىن جويعانى ءۇشىن العاشقى ناگراداسىنا ۇسىنىلىپ, 18 قاڭتاردا «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.

كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداعاننان كەيىن ابدىحالىقتىڭ قۇرا­لايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگى اڭىزعا اينالىپ, مايدان دالاسىندا نەبىر ەرلىك كور­سەتتى. ماسەلەن, 257-گۆارديالىق اتقىشتار پولكىنىڭ مەرگەنى, گۆارديا سەرجانتى قابدولوۆ 1942 جىلدىڭ جەل­توقسانىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىزى­نا دەيىن 138 جاۋ اسكەرى مەن وفي­تسەرلەرىن جويعانى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلۋى بۇل سوزىمىزگە ايقىن دالەل بولا الادى. بىراق... ءيا, بىراق سىڭارجاق ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىن قاناعات ەتۋگە ءماجبۇر بولدى. 1944 جىلدىڭ 21 شىلدەسىنە دەيىن جەكە ەسەبىندە 215 جاۋدى جايراتقان ەسىل ەر قاپىدا قازا تاپتى.

 

ەردىڭ ەرى سارسەنباي

جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن بەرىك ابدىعالي­ ۇلىنىڭ «ۇمىتىلعان قاھارماندار» اتتى كىتابىندا جازىلعان 133 قازاق باتىرىنىڭ ءبىرى – سارسەنباي رۇستەمبەكوۆ. ەردىڭ ەرى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلىپ, ماراپاتقا قولى جەتپەگەن.

1915 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇقار جىراۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن باتىر ۇل 1942 جىلدىڭ 18 مامىرىندا قاراعاندى قالاسىندا 3-قالالىق ميليتسيا بولىمشەسىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا اتتانعان. سۇراپىل سوعىسقا قاتارداعى جاۋىنگەر بولىپ كىرىپ, از ۋاقىتتا ءبولىم كومانديرى بولىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن.

1943 جىلعى 3 ماۋسىمدا «لەنينگراد­تى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتال­عان. 1944 جىلى 12 ناۋرىزداعى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان ماراپات قاعازىندا رۇستەمبەكوۆتىڭ 1943 جىل­دىڭ مامىرىنا دەيىن – 207, 1943 جىل­دىڭ ماۋسىمىنا دەيىن – 232, 1944 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن 269 جاۋ اسكەرىنىڭ كوزىن جوي­عانى تۋرالى مالىمەت جازىلعان. بىراق باتىر ۇل رەسمي ماراپاتقا قول جەت­كىزە ال­ماي, 1944 جىلى 20 تامىزدا اۋىر جا­راقات الىپ, 24 تامىز كۇنى ماڭگىلىككە كوز جۇمدى.

 

كوزدەگەنىن ءمۇلت جىبەرمەگەن كۇيشى

سۇم سوعىس قانشاما تالانتتىڭ باعىن بايلادى. ونەر مايدانىندا رۋحانياتتىڭ جارشىسى بولۋعا ءتيىس ونەرلى ازاماتتار سوعىس دالاسىندا جاۋمەن جاعالاسىپ, قان كەشۋگە ءماجبۇر بولدى. سىبىزعىمەن كۇي تارتۋعا جارالعان ساۋساقتار مىلتىقتىڭ شۇرىپپەسىن باسۋعا داعدىلاندى. سونداي تالانتتى وعلانداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ىسقاق ۋاليەۆ ەدى.

1902 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى كازتالوۆ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن كۇيشى ازامات 1934 جىلى الماتىدا وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ بايقاۋىندا ايگىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ كوزىنە تۇسكەن.

احمەت جۇبانوۆ «وسكەن ونەر» كىتا­بىندا كۇيشىمەن العاشقى رەت 1934 جىلى كەزدەسكەنىن, وسىلايشا, سىبىزعىشىنى الماتىداعى وركەستر قۇرامىنا الىپ قال­عانىن, كۇيشىنىڭ 1938 جىلى لەنينگرادقا بارىپ, «امانگەلدى» فيلمىنە دە تۇسكەنىن جازادى.

سىبىزعى مەن دومبىرانىڭ قۇلاعىندا قاتار ويناعان ىسقاق ۋاليەۆ قىرىق جاسىندا مايدانعا اتتاندى. 1944 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىنا دەيىن مەرگەندەر ساپىنا جاۋ­مەن ارپالىسىپ, جاۋدىڭ 227 جا­ۋىنگەرىن جەر جاستاندىردى. كەۋدەسىنە ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن قاداپ, سوعىس دالاسىندا شەيىت كەتتى.

 

باتىرلىعى باعالانباعان بايجانوۆ

ەرلىگى ەل ەسىندە ماڭگىلىك قالۋعا ءتيىس باتىرلار ساپىندا پاۆلودار وبلىسىنا قاراستى باياناۋىل اۋدانىنىڭ تۋماسى زەيتىن بايجانوۆ تا بار. «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلىپ, «لەنين», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان باتىر ۇل 167-گۆارديالىق اتقىشتار پول­كىنىڭ, 61-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆي­زياسىنىڭ قۇرامىندا لەنينگراد, قىرىم, ۆورونەج, زاپوروجە, نيكولاەۆ, ودەس­ساداعى شايقاستارعا قاتىستى. ءتورت دۇركىن جارالانعان باتىر ەكى رەت اۋىر جاراقات السا دا, ءوز وتىنىشىمەن مايدان دالاسىنان كەتپەدى. مايدانداعى ساربازدارعا ۇستازدىق ەتىپ, 50 مەرگەن تاربيەلەدى. 1944 جىلدىڭ 14 تامىزىنداعى ەسەپ بويىنشا مەرگەن بايجانوۆ قارسىلاستىڭ 248 ساربازى مەن وفيتسەرىنىڭ كوزىن جويعان. باتىر 1945 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا ماجار­­ستاندى باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ شايقاسىندا قازا تاپتى.

 

سۇيەۋبايدىڭ ۇلى يساتاي

قازاق بالاسىنا ىرىمداپ باتىردىڭ ەسىمىن قوياتىنى دا بەكەر ەمەس. قازاقتىڭ ايگىلى باتىرى يساتاي تايمان ۇلىنىڭ ات­تا­سى, ماڭعىستاۋلىق يساتاي سۇيەۋباەۆ تا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەۋدە­سىن جاۋعا باستىرماعان ەرجۇرەك ەرلەرى­مىزدىڭ ءبىرى. وڭتۇستىك-باتىس مايداننىڭ 21-ارمياسىنىڭ 293-اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ قۇرامىندا العى شەپتە سوعىسقان يساتاي سۇيەۋباەۆ جاۋدىڭ 300 ساربا­­زىن جويىپ, باتىرلىعىن الەمگە ايگىلەگەن ەدى. سوعىس ۋاعىندا يساتايعا اقىندار ولەڭ ارناپ, بۇكىل گازەت جارىسا ماقالا جازعان. ماسەلەن, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qasaqstan») گازەتىنىڭ 1943 جىلدىڭ 20 تامىزىنداعى №171 سانىندا ءا.نىلدىباەۆتىڭ ء«ولىمدى جەڭگەن ءومىر» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەن. وندا:

«كوماندير يساتايدى ءسۇيىپ تۇرىپ, فاميلياسىن سۇرادى.

– يساتاي سۇيەۋباەۆ.

– ناعىز ەر ەكەنسىڭ, دوسىم! ءبىر ءوزىڭ 300 ءفريتستى ءولتىردىڭ!

– مۇمكىن ەمەس!

– راس, باۋىرىم, ءدال 300!

تانك تاعى دا العا جىلجىدى. ءبىر ءدوڭ­نىڭ شىعىس جاق بەتىندەگى بلينداجداردى, اتىس ۇيالارىن «كۆ» تالقانداي جونەلدى. نەمىستەر بەتى اۋعان جاققا قاشتى. يساتاي ون ادامعا ارنالعان وقتى جالعىز ءوزى اتىپ تاۋىستى», دەلىنەدى.

توعىز جەردەن جارالانسا دا, مايدان دالاسىنان كەتپەگەن باتىر ۇلدىڭ وسى ەرلىگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتانۋعا لايىق ەدى. بىراق وعان دا ءتيىستى اتاعى بۇيىرعان جوق!

ءسوز سوڭى: قىرعان جاۋى جۇزگە جەتپەگەن تالاي سارباز «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن ولجالاعان. ول سوزىمىزگە 1987–1988 جىلدارى ماسكەۋدىڭ اسكەري باس­پاسىنان جارىق كورگەن «گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەگەن ەكى تومدىق دالەل بولا الادى. قاراڭىز: «ارحيپوۆ ۆاسيلي ستە­پانوۆيچ. رۋسكي. پۋلەمەتچيك. پري وترا­­جەني كونتراتاكي پروتيۆنيكا ۋنيچتوجيل نەس­كولكو دەسياتكوۆ گيتلەروۆتسەۆ» ء(ى توم­­نىڭ 81-بەتى); بەلوۋسوۆ پاۆەل الەكساندروۆيچ. رۋسكي. اۆتوماتچيك. ۋنيچتو­جيل نەسكولكو ۆراجەسكيح سولدات ء(ى تومنىڭ 146-بەتى), بلاجكۋن اندرەي فە­دو­روۆيچ. ۋكراينەتس. سترەلوك. ۆ رۋكوپاشنوي سحۆاتكە ۋنيچتوجيل نەسكولكو گيتلەر­تسەۆ ء(ى تومنىڭ 146-بەتى). مۇنداي دەرەكتەردى كورگەندە جۇزدەگەن ءفاشيستىڭ كوزىن جوي­عان قازاقتىڭ جەتى باتىرىنىڭ ەرەن ەرلىگى ەلەنبەي قالعانىنا نالا بولاسىڭ!

قوش! ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءالى دە اشىلماعان اقتاڭداقتارى جەتەر­لىك. 200-دەن اسا جاۋدى جايراتقان قازاق­تىڭ باتىر ۇلدارىنىڭ سانى وسى جەتى كوكجالىمىزبەن تۇگەسىلمەيتىنى انىق. ماسەلەن, بۇل ماتەريالدا 2022 جىلى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جارلىعىمەن «حالىق قاھارما­نى» اتاعىنا يە بولعان ەكى باتىرىمىز, ياعني نەمىستىڭ 397 ساربازىن قىناداي قىرعان تولەۋعالي ابدىبەكوۆ پەن 281 ءفاشيستى جەر جاستاندىرعان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى مەرگەندەرگە توقتال­عان جوقپىز. جەڭىستىڭ 80 جىلدىق مەرەكە­­سىنە وراي ەرلىگى ەلەنبەي قالعان قاھار­ماندارىمىزدىڭ قاتارىن ەلدىڭ ەسىنە تاعى ءبىر مارتە سالۋدى عانا ماقسات تۇتتىق...