ءيا, ادەبيەتسۇيەر قاۋىم اڭگىمە قازاق پوەزياسىنىڭ ءبىر بيىگىنە اينالعان جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جونىندە ەكەنىن بىردەن اڭعارعان دا شىعار. جيىرما ءبىر جاسىندا قازاق ەلىنىڭ ءانۇرانىن جازعان جاۋھار جىردىڭ يەسىنە بيىل توقسان جىل تولادى. ونىمەن قوسا وسى جىلدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» دەپ جاريالادى. ءبىز وسى جايلاردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, اقىننىڭ قاراعاندى وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان جۇمىس كارتاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنباقپىز.
اقىن-جازۋشىلار قالامىن سۋىتىپ الماس ءۇشىن گازەت-جۋرنالدا, تەلەارنا مەن راديودا, تەاتردا جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. نەبىر شايىرلاردىڭ شىعارماشىلىققا قاتىسى جوق قىزمەتتەردى اتقارعانىن دا ءومىرباياندارىنان بىلەمىز. ال جاۋھار تۋىندىنى جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارۋ ءۇشىن ول تۋرالى ەتەنە زەرتتەپ بارىپ, قولىنا قالام العان جازۋشىلارىمىزدىڭ دا سول جازعاندارى كلاسسيكالىق دۇنيەگە اينالدى. قاراعاندى شاحتالارى, كومىر باسسەيندەرى كوپتەگەن قالامگەرگە تىڭ تاقىرىپ بولدى. ماسەلەن, عابيت مۇسىرەپوۆ پەن عابيدەن مۇستافين قاراعاندى تۋرالى رومان جازۋ ءۇشىن جەتى قات جەر استىنداعى كەنشى عۇمىرىن بايىپتاپ, زەرتتەدى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ايگىلى «قان مەن تەر» رومانىن جازار الدىندا بالىقشىلاردىڭ قاسىنان شىقپاپتى. وسى سەكىلدى جەتە زەرتتەلىپ جازىلعان شىعارمادان قاشاندا زەردەلى دۇنيە تۋاتىنى جازدىڭ جارىق كۇنىندەي اقيقات.
جۇمەكەن سابىر ۇلىنىڭ قاراعاندى شاحتاسىندا ءىزى قالدى. قوس قولىنا قايلا ۇستاپ, كەن قازدى. ەسەسىنە كەمەل ولەڭ جازدى. كەنشىنىڭ ەرەن-عايىپ بەينەتىن اق قاعازعا ءتۇسىردى. پوەزياسىنىڭ ءبىر جەلىسىنە كومىرلى قاراعاندى ارقاۋ بولدى. قاراعاندىنىڭ قايسار كەنشىلەرى, سولاردىڭ جالىن جۇرەكتەرى ولەڭىندە وتە اسەرلى ورىلەدى.
«بۇل ءومىردىڭ لاپىلداعان,
بار جالىنى – لاۆالاردا.
سول جالىنعا جەر ۇستىندە,
جالعىز تەڭەۋ تابىلار ما؟»,
دەپ جىرلايدى جۇمەكەن. ەڭبەك ءانۇرانىن جۇمەكەنشە جىرلاپ كەتكەن جۇمەكەڭنىڭ ءوزى عانا. تاعى بىردە ول بىلاي جازادى:
«قايلا. كۇرەك. كومىر قارا, كوز قارا,
مولتىلدەر تەك اپپاق ءتامشى سۇت-شامدار.
الاقانىن الدىرىپتى بوزبالا,
القىندى شال… اششى اۋانى جۇتپاڭدار!», دەپ تەبىرەنەدى اقىن. جۇمەكەن اقىننىڭ قاراعاندى جايىندا جازعان جىرلارىندا قاراپايىم كەنشىلەردىڭ قاجىر-قايراتىن سارپ ەتكەن ماڭداي تەر ەڭبەگى ايشىقتى كورىنىس تابادى.
«ەجەلگى مەنىڭ ارمانىم
– شاحتەر بوپ شىعۋ بولاتىن.
قيالمەن شارلاپ لاۆانى,
جۇرەككە شاتتىق تولاتىن.
قولىمدا, مىنە, جولداما,
جارق ەتتى سول ءبىر ارمانىم.
تۇرىڭدار, دوستار قاتارعا,
شاحتاعا مەن دە بارامىن».
بۇل – جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ 1955 جىلى شاحتاعا ەڭبەككە قابىلدانعان كەزدە جازعان ولەڭى.
جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ 1955–1956 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندى قالاسىنداعى №33/34 شاحتادا كومباينەردىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ءارحيۆتىڭ التىن قورىنداعى قۇندى قۇجاتتىڭ بەس جىلعا بەرىلگەندىگى جازىلعان. ءماتىنى كەلەسىدەي. «ناجيمەدەنوۆ جۋمەكەن سابىروۆيچ. ناتسيونالنوست – كازاح. مەستو روجدەنيا: وبلاست – گۋرەۆسكايا وبل. دەنگيزسكي رايون» دەگەن جازۋلار انىق كورىنەدى ەسەپ پاراعىندا. «پاسپورت ۆىدان – دەنگيزسكي رايون» دەگەن جازۋلار دا كوزگە ۇشىراسادى. ال قالعان جازۋ سياسى سارعايعان قاعازبەن بىرگە كومەسكى تارتقان.
– ەستۋىمىزشە جۇمەكەن سان قىرلى ادام بولىپتى. قاراعاندىعا كەلىپ, كومىر وندىرىسىنە ۇلكەن ۇلەسىن دە قوسقان. ونى ءبىزدىڭ ارحيۆتە ساقتالعان دايەكتى قۇجات دالەلدەيدى. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەمىز. شاحتادا جۇمىس ىستەگەنىن دالەلدەيتىن №394 بۇيرىق – اتاقتى اقىننىڭ كەندى ولكەدەگى ومىرىنە قاتىستى ەڭ قىمبات اسىل قازىنامىزدىڭ ءبىرى. سوڭعى كەزدە ىزدەۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. جۇمەكەن اقىننىڭ جالىندى جاستىق شاعىنىڭ كۋاسى بولىپ تابىلاتىن قۇندى قۇجاتتارى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ كورسەتۋگە تۇرارلىق تاريحي دەرەك, – دەيدى مەملەكەتتىك ارحيۆ قىزمەتكەرى نۇرعايشا قابديەۆا.
شاحتادا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ول 1956 جىلدىڭ اقپان ايىندا قاراعاندىلىق جاستارمەن بىرگە ماسكەۋگە بارىپ, كاسىپوداقتىڭ بۇكىلوداقتىق بايقاۋىنا قاتىسادى. ماسكەۋ ساحناسىنا شىعىپ, كۇي شەرتىپ, كوپشىلىكتى تاعى ءبىر ءتانتى ەتكەن كورىنەدى. وسى ءبىر ءساتتى ساپار جۇمەكەن اقىننىڭ ونەردەگى جولىن اشىپتى. بۇعان باستى سەبەپكەر بولعان «مايقۇدىق» شاحتاسىنىڭ سول كەزدەگى كاسىپوداق باسشىسى اۋكەباي كەنجين دەگەن ازامات كورىنەدى. «سەنىڭ ورنىڭ شاحتا ەمەس, كونسەرۆاتوريا ەكەن. دارىنىڭدى قور قىلماي استاناعا اتتان» دەپ كەڭەس بەرىپتى. ءسويتىپ, شاحتادا ءالى دە ءبىر-ەكى جىل جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىمى بار جاس جۇمەكەندى جوعارى ورىندارعا بارىپ ءجۇرىپ, زوردىڭ كۇشىمەن بوساتىپ الىپ, الماتىعا شىعارىپ سالىپتى. بەلگىلى قالامگەر قۇلتولەۋ مۇقاش 1991 جىلى اقپان ايىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىنە جاريالانعان «جۇرت بىلمەيتىن جۇمەكەن» دەگەن ماتەريالىندا بۇعان تولىعىراق توقتالادى.
جۇمەكەننىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشى مارات ازبانباەۆ تا شاڭ باسقان ارحيۆتەردى اقتارىپ-تەڭگەرىپ ءجۇرىپ, قۇندى دەرەكتەرگە قول جەتكىزدى. ول ونىسىن قاتتاپ, «مەنىڭ قازاقستانىم – جۇمەكەن» دەگەن جيناعىن جارىققا شىعاردى. زەرتتەۋشى كوبىنە جۇمەكەن مەن قاسىم پوەزياسىنداعى ۇندەستىكتى تامىرشىداي تاپ باسادى. ول تۋرالى ءوزى بىلاي دەيدى:
– جاس جۇمەكەننىڭ اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «اقىن مەن شاحتەر» اتتى ولەڭىن وقىپ, كەشى بولۋدى كوڭىلىندە ارمان ەتۋى دە زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى قاسىم ولەڭىندە اقىندىققا قۇمارلارعا ايتقان ەسكەرتپەسى بار ەمەس پە: «شاحتەر بولماي, شابىت قونباي, اشا الماسسىڭ جىر كەنىن», دەگەن. 1948 جىلى جازىلىپ جاريا ەتىلگەن قاسىمنىڭ «اقىن مەن شاحتەر» ولەڭىن گازەت-جۋرنالدى, اقىنداردىڭ جاڭا شىققان جىر جيناعىن قۇر جىبەرمەيتىن ساۋاتتى, سانالى وقىرمان جۇمەكەننىڭ وقۋى ابدەن مۇمكىن دەپ سانايمىز. سونىمەن قاتار قاسىم ولەڭىندە «بىزبەن بىرگە ءتۇس تەرەڭگە, تالابىڭنىڭ ءتۇر جەڭىن. سىرتى جارقىن, ءىشى سالقىن, قويساڭشى قۇر سىزۋدى; توڭبا ءوزىڭ, بولسىن ءسوزىڭ, تاس كومىردەي قىزۋلى» دەپ جاستارعا ءۇن قاتقاندا جۇمەكەن جۇرەگى قالىس قالا ما؟ ارينە, «جەر قۇلار, مەرت قىلار» دەپ قورىقپاي ول قاراعاندى باردى, كەن شاحتاسىن ءومىردىڭ قازىپ بەرىپ, ماڭگى ولمەس, ارتقىعا وي سالارلىق جىر جازىپ كەتتى. جۇمەكەننىڭ پوەزياداعى اعاسى قاسىمنىڭ «اقىن مەن شاحتەر» ولەڭىندە ايتىلماي قالعان سىرىنىڭ, تارتىلماي قالعان كۇيىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس قاراعاندى تۋرالى «ەسكە الىپ ەدىم» دەپ باستالاتىن ولەڭى بار. ءبىزدىڭ مۇراعاتتان كەزدەستىرگەن دەرەكتەرىمىز بويىنشا وي ولشەسەك جۇمەكەننىڭ بۇل ولەڭى ادام بالاسىنىڭ جەر بەتىندەگى تىرلىگىنىڭ تراگەدياعا تولى تاعدىر-تالايىنا ارنالعان شىعارما دەۋگە زاڭدى نەگىز بارلىعىن دالەلدەۋ بولاشاق ءىسى, – دەيدى م.اقتورعاي ۇلى.
قازاق پوەزياسىنىڭ قارا نارىنا اينالعان جۇمەكەن قارا ەڭبەكتىڭ دە قازانىنان قايناپ شىعادى. جۇمەكەن قالامىنداعى قاراعاندى وسىلايشا ولمەس ولەڭگە اينالدى...
قاراعاندى وبلىسى