پرەزيدەنت پارمەنىنەن كەيىن قازاقى جىلقىنى اسىلداندىرۋ جۇمىسى جۇيەلەنگەنى بەلگىلى. يگىلىكتى ءىستى ەرتە باستاعان شارۋالار دا بار. سونىڭ ءبىرى – ۇلىقباي شارۋا قوجالىعى. يەسى – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇزدىگى, بىلىكتى مامان ساپارعالي ساتباەۆ. ەلىمىزدىڭ باتىسىنان باقباقتىعا مۇعالجار جىلقىسىن اكەلىپ, اسىلتۇقىمدى قىلقۇيرىقتىڭ سانىن كوبەيتكەن. بۇگىندە مىڭعا جۋىق تازا قاندى قامبار اتا ت ۇلىگى ورىستە ءجۇر. ونداعان ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ءبۇتىن ءبىر وبلىستىڭ ابىرويىن اسىرىپ وتىر.
بالقاش اۋدانىنا قاراستى باقباقتى اۋىلى قۇمداۋىت جەر. ىرگەسىندە ىلە وزەنى اعىپ جاتسا دا, جاسىل جەلەككە تولى مەكەن دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. تابيعاتى قىستا سۋىق, جازدا اپتاپ ىستىق. شىلىڭگىر شىلدە كەلىسىمەن ماڭايداعى ءشوپ قۋراپ كەتەدى. داۋىل تۇرسا مالىن جوعالتقاننىڭ قاراسى كوبەيەدى. جەرگىلىكتى جىلقىلار ىقتاسىن جەر ىزدەپ, ءبىر اۋىلدان ەكىنشى اۋىلعا كوشەدى. سوندىقتان ءتورت تۇياقپەن تىنىسى اشىلعان جۇرتتىڭ سول تابيعي تالاپقا ساي مال باققاننان ارتىق قۋانىشى جوقتاي. مۇنى ەسكەرگەن ساپارعالي ساتباەۆ اقتوبە وبلىسىنداعى مۇعالجار جىلقى زاۋىتىنا ارنايى بارىپ, جاباعىلاردى ساتىپ الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە بالقاشتىقتار تازا قاندى جىلقى اسىراۋعا بەيىمدەلىپ كەلەدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى مەن سەكىلدى ازاماتتارعا ءۇمىت سىيلادى. قازاق دالاسىندا اسىلتۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەسى ءبىر پايىز عانا. 4 ملن-نان استام جىلقى بار دەسەك, سونىڭ 40 مىڭى عانا تەگىن ساقتاپ قالعان. الايدا بۇل دا ناقتى مالىمەت ەمەس. مۇعالجار جىلقىسىن بىرنەشە جىل زەرتتەدىم. ءبىزدىڭ تابيعاتقا بەيىمدىلىگىن سارالادىق. بىلتىر ارىپتەستەرىممەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ فورۋمىنا بارىپ, ەكى كۇن بويى مۇعالجار جىلقىسى تۋرالى قۇندى مالىمەتتەرگە قانىقتىق. بۇرىنعى ەمبى, قازىرگى مۇعالجار جىلقى زاۋىتىمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, بىرنەشە جىل بۇرىن وسى سالانى قولعا العان ەدىم. بۇگىندە سول جاباعىلار ەكى رەت تولدەدى. جىلقىلاردى اقتوبەدەن باقباقتىعا جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وعان ارنايى ۇلكەن كولىك كەرەك. جاباعىلار جەتكىزۋ قۇنىمەن ەسەپتەگەندە 1 ملن تەڭگەگە بارادى, ايعىرلاردىڭ باعاسى ودان 4–5 ەسە قىمبات», دەيدى شارۋا يەسى.
قازاق دالاسىندا جابىنىڭ ورنى ەرەكشە. قانداي دا تابيعاتقا بەيىم, اسا كۇتىمدى قاجەت ەتپەيدى. ءتۇز تاعىسى سەكىلدى بايتاق جەرىمىزدە ەمىن-ەركىن كەزگەندى جاقسى كورەدى. تىستان كەلگەن يت-قۇسقا وڭايلىقپەن الدىرمايدى. اككى ۇرى-قارىلار ۇيىردەن ءبولىپ ايداپ كەتكەنىمەن, الىسقا ۇزاي المايدى. سەبەبى ءجۇرىسى جايسىز, مەكەنىن ىزدەسە قىسقا اياعىمەن قاشىپ ۇلگەرمەيدى. ەڭ باستىسى, ەت پەن ءسۇت باعىتىندا تەڭدەسسىز مال تۇقىمى سانالادى. كوپ جىلقىعا تيەتىن اۋرۋ-سىرقاۋعا دا ءتوزىمدى. زاۋىت ماماندارى سەلەكتسيالىق جۇمىسقا باسا ءمان بەرىپ وتىر. تازا قاندى بۇزباۋ ءۇشىن ايعىرلاردى باسقا زاۋىتتاردان ساتىپ الادى. جەرگىلىكتى جىلقىنىڭ قانى ارالاسىپ كەتپەسىن دەپ شارۋاشىلىقتاعى 500 جىلقىنى ساتىپ جىبەرگەن.
«جابى – قازاقى جىلقىنىڭ سۇلتانى. بۇگىندە قوستاناي, كوشىم, اداي جىلقىلارىنا مەملەكەت تاراپىنان كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ولارعا سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىندە تۇر. شارۋاعا ءتيىمدىسى وسىلار. ءسۇت پەن ەت باعىتىندا باسەكەگە قابىلەتتى. ءبىز كارتوتەكالىق جۇمىس جونىندە مۇعالجار تۇقىمى اۆتورىنىڭ ءبىرى نابيدوللا كيكەباەۆپەن كەڭەستىك. اسىلتۇقىمدى جىلقىنىڭ مىندەتتى تۇردە قۇجاتى بولۋى شارت. ماسەلەن, اعىلشىنداردىڭ تازا قاندى جىلقىلارىنىڭ ارعى تەگى عاسىرعا سوزىلادى. بىزدە ءۇش ايعىردىڭ تەگى ساقتالعان. ولارعا ناقتى عىلىمي تالداۋ جاسالىپ, مۇعالجار جىلقىسى ەكەنى انىقتالعان. اقتوبەدەگى جىلقى زاۋىتى بايتالداردى ساتقان جوق, ايعىرلاردى 6–7 ملن-عا الدىق. ەكى بيەنى قوسۋعا عانا رۇقسات ەتتى. وسى سالاعا دەن قويعاننان كەيىن بۇگىندە سونداعى زاۋىتتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. شالعاي جەر, 3 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جولدى ءجۇرىپ ءوتۋ قيىن. كوپ قاراجات كەتەدى. كەيدە زاۋىت باسشىلىعىمەن قارجىنى ءبولىپ تولەۋگە ۋاعدالاسامىز», دەيدى س.ساتباەۆ.
جىلقىلار جاقىن ماڭايداعى شارۋالار ساتىپ الىپ جاتىر. جابىلاردىڭ قۇنى 800 مىڭنان 1 ملن-عا دەيىن بارادى. ءىرى قوجالىقتار 3–4 باستان الادى. وبلىس كولەمىندە ۇلىقباي شارۋا قوجالىعى عانا مۇعالجار جىلقىسىن باپتاپ وتىر. باسقا شارۋالارعا اقتوبەدەن «اربالاعانشا», جاقىننان ساتىپ العانى ءتيىمدى. ونىڭ ۇستىنە كاسىپ يەسى 3 ايعىردان تۇقىم الىپ, ءبىر-بىرىنە ارالاستىرماي, تەگىن ساقتاپ وتىر. قان ارالاسىپ كەتسە, جاڭا تۋعان ق ۇلىن ءالسىز بولادى. وندا مالعا ءتان دەرتى دە ۇلعايادى. سوندىقتان ۇنەمى سەلەكتسيا جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, ءبىر ايعىردان تاراعان بايتالداردى ىرىكتەپ, باسقا ءۇيىردىڭ ايعىرىن ءبولىپ الىپ, ءبىر قوراعا قامايدى. ءبىر-بىرىنە باۋىر باسقانشا, ابدەن ۇيرەتىپ, جەكە ءۇيىر قالىپتاستىرادى. مۇعالجار-باقاناس جىلقى زاۋىتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قوناقباي جۇمابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جىلقىلار جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە جالىن كۇدىرەيتىپ جۇرەدى.
«بۇرىن دا جىلقى باعىپ ءجۇرمىز عوي, بىراق شىبىن-شىركەيدى, شىلدەنىڭ مي قايناتار ىستىعىن بۇيىم كورمەيتىن مۇنداي جىلقىلارعا قايران قالماسقا بولماس. باسقا جىلقىلارداي كولەڭكە قۋالامايدى, ۇيەزدەپ تۇرا بەرەدى. 10 بيەگە 8–9 ق ۇلىننان كەلەدى, ءىش تاستامايدى. تەرىسى وتە قالىڭ, پىشاق وڭايلىقپەن كەسپەيدى. ەتتى كوپ بەرەدى, ەتتىلىگى 65–70 پايىزعا دەيىن بارادى. جايىلىپ جۇرگەن جەرىنەن ۇستاپ اكەلىپ, سويا بەرسەڭىز بولادى. بورداقىلاپ اۋرە بولمايسىز. ءار تۇقىمنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, جەرگىلىكتى جىلقىلاردان 4 ەسە كوپ ءسۇت بەرەدى. ءار ساۋعاندا 2 ليتر شىعادى. ءسۇتى مايلى كەلەدى, ق ۇلىنىنىڭ كوپ ۇزاماي-اق جونى استاۋداي بولادى. نەگىزى, تازا قاندى بيەلەر ءسۇتتى بولمايدى, بىراق بۇل جابىلاردىڭ تۇرقى بولەك. جەر تالعامايدى, بىردەن جەرسىنەدى», دەيدى ق.جۇمابەكوۆ.
مۇعالجار جىلقىسى باقباقتىنىڭ كليماتىنا وتە قولايلى. ارتىق شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. قىستا توننالاپ جەمشوپ ساتىپ المايسىز, جايىلىم جەر بولسا, جەتىپ جاتىر. جەرگىلىكتى جىلقىلار كوكتەمدە بۇراتىلىپ قالسا, بۇلار قونىن تولتىرىپ جۇرەدى. شارۋاعا ەڭ قولايلىسى سول. وكىنىشكە قاراي, مىنىسكە جارامايدى, ۇستىنە مىنگەن ادام اۋناپ ءتۇسۋى مۇمكىن. قانشا جەردەن جۋاس كەلسە دە, تەك ەت پەن ءسۇت الۋ ماقساتىندا پايدالانعان ابزال. بويى ورتا, تاپال كەلەدى, دەگەنمەن باشقۇر, قالماق جىلقىلارىنا قاراعاندا الدەقايدا بيىك. ءتىپتى ساحالىقتار ارنايى ۇشاق جالداپ, ءبىزدىڭ ايعىرلاردى ساتىپ الىپ جاتىر ەكەن. ياكۋتيانىڭ ايازىنا تەرىسى قالىڭ مۇعالجار جىلقىلارى قىڭق ەتپەيدى.
بۇل جىلقىلار كوپ جورتىپ جۇرە بەرمەيدى. بوران سوقسا بىردەن توقتاپ قالادى, ىقتاسىن جەر ىزدەپ كەتپەيدى. كۇزدىڭ سۋىعىندا قاتتى قۋىپ ايداۋعا بولمايدى, ءجۇنى تولىق ماتاسپاعاندىقتان سۋىق ءوتۋى مۇمكىن. سۋىق وتكەن جاعدايدا قىستا ازىپ كەتەدى. سوندىقتان باپپەن, جايىپ ءجۇرىپ ايداعان ءجون.
بۇگىندە فەرمادا 7 ادام قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ ايلىق جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە. جىل سوڭىندا 1,5–2 ملن كولەمىندە سىياقى بەرىلەدى. ارقايسىسىنىڭ قۇمدى جولعا ارنالعان كۆادروتسيكلدەرى, موتوتسيكلدەرى بار. كەشكە دەيىن ءۇيىردىڭ سونىندا جۇرمەيدى, الىستان باقىلاپ وتىرادى. مالدى اۋىل باقباقتاقتىدان 20–30 شاقىرىم جەردە عانا بولعاندىقتان, كەزەكتەسىپ وتباسىنا بارىپ تۇرادى. ينتەرنەت جەلىسى, سۋ, گاز, تاماقپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلگەن. بارلىعى دەرلىك جەرگىلىكتى جەردىڭ ازاماتتارى. قازىر ولار 40-تان استام ءۇيىردى قاداعالاپ وتىر.
ء«ار ايعىر 20–30 بيەدەن ۇستايدى. تابىن-تابىنعا بولىنگەن, ءار تابىننىڭ ءوز باقتاشىسى بار. قۇلانباسىعا, ىلە وزەنىنىڭ بويىنا, بوزبيىككە جايامىز. ارقايسىسىنىڭ سۋاتى بولەك. قورا تولىقتاي زامان تالابىنا ساي. جازدا مالدار كولەڭكەلەپ تۇراتىن ۇلكەن شاتىرلى قورا سالىنعان. كەشكە قوراعا قامامايمىز, ۇيىرلەردى دۇربىمەن شولىپ, ساناق جۇرگىزەمىز. اسا اۋىر جۇمىس جوق. ايلىعىمىزدى ۋاقىتىندا بەرەدى. سىرقاتتانىپ قالساق, ەمدەلۋگە دە كومەكتەسەدى. ءۇيىردى بولگەندە تاي-جاباعىلارعا عانا جەمشوپ بەرەمىز. كوبىنە ۇيىردە جۇرە بەرەدى. وسى كۇزدە 20 باس كەلدى, ءبارى بىردەن جايىلىپ كەتتى. جەرشىل ەمەس, ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ كەتەدى. ەڭ قىزىعى, ايعىرلار ۇيىردەن وزىنەن تاراعان ق ۇلىندى ءبولىپ تاستامايدى, قانشا جۇرسە دە جۇرە بەرەدى», دەيدى باقتاشى تالعات بوزىمباەۆ.
بالقاش اۋدانى 70 پايىز ءشولدى بولعاندىقتان, مال, ەگىن شارۋاشىلىعىنا كوپ شىعىن كەتەدى. سوندىقتان وسىنداي شىدامدى جابىلار قاجەت. مۇنداعى مىڭ باس جىلقى ءۇيىر-ۇيىرگە بولىنگەنىمەن, بىرگە جۇرەدى. جاي جىلقىلار سەكىلدى ءبولىنىپ كەتپەيدى. باقتاشىلار ۇنەمى تۇز جالاتىپ تۇرادى. اقساق-توقساقتاردى قوراعا اكەلىپ, اپتالاپ ەمدەيدى. ەمدەپ بىتكەن سوڭ, قايتا ۇيىرگە قوسادى. جاقىندا شارۋا يەلەرى 20 ملن تەڭگەگە 7 جاسقا شىققان ءىرى ايعىر ساتىپ العان. ونداعى ماقسات – سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى تاعى دا جۇيەلەۋ. كەيبىر ايعىرلاردىڭ ۇيىردەگى بيەلەرگە تولىق كۇشى جەتپەيدى. سول سەبەپتى سىرتتان مىقتى ايعىرلاردى ساتىپ الادى.
«ايعىرلاردى اقپاننان باستاپ بورداقىعا كىرگىزە باستايمىز. ناۋرىزدىڭ 25-ىندە ۇيىرگە سالامىز. ابدەن قۋاتتى بولىپ تۇسكەنى ابزال. سوندا ق ۇلىنى مىقتى بولادى. كەلەسى جىلى سول ايعىرلار دۇرىس ق ۇلىن تۇسىرمەسە, باسقا ايعىرلارمەن الماستىرامىز. بىلتىر 300 جابى ساتتىق. جەرگىلىكتى ازاماتتارعا جەڭىلدىكپەن بەرەمىز. قازىر اۋىلداعى جىگىتتەر وسى شارۋاعا دەن قويىپ جاتىر. شىعىنى كوپ ەمەس, ەتى مول, ءسۇتى مايلى, مۇنداي مال تاپتىرا بەرمەيدى. كوبى جابى مەن قۇلاننىڭ بۋدانى دەيدى, اياعىنا قاراساڭىز زەبرانىڭ جولاعى سەكىلدى جولاقتار بار. سوندىقتان بولار, ەركىن جۇرگەندى جاقسى كورەدى», دەيدى ق.جۇمابەكوۆ.
الداعى ۋاقىتتا شارۋاشىلىق جىلقى سانىن كوبەيتۋدى ويلاپ وتىر. ءسۇت ونىمدەرىن شىعارۋ دا جوسپاردا بار. ساپارعالي ساتباەۆ وبلىستا وسىنداي ۇلكەن شارۋالاردى كوبەيۋتۋ ماقساتىندا تيىمدىلىگىن ءتۇسىندىرىپ, پايداسىن دا ايتىپ ءجۇر. جارتى عاسىرعا جۋىق عۇمىرىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ارناعان ارداگەردىڭ ەڭبەگى كول-كوسىر. وسى يگىلىكتى ءىستىڭ باسىندا دا ءوزى تۇر. ەڭ العاش, 1994 جىلى وبلىس كولەمىندە شارۋاشىلىق اشقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. 1979 جىلى قازاق دالاسىنا دەگەرەس قويىن اكەلگەن مامان. ناعىز ەڭبەك ادامى. ودان بولەك اتبەگىلىك قاسيەتى دە بار, بۇگىندە جۇيرىكتەرى بايگەنىڭ الدىنان كورىنىپ ءجۇر.
بىلتىر وتكەن كوشپەلىلەر ويىنىن قىرعىز تۇلپارىن ارتتا قالدىرىپ, توپتىڭ باسىنان كورىنگەن «ايقاباق» اتتى جۇيرىكتىڭ يەسى, وسى – ساپارعالي ساتباەۆ. بۇگىندە اۋىلداعى جىگىتتەرگە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, بايگەگە دايىنداپ ءجۇر.