تاعدىرشەشتى جىل تابىستى بولسا يگى

مەملەكەت ءتيىمدى بيۋدجەت ساياساتىن تابۋدىڭ جولىن ىز­دەپ جانتالاسىپ-اق جاتىر. بىراق ول ءوزى وڭايلىقپەن تابىلا قويمايتىن دا سەكىلدى. ونى اركىم ء(ار ەل) اششى مەن تۇششىدان العان ساباعىنان قورىتىپ, قالىپتاستىرسا كەرەك. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا «ەلىمىزدە جاڭا ءارى بارىنشا قاتاڭ بيۋدجەت ەرەجە­لەرى قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىنە ەكى جىل بولدى. الايدا بۇل جۇيە ءاردايىم جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوق. نەلىكتەن ولاي بولدى؟ وعان ۇكىمەت ءوزى جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس», دەپ اشىنا سويلەدى. 

جوعارىداعى كىلت سوزدەردى بەكەر ىركەس-تىركەس قولدانعان جوقپىز. ۇشەۋىن تاپ قازىر بىرىنەن ءبىرىن اجىراتىپ قاراستىرا المايسىز. سالىق تۇسپەسە, بيۋدجەت كەميدى. بيۋدجەت كەمىسە, ۇلتتىق قورعا جۇگىنەمىز. ءاسىلى, قور كەلەشەك ۇرپاق قاجەتى ءۇشىن دەپ ساقتالىپ, ءتيىمدى سالىق ساياساتى بيۋدجەتتى وزدىگىنەن تولتىرۋى كەرەك ەدى. ال بىزدە ولاي بولمادى. ۇلكەن ءبىر اعاتتىق كەتتى. ونىڭ سەبەبىن تومەندە تارقاتامىز. ەندى پرەزيدەنت ايتقانداي ناقتى ەسەپتەپ, جاناما فاكتورلاردى ەسكەرىپ, قىسقا مەرزىمدە جاڭا بيۋدجەت جانە سالىق كودەكستەرىن دايىنداپ شىعۋ قاجەت.

ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر 23 ترلن تەڭگە شىعىن بولىپ, سالىقتان 12 ترلن تەڭگە تابىس ءتۇستى. بيىلعى مەجە – 25 ترلن شىعىن, 15 ترلن تەڭگە تابىس. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە, بالالارعا اقشا تولەۋ بىلاي تۇرسىن, ۇلتتىق قوردىڭ ءوزىن دە تاپپاي قالامىز دەيدى ساراپشى.

«سالىقتىڭ قىمباتتاۋى ەش­كىمگە دە ۇنامايدى. بىراق مەملەكەتتىك قارجىنىڭ تۇراق­سىز­دىعى تەڭگەنى قۇنسىزداندىرىپ, ينفلياتسيانى شارىقتاتادى. ارعى جاعىندا الەۋمەتتىك قيىن­دىق­تاردىڭ دا توبەسى كورىنەدى. سوندىقتان مەن سالىقتى كوتەر­گەننەن باسقا جول كورىپ تۇرعان جوقپىن. ال نەلىكتەن ققس تاڭداپ الىندى؟ ءۇش نەگىزگى سالىق بار – ققس, كتس جانە جتس. كتس-نى قوزعاۋعا بولمايدى, ول – كومپانيانىڭ دامۋ قورى, تابىس بولماي ينۆەستيتسيا مەن نەسيەلەۋ دە بولمايدى. جتس سونشالىقتى كىرىس بەرمەيدى. ال ققس – ەڭ بەيتاراپ سالىق. ءيا, تۇتىنۋشىعا 8%-عا قىمباتتاعان چەك كەلەدى. دەگەنمەن جاعداي بۇدان ناشارلاپ كەتپەيدى. 2023 جىلى 20% بولعان ينفلياتسيانى دا كورگەنبىز. ءيا, ول ينفلياتسيانى ءورشىتۋى مۇمكىن, بىراق از ۋاقىتقا عانا», دەيدى ەكونوميست.

جاقىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك «Kazakhstan Economic Update» اتتى ەسەبىندە ەلدەگى سالىق رەفورماسىن تالدايدى. بانك ساراپ­شىلارىنىڭ جازۋىنشا, كەيىنگى ون جىلدىقتا قازاقستان جوعارى سالىق ەكونوميكاسىنان تومەن سالىق ەكونوميكاسىنا اۋىستى.

«سالىق تۇسىمدەرى 2008 جىلعا دەيىن تۇراقتى ءوستى. 2009–2022 جىلدار ارا­لى­عىن­دا تۇراقسىز سالىق ساياساتى جانە ءتيىستى دەڭگەيگە جەتپەگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ سالدارىنان تراەكتوريا كۇرت وزگەردى. بۇل اۋىسۋ اسىرەسە 2020 جىلى قاتتى سەزىلدى. سول جىلى سالىق ءتۇسىمى 2000 جىلدان بەرى العاش رەت ءىجو-ءنىڭ 14,1%-ىنا دەيىنگى دەڭگەيگە قۇلدىراپ كەتتى. مۇنداي اۋىسىم كىرىستەر بازاسىن بۇزدى», دەپ جازادى ساراپشىلار.

حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى ۇكىمەت جىبەرگەن قاتەلىكتى انىق بايقاپ, دياگنوزدى ءدال قويا­دى. باياندامادا «كىرىستەردىڭ تو­مەن­دەتىلگەن دەڭگەيىنە مۇناي ءتۇسىمىنىڭ تومەندەۋى سەبەپ بولدى. سەبەبى 2024 جىلى مۇناي ءوندىرۋ وزگەرگەن جوق, ال الەمدىك باعا وزگەردى», دەپ ءبىر تۇيىندەيدى. ودان كەيىن «بيلىكتىڭ بيۋدجەت كىرىسىن جيناۋ بولجامىنىڭ نەگىزىنە وزەك بولعان شامادان تىس وپتيميستىك ءوسىم كريتەريى كىرىس تاپشىلىعىنا الىپ كەلدى», دەيدى. «نەگىزى ارىق سويلەپ, سەمىز شىققاندارىڭ ءجون ەدى, الايدا بيۋدجەتتىك جوسپاردا مۇناي باعاسىن تىم قىمباتىراق بەلگىلەپ الىپ, ەندى سونىڭ زاردابىن تارتىپ جاتىر­­­سىڭ­­­­دار» دەپ اۋدارۋعا بولادى بۇل جولداردى.

«2015–2022 جىلدار ارالىعىن­دا سالىق ءتۇسىمىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى ءىجو-ءنىڭ نەبارى 17%-ىن عانا قۇرادى. بۇل كىرىسى جوعارى ەلدەردىڭ (نەگىزىنەن ەىدۇ ەلدەرى) كورسەتكىشىنەن (34%) الدەقايدا تومەن. سونداي-اق رەسۋرسقا باي اۋستراليا, كانادا, چيلي سەكىلدى ەلدەردەن ارتتا قالىپ تۇر. ەكونوميكالىق الەۋەت پەن مەم­لەكەتتىك شىعىستاردى ۇي­لەس­تىرە الماعاننان كەيىن وسىنداي الشاقتىق پايدا بولدى. 2000–2008 جىلدارى قازاقستان سالىقتىڭ ءىجو-گە قاتىناسىن 20-دان 28%-عا دەيىن ارتتىردى. سالىق تۇسىمدەرى دەڭگەيىندەگى الشاق­تىقتى اجەپتاۋىر قىس­قار­تىپ, 2000 جىلى 60, 2008 جىلى 87% مەجەسىن باعىندىردى. ءسويتىپ, ورنىقتى پروگرەسكە قول جەتكىزدى. الايدا سول ۋاقىتتان بەرى كونۆەرگەنتسيا توقتاپ قالدى, بۇل نەگىزگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن دامۋدى قارجىلاندىرۋعا سالىقتى نەعۇرلىم دايەكتى جيناۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى», دەيدى بانك مالىمدەمەسىندە.

جاقسى, سالىقتىڭ جايىن ايتىپ تا, جازىپ تا جاتىرمىز, ەپتەپ تۇسىنىكتى. ال ۇلتتىق قوردىڭ قازىرگى احۋالى قانداي؟ بيىل قاڭتاردا قوردان 551 ملرد تەڭگە الىنعان. تۇسكەن تابىس – 148 ملرد تەڭگە. ءتۇسىم 69%-عا ازايىپ, الۋ 8,5%-عا ارتقان. 551 ملرد تەڭگەنىڭ 400 ملرد-ى – كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت, 150 ملرد-ى – نىسانالى ترانسفەرت, 595 ملن-ى – باسقارۋ شىعىنى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قا­ۋىم­­داس­تىعىنىڭ حابارلاۋىن­شا, ۇلتتىق قور قاراجاتىن باس­قارۋدا بىزگە «سانتياگو قاعي­داتىنا» جۇگىنگەن ءجون بول­ماق.

«جالپى, 33,1 ترلن تەڭگە قارا­جات جاع­دايىندا 5,6 ترلن تەڭگە الىندى, بۇل – ونىڭ اكتيۆىنىڭ 17%-ى. مۇنداي كولەمدەگى ترانسفەرت قور ءوسىمىن ايتارلىقتاي شەكتەيدى. قور ءرولىن نىعايتۋ ءۇشىن تاۋەلسىز قورلاردى باسقارۋدىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىنىڭ ەتالونى بولىپ سانالاتىن 24 ىرگەلى «سانتياگو قاعيداتىن» ۇستانۋ قاجەت. اشىلاتىن اقپاراتتىڭ تولىقتىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن رەگلامەنتتەيتىن قاعيداتتار (11, 17 جانە 23 قاعيداتتار), مىندەتتى تۇردە تاۋەلسىز اۋديت جۇرگىزۋ (12 قاعيدات), سونداي-اق ينۆەس­تي­تسيا­لىق باسقارۋ سالا­سىن­داعى وزىق الەمدىك تاجىري­بەنى ستراتەگيالىق بەيىمدەۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى (مىسالى, نورۆەگيا ۇلت­تىق قورىنىڭ اكتسيالارداعى ۇلەسى (70%) وبليگاتسيالاردىڭ ۇلە­سى­نەن (27%) ەداۋىر اسادى)», دەپ تىعى­رىق­تان امالداپ شىعۋدىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىن ۇسىنادى قاۋىم­داستىق.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن 2029 جىلعا قاراي 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مىن­دەتى مەن ۇزاقمەرزىمدى بيۋدجەت تاپ­شى­لىعى بيۋدجەت بالانسىن جاق­سار­تۋدا شۇعىل ءىس-شارا­­لار قا­بىلداۋ قاجەتتىلىگىن تۋعىز­دى.

2025 جىل – شەشۋشى جىل. بيىل سالىق كودەكسى قابىلدانادى. ققس مولشەر­لە­مەسىنىڭ وسۋىنەن تۋىن­داعان احۋالدىڭ العاشقى اسەرىن دە بيىل بايقايمىز. سونىمەن قاتار «تەڭىز» كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى ۇلت­تىق قورعا تۇسەتىن تابىس تا ارتۋعا ءتيىس دەپ بولجانىپ وتىر. سالىق, بيۋدجەت, ۇلتتىق قور ساباق­تاستىعىنىڭ جىلدى قالاي قورىتىندىلايتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى.