الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلى بەتپە-بەت كەلەتىن عالامعا ورتاق پروبلەمالاردى بىرلەسە ەڭسەرۋ – دامىعان مەملەكەتتەردى ءبىر ارنادا توعىستىراتىن ورتاق مىندەت. ورتالىق ازيانىڭ بىرقاتار ەلىنەن كەلگەن وزىق ويلى ساراپشىلار وسى ماسەلەلەردى الماتىدا وتكەن 5-ءشى «ەو-ورتالىق ازيا ازاماتتىق قوعام فورۋمى» بارىسىندا تالقىلادى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جوبالارعا قىزمەت كورسەتۋ جونىندەگى باسقارماسى (يۋنوپس) ۇيىمداستىرعان ءۇش كۇندىك ءىس-شارا ايماقتىڭ بولاشاعىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردى سارالادى. اتاپ ايتقاندا, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, كليماتتىڭ وزگەرۋى, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ بۇگىنگى ءورىسى, جاستار ماسەلەسى, ايەلدەر قۇقى مەن ولاردىڭ قوعامداعى ورنى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سەكىلدى ماڭىزدى تاقىرىپتار باسقوسۋدىڭ وزەگىنە اينالدى.
فورۋم جۇمىسىن اشقان ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى الەشكا سيمكيچ دەموكراتيالىق باسقارۋ مەن ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
«ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ىنتالى. سەبەبى وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى, الەۋمەتتىك ينكليۋزيۆتىلىكتى جانە ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوساتىن ازاماتتىق قوعامنىڭ باعا جەتپەس جۇمىسىن قولداۋ ماڭىزدى. ىنتىماقتاسا وتىرىپ, ءبىز جاستار مەن ايەلدەردىڭ ءوز بولاشاعىن قالىپتاستىرۋدا بەلسەندى ءرول اتقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەمىز. تسيفرلىق ترانسفورماتسيادان باستاپ, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دەيىنگى زامانىمىزدىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كۇش بىرىكتىرە شەشە الامىز», دەدى ول.
ۇيىم ۇسىنىپ وتىرعان ءتورت جىلدىق باستامانىڭ اۋقىمى كەڭ. ساراپشىلار پايىمىنشا, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ وڭىرلىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارماق. ەڭ باستىسى, ورتاق تاجىريبە الماسۋ الاڭى ورتالىق ازياداعى ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە تۇسپەك.
وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق قوعام باستامالارى مەن وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى قولداۋعا دەگەن بەيىلدىلىگىنە توقتالعان قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا: «قازاقستان ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جوبالاردى قولعا الىپ كەلەدى. بۇل فورۋم ماقساتتارىمىزدى ۇيلەستىرىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وركەندەۋى مەن ينكليۋزيۆتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ جولىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە باعىتتالعانى انىق. ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارى مەن ۇكىمەت وكىلدەرى اراسىندا سىندارلى ديالوگ ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور», دەپ اتاپ ءوتتى.
فورۋم جۇمىسىندا مۇددەلى تاراپتار وڭىرلىك سىن-قاتەرلەردى تويتارۋ باعىتىندا تاجىريبە الماسىپ, قابىلدانعان شەشىمدەردەردىڭ ناتيجەلەرىمەن ءبولىستى. وڭىردەگى ازاماتتىق قوعام الەۋەتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان «ەو-نىڭ ورتالىق ازياعا ارنالعان ازاماتتىق قوعامدى قولداۋدىڭ ايماقتىق مەحانيزمى» جوباسى ارقىلى قاتىسۋشىلار الەۋمەت, ەكونوميكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىك ورناتپاق.
اۋسترياداعى يۋنوپس ەلارالىق كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى مىندەتىن اتقارۋشى گيۋرەل گۋركاننىڭ ايتۋىنشا, تاراپتار ىنتىماقتاستىعى ءبىلىم الۋعا, سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ارناسىن كەڭەيتۋگە, وسى ايماقتىڭ ەلدەرى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا وڭ ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋگە كومەكتەسەدى. ساراپشى ازاماتتىق قوعام جەرگىلىكتى دەڭگەيدە وڭ وزگەرىستەر تۋدىرۋ ارقىلى قاي كەزدە دە اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ العى شەبىندە تۇراتىنىن باسا ايتتى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ جاندانۋىنا ۇلەس قوساتىن بىردەن-ءبىر قۇرىلىم – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار. مەملەكەتتىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە ازاماتتاردىڭ بەلسەنە ارالاسۋى – دامىعان ەلدەرگە ءتان قالىپتى ءۇردىس. دەگەنمەن قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى ءبىر كۇندە قالىپتاسا سالار شارۋا ەمەس. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە ەداۋىر باستامالار قولعا الىنعان.
«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە قابىلداناتىن بارلىق شارا ازاماتتىق قوعامنىڭ ءۇنى ەسكەرىلىپ بارىپ جۇزەگە اسادى. ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن جۇزەگە اسىرۋدا پرەزيدەنت پارمەنىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق قۇرىلتاي ۇلتتىق ديالوگ الاڭىنا اينالىپ وتىر. قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستار ۇزاقمەرزىمدى ساياسي جانە الەۋمەتتىك مادەني رەفورمالارعا نەگىز بولادى. بىلتىر ەكى ماڭىزدى زاڭ قابىلدانعان ەدى. قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ ارقاسىندا پەتيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, ازاماتتىق قوعامعا مەملەكەت ىستەرىنە تولىق قاتىسۋ فۋنكتسيالارىن بەرەتىن تەتىكتەر ەنگىزىلدى. بۇگىنگى فورۋم ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن حالىقتىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزسە, ەكىنشى جاعىنان قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن ساياسي-ەكونوميكالىق ءھام الەۋمەتتىك-مادەني بايلانىستارىن تەرەڭدەتۋگە سەرپىن بەرەدى. بۇگىن تالقىلانعان تاقىرىپتار تاراپتارعا جاڭا ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ەكونوميكالىق دامۋ, تۇراقتى ەنەرگەتيكا, تسيفرلاندىرۋ, كولىك لوگيستيكا سالالارىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار تالقىلاندى. بۇل قازاقستانعا ەۋروپادان تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىز. ازاماتتىق فورۋم ەلىمىزدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ, ازاماتتىق قوعامدى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتادى», دەيدى مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ايزادا قۇرمانوۆا.
الەمدەگى كليماتتىڭ وزگەرۋى ءتۇرلى تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋىنە اكەلىپ وتىر. جەر سىلكىنىسى, سۋ تاسقىنى, ورمان مەن دالا ورتتەرى, اۋانىڭ لاستانۋى ادام دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. بۇل رەتتە اۋىزسۋ مولشەرىنىڭ تومەندەۋى مەن قورشاعان ورتا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى جۇرەك قانتامىرلارى اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم كولەمىن ۇلعايتقان. فورۋمعا قاتىسقان ساراپشىلار جەر شارىنداعى تابيعي وزگەرىستەر كوپتەگەن پسيحيكالىق اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە ىقپال ەتەتىنىن ايتادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, كليمات وزگەرۋىنىڭ تەرىس سالدارى حالىقتىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارىنا ءارتۇرلى اسەر ەتەدى. اسىرەسە ايەلدەر, بالالار, قارت ادامدار, مۇگەدەكتەر سەكىلدى وسال ساناتتار ايرىقشا قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ كۇردەلەنۋى دە نازاردان تىس قالمادى. اتالعان ماسەلەلەردىڭ سالدارىنان ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار ارتىپ جاتىر. مۇنداي ەڭ ناشار ستسەناريلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ءبىر ورگانيزم سەكىلدى جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگى ايتىلدى.
فورۋم قاتىسۋشىلارى ۇزدىكسىز دامۋ ۇدەرىسىنە بەت العان قوعامدا ايەل قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى لايىقتى دەڭگەيدە ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن ايتتى. كوپتەگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ مىسالعا الىنىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى نازىك جاندىلار قۇقىن قورعاۋ كەيىنگى جىلدارى العا جىلجىعانى ايتىلدى. دەگەنمەن كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ايەلدەردىڭ قوعامداعى رولىنە, لاۋازىمدى قىزمەتتەردە ايەل ادامدارعا بەرىلەتىن كۆوتالارعا ءالى دە كوڭىل ءبولىنۋ كەرەك.
«ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ءىسى بۇگىنگى فورۋمداعى ەڭ ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن. قازىرگى تاڭدا جاستار مەن ايەلدەردى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىستىرۋ پروبلەماسى جوق ەمەس. ەلىمىزدە ايەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي ناۋقانداردا دەپۋتات نەمەسە ساياسي لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن ءالى دە بولسا كۇشەيتۋ قاجەت. زاڭعا سايكەس شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىندە ايەلدەر, جاستار, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار بارلىعىن قوسا العاندا 30 پايىزدى قۇرايدى. مەنىڭشە, بۇل ءالى دە از. ونىڭ اۋقىمىن, ايەلدەردىڭ بيلىكتەگى ۇلەس سالماعىن ءالى دە كوبەيتۋ كەرەك دەپ سانايمىن. وتباسى قۇندىلىقتارى مەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى ايەلدەر ينستيتۋتى تەرەڭنەن تالداپ, زەردەلەي الادى. اسىرەسە ەل ايماقتارىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىندا ايەل ادامداردىڭ ۇلەس سالماعى از», دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق ازاماتتىق اليانسى زتب پرەزيدەنتى جىبەك احمەتوۆا.
فورۋم جۇمىسىندا تاقىرىپتىق تالقىلاۋلاردان بولەك, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دانيا ينستيتۋتى باستاعان ارنايى باعىتتاعى ماماندار سەمينارلار وتكىزىپ, قاتىسۋشىلار وي-پىكىر الماستى.
الماتى