قالا كوشەلەرىنىڭ بويىندا, بۇزىلعان ۇيلەردىڭ قابىرعاسىندا, وزەن جاعالاۋلارىندا «تۇسىنىكسىز ءھام تۇسىنىكتى» جازۋلاردى كوزىڭىز شالدى ما؟ تاريحي ورىندار, مادەني وشاقتار, تاۋ-تاس, جارتاستارداعى الاباجاق جازۋلاردى كورگەندە ەلىمىزدەگى ءۆانداليزمنىڭ راسىندا ءورشىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى.
ءوز اتىن ءوزى قابىرعالارعا ادەمىلەپ جازىپ كەتەتىن «ونەردى» الەم گراففيتي دەپ اتايدى. قازىر ءبىزدىڭ ەلدە سول گراففيتي دەرتى اسقىنىپ, قوعامدىق ورىنداردى شيماي-شاتپاققا تولتىرىپ جاتقان جوق پا؟ جەر الەمدى «الاباجاق تۋىندىلارعا» تولتىرعان «گراففيتيشىلەرگە» قالاي شەكتەۋ قويۋ كەرەك؟ رۇقساتسىز گراففيتي سىزۋدى ۆانداليزمگە بالاۋعا بولا ما؟ قابىرعاعا ءتۇرلى جازۋلاردى جازىپ كەتەتىندەردى زاڭ اياسىندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى تاقىرىپتا سويلەپ, ءۆانداليزمنىڭ تەرىس سالدارىنا توقتالدى.
2024 جىلدىڭ مامىر ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى قابىلداندى. سول زاڭ اياسىندا ۆانداليزمگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك قاتايدى. جاڭا زاڭ تالابىنا سايكەس قوعامدىق ساناعا كەرى اسەر ەتەتىن جازۋلار جازىپ, سۋرەتتەر سالىپ نەمەسە وزگە دە ارەكەتتەر جاساعان ازاماتتار 50-دەن 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل تولەۋ, 160 ساعاتتان 600 ساعاتقا دەيىن قارا جۇمىسقا جەگۋ جازالارىنا كەسۋ كوزدەلگەن. ءتىپتى سوت ۆانداليزم ارەكەتى ءۇشىن كۇدىكتىنى 40 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋعا قۇقىلى.
گراففيتي – ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى لەكسيكونىمىزدا جوق ءسوز. دەسە دە, اتالعان ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنى «گرافتيو» سوزىنەن, ياعني «تىرناۋ, قاشاۋ» دەگەن ۇعىمنان شىعادى. تاريحي انىقتامالىقتار بۇل ءۇردىستىڭ باستاۋىن ريمدىك جەراستى مازارلارىنداعى جازۋلارى مەن «پومپەي گراففيتيىنەن» باستاپتى. ال مۇسىلمان الەمىنە تۇرىكتىڭ سۋرەتشىسى ارا گۋلەر اكەلىپتى-ءمىس. ول 1956 جىلى ىستانبۇلدىڭ ءبىر عيماراتىنىڭ قابىرعاسىنا «اللاھ» دەگەن ءسوزدى قاشاپ جازىپتى. عالىمدار گراففيتيدى «كوشە سۋرەت ونەرى» دەپ باعالاعان.
كوشەگە گراففيتي جازۋ 1960 جىلدارى نيۋ-يوركتە قارقىندى دامىعان. سول ءبىر جىلدارى گراففيتي سىزعىش دەمەتريۆستىڭ (جاسىرىن اتى تاكى) مانحەتتەننىڭ جەراستى وتكەلدەرى مەن قابىرعالارىنا جازعان تۋىندىلارىنا تولىپ كەتكەن. ول تۋىندىلارىندا ءوزى تۇراتىن ءۇيدىڭ مەكەنجايىن جازۋدان باستاعان. سول كەزدىڭ وزىندە دەمەتريۆستىڭ تۋىندىلارىنا قارسىلىق تانىتۋ باستالىپتى. دەسە دە, مۇنان كەيىن گراففيتي تاريحىنا ارنالعان كىتاپتار جازىلىپ, ءتىپتى «ستيل» اتتى دەرەكتى فيلم تۇسىرىلگەن. مۇنى كورگەن جاستار وزدەرى تۇراتىن قالالارعا قولتاڭبالارىن قالدىرۋ ماقساتىندا ىزدەنە باستايدى. بۇل, بىرىنشىدەن, زاماناۋي مودا, ەكىنشىدەن, تانىمالدىققا جەتكىزەر توتە جول سەكىلدى كورىنەدى ولارعا. وسى توتە جول الەمدەگى ۆانداليزم دەرتىنىڭ اسقىنۋىنا اكەلگەن.
ارينە, زاماناۋي مودا دا وزگەرەدى. گراففيتي سالۋ ەۋروپا مەن امەريكاعا تاڭ بولۋدان قالعان كەزدە عانا رەسەيدە قوزعالىس پايدا بولدى. ياعني باتىستا قابىرعا مەن كەرەگە قالماعان سوڭ, گراففيتي سىزۋ كسرو-نىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. بۇل 80-جىلداردىڭ شاماسى بولاتىن. بار بولعانى ون جىلدىڭ ىشىندە گراففيتي جازۋدى مەڭگەرگەن جۇزدەگەن كاماندالار شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە Moby Crew, BFG Team, Uptown Moscow Crew, Depict Crew, SPP Crew, STC, GZ Crew «Solid Line» سەكىلدىلەرى الەمگە تانىلىپ ۇلگەردى. ءبىر كەزدەرى بور مەن كومىرمەن سىزىلاتىن جازبالاردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىنشىلىگى دە ارتا ءتۇستى. ال قازاقستانعا قابىرعالاردى شيمايلاعىشتار 90-جىلدارى كەلگەن.
بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءۆانداليزمنىڭ بۇل تۇرىمەن زاڭ اياسىندا كۇرەسەدى. ماسەلەن, الەمدەگى ءتارتىپ پەن زاڭ سالتانات قۇرعان ەلدەردىڭ ءبىرى – سينگاپۋر. بۇل مەملەكەت گراففيتيگە قاتاڭ تىيىم سالىپ, زاڭ بۇزعاندارعا ايىپپۇل سالادى. سونىمەن قاتار ۆانداليزممەن بىرنەشە مارتە ءىستى بولعانداردىڭ تۇرمەگە قامالۋى نەمەسە تاياقپەن جازالانۋى مۇمكىن. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى گراففيتيدى يسلامدىق قۇندىلىقتار مەن زاڭدارعا قايشى ارەكەت ساناپ, زاڭ بۇزعانداردى اۋىر جازالايدى. قىتاي ەلىندە ساياسي نەمەسە ۇكىمەتكە قارسى باعىتتالعان گراففيتي ءۇشىن اۋىر جازالار قاراستىرىلعان. تۇرىكمەنستاندا, يران, قاتار سەكىلدى مەملەكەتتەردە قوعامدىق ورىندارعا گراففيتي سالۋ زاڭسىز بولىپ سانالادى. ياعني گراففيتيگە ءار ەلدىڭ مادەنيەتى مەن زاڭدارىنا بايلانىستى شەكتەۋلەر قويىلعانىن بايقاۋعا بولادى. ال بىزدە شە؟
وتكەن جىلدارى ءبىر توپ بەلسەندى ەرىكتى كوكشەتاۋداعى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىن الاباجاق جازۋلاردان تازالاپ شىقتى. بۋرابايدىڭ تابيعي تاماشاسى «جۇمباقتاس» پەن «كەمپىرتاس» جارتاسىنداعى جازۋلاردى كورگەندە جۇرەگىڭ اۋىرادى. ەلىمىزدەگى تاريحي-مادەني مەكەندەرگە سۋرەت سالىپ, اتىن جازىپ كەتەتىندەر بۋرابايمەن شەكتەلمەيدى. ءوز اتىن بارلىق جەرگە قاشايتىندار تۋرالى دەرەكتەر «تامعالى تاس», «شارىن», «كولساي» سەكىلدى بارلىق وڭىردە بار. ءتىپتى اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ ولەڭتى اۋىلى اۋماعىنداعى كوبەيتۇزدىڭ ورتاسىنا كولىكپەن كىرىپ, تۇزىن ۇرلاۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا دا تاريحي شاتقالدى بۇلدىرگەن بۇزاقىلاردىڭ ارەكەتى سەكىلدى ۆانداليزم تۇرلەرىن ءبىر ماقالا اياسىندا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنىڭ سىرتىندا گراففيتيشىلەر قاراپايىم تۇرعىن ۇيلەردەگى جەدەلساتىلاردى دا ءبۇلدىرىپ, جول بەلگىلەرى مەن تاقتايشالارعا دەيىن الاباجاق جازۋ جازىپ كەتەتىنى بارشاعا ايان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جۋرناليستەر كۇنىندەگى سوزىندە دە تاريحي-مادەني مۇرالارعا زيان كەلتىرۋ, ەسكەرتكىشتەردى قورلاۋ سياقتى كەلەڭسىز ارەكەتتەردى زاڭمەن عانا جازالانىپ قويماي, قوعام تاراپىنان دا ايىپتالۋعا ءتيىس ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى. دەمەك ءبىز پرەزيدەنت ايتقانداي كەز كەلگەن جەرگە گراففيتي سىزىپ كەتەتىندەردى قوعام تاراپىنان ايىپتالۋعا ءتيىس كەلەڭسىز ارەكەت دەپ تانۋىمىز كەرەك. ءۆانداليزمنىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ زاڭ اياسىندا جازالانۋىنا ءبارىمىز مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز.