ادەتتە رەسمي جۇمىسپەن قامتۋدى كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەر ۇيىمنىڭ تازا كىرىسىن تومەندەتەتىن قوسىمشا شىعىن رەتىندە قابىلدايدى. تاجىريبە مۇنداي جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەك قاتىناسىندا ءوز ەرەجەلەرىن ورناتاتىنىن كورسەتىپ وتىر. سول تۇرعىدا ەلىمىزدە ەنگىزىلىپ جاتقان جوسىقسىز جۇمىس بەرۋشىلەر ءتىزىلىمى ەڭبەكشى مۇددەسىن قورعاۋدىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋىنا قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋدىڭ, سالا كودەكسىن بۇزۋ جايتتارىن جاريا ەتۋدىڭ سەنىمدى قۇرالى بولماق.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى دەرەگىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى 300-گە جۋىق كاسىپورىننىڭ جالاقىعا قاتىستى بەرەشەگى انىقتالىپ, 19 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەردىڭ قولىنا جالپى سوماسى 4,4 ميلليارد تەڭگە تيمەگەن. سونداي-اق تەكسەرۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ۇيىمداردا 7,5 مىڭنان استام ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلعانى بەلگىلى بولدى. بۇل ساندار تەك رەسمي دەرەكتەردى كورسەتەتىنىن ەسكەرسەك, ناقتى ستاتيستيكا ودان دا كۇرمەۋلى بولۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسىپ, ازاماتتاردىڭ جۇمىستاعى ادىلەتسىزدىككە, جوعارى تاريفتەرگە, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسىنىڭ بۇزىلۋىنا, تاعى باسقا پروبلەمالارعا قاتىستى وتىنىشتەرىن قاراۋمەن بەلسەندى اينالىسىپ جۇرگەن «ادىلدىك جانە وركەندەۋ» قوعامدىق قورىنىڭ مالىمەتىنشە, جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان نەگىزىنەن جالاقىنى تولەمەۋ نەمەسە كەشىكتىرۋ سىندى بۇزۋشىلىقتار ءجيى كەزدەسەدى (ارىزداردىڭ شامامەن جارتىسى, ياعني 42 پايىزى). سول سەكىلدى دەكرەتتىك, دەمالىس, باسقا دا جاردەماقىلاردى كەشىكتىرۋ نەمەسە تولەۋدەن باس تارتۋ فاكتىلەرى دە توقتار ەمەس. ءبىر عانا قاراشا ايىندا قورعا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۋادەسىنە يلانىپ, اۋا قارماپ قالعان 200-گە تارتا ادام جۇگىنگەن.
وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە العاش رەت ىسكە قوسىلىپ وتىرعان جوسىقسىز جۇمىس بەرۋشىلەر ءتىزىلىمىنىڭ ءمانى – قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك قۇقىعىن جۇيەلى تۇردە بۇزاتىن ۇيىمداردى ارنايى مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىپ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋعا جاۋاپكەرشىلىگىن تالاپ ەتۋ. جوسىقسىز جۇمىس بەرۋشىنى نىساناعا الىپ وتىرعان قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جاڭا قۇرالى العاشقى ءتىزىمدى قازىردىڭ وزىندە جاريالاۋعا نيەتتى. «قارا تىزىمگە» جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك كودەكسىنىڭ 22-بابىندا قاراستىرىلعان قۇقىعىن بۇزعان كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى كىرۋى مۇمكىن. وعان جالاقىنىڭ كەشىكتىرىلۋى, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسىن ساقتاماۋ, جۇمىس توقتاپ تۇرعانى ءۇشىن اقى تولەۋدەن باس تارتۋ, تولەنەتىن ەڭبەك دەمالىسىن بەرمەۋ, جۇمىستان زاڭسىز شىعارۋ سىندى جاعدايلار سەبەپ بولا الادى. قولىندا ەڭبەك شارتى بولماعان جاعدايدا دا جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك كودەكسىندە قاراستىرىلعان قۇقىقتارى بار. ەڭبەك قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى جايلى اقپاراتتى جۇمىسكەر, ۇجىم, باق, بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, كاسىپوداقتار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, وقيعا كۋاگەرى دە ۇسىنا الادى. ءسويتىپ, ەڭبەكشى قۇقىعىن اياقاستى ەتكەن كومپانيانىڭ اتاۋى مەن جەتەكشىلەرىن ءدۇيىم ەل بىلەتىن بولادى.
«ادىلدىك جانە وركەندەۋ» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى دانا رىسمۇحامەدوۆانىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي قۇرالدىڭ تيىمدىلىگى ەڭبەك قۇقىعى بۇزىلعان جۇمىسشىلار مەن وسى ماسەلەگە بەيجاي قارامايتىن ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى. قازىرگى ۋاقىتتا قور ءار وڭىردە سالالىق, اۋماقتىق, جەرگىلىكتى كاسىپوداقتارمەن مەموراندۋمدار جاساعان. «رەەستر – جاي عانا ءتىزىم ەمەس, جۇمىسشى قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىگى. الەۋمەتتىك ادىلدىكتى كوزدەيتىن باستاما ءار ادامنىڭ ەڭبەگى باعالاناتىن قوعام قۇرۋ, قۇقىقتىق مادەنيەتتى نىعايتۋ جولىنداعى قادام بولارىنا سەنەمىز», دەيدى ول.
ءتىزىلىمنىڭ اشىقتىعى مەن ونداعى اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى ەڭبەك نارىعىنىڭ تازارۋىنا ىقپال ەتەدى. مىسالى, ونى جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن ۇمىتكەرلەر بەدەلى ناشار ۇيىمداردان اۋلاق بولۋ ءۇشىن, مەملەكەتتىك ورگاندار ەڭبەك ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن قولدانا الادى. جۇمىسكەر ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا ۇيرەنسە, بيزنەس ادال نارىقتىق ورتا قۇرۋعا ۇمتىلادى.
دەسەك تە, بۇل قۇرال ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋ جاعدايلارىمەن كۇرەستە ءتيىمدى بولسىن دەسەك, ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت. ايتالىق, مەكەمەنى تىزىلىمگە ەنگىزۋ بارىسىندا ەڭبەك ينسپەكتسيالارىنىڭ جەتكىلىكسىز ءىس-قيمىلى, جۇمىس بەرۋشىگە ىقپالدى ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ سالىنباۋى ونىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتۋى ىقتيمال. ياعني كەلەشەكتە ءتىزىلىم فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋگە, ونىڭ تەحنولوگيالىق بازاسىن جاقسارتۋعا, بارلىق مۇددەلى تاراپتار ءۇشىن قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا دەن قويىلعانى دۇرىس. ونىڭ قاتارىندا تىزىلىمگە ەنگىزىلگەن كاسىپورىندار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپوداقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتۋ, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ سىندى كەشەندى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرتۇتاس قامتىلعانى ماڭىزدى.