بيىل زەردەلى عالىم, قوعام قايراتكەرى, ءبىرتۋار تۇلعا ەبىنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى. تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ ەل دەپ سىڭىرگەن ەڭبەگى, عىلىم ءۇشىن اتقارعان جۇمىسى ءالى دە رۋحاني ازىق, التىن قازىق. سونداي-اق وسى جىلى تۇركىتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اۋەلبەك كوڭىراتباەۆتىڭ تۋعانىنا – 120 جىل, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تۋعانىنا – 110 جىل جانە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءتىلشى شورا سارىباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى.
ءبىرتۋار بوكەتوۆ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعىنان كەيىن قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىندە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, ابىرويلى قىزمەت اتقارعانى ەل-جۇرت اراسىندا اڭىز رەتىندە تارادى.
ۋنيۆەرسيتەت 1972 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بەلگىلى قازاق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە اشىلىپ, ونىڭ العاشقى رەكتورى بولىپ ەبىنەي ارىستان ۇلى تاعايىندالعان ەدى. بىردەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساقتاپ, عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتتى. بىلگىر باسشى اسىرەسە حيميا مەن مەتاللۋرگيا سالاسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ايانباي ەڭبەگىن ءسىڭىردى. 1991 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە ە.ا.بوكەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. قازىر «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسىن الىپ, ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وزىق ءبىلىم ورداسى اتانۋىنىڭ تۇپكى تەرەڭىندە العاشقى رەكتوردىڭ ەرەن ەڭبەگى جاتىر.
اكادەميكتىڭ نەگىزگى دەگەن عىلىمي باعىتى حيميا مەن مەتاللۋرگيا, ياعني تاۋ-كەن ءوندىرىسى ەدى. ماسەلەن, حالكوگەندەر مەن حالكوگەنيدتەردىڭ حيمياسى مەن تەحنولوگياسى, ءتۇستى جانە سيرەك مەتالداردىڭ گيدرومەتاللۋرگياسى, مىستىڭ, حالكوگەندەردىڭ جانە حالكوگەنيدتەردىڭ ەلەكتروحيمياسى, فوسفورلى ءشيىزاتتاردى وڭدەۋ, ورتالىق قازاقستاننىڭ مارگانەتس كەندەرىن وڭدەۋ جانە مارگانەتس شلاكتارىن فيزيكا-حيميالىق زەرتتەۋ, مىشياك جانە ونىڭ قوسىلىستارىنىڭ حيمياسى مەن مەتاللۋرگياسى, ءتۇستى مەتاللۋرگياداعى سوربتسيالىق-ەكستراكتسيالىق ۇدەرىستەر جونىندە عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. بۇلاردىڭ دەنى ءوندىرىس تاجىريبەسىنە ەنىپ, كادەگە جارادى.
حيميالىق-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىندا ول عالىمداردىڭ يگىلىگىنە ءتۇرلى-ءتۇستى, سيرەك جانە بىتىراڭقى مەتالدار زەرتحاناسىن اشتى. ءوزى سوندا جەتەكشىلىك ەتكەن تۇستا موليبدەن, ۆولفرام, سەلەن جانە تەللۋر ەلەمەنتتەرى بويىنشا كوپتەگەن زەرتتەۋىن جۇرگىزدى. 1965 جىلى شاحتا پەشتەرىندە تۇيىرشىكتەلگەن كونتسەنتراتتاردى كۇشەيتكىش كۇيدىرۋدەن وتكىزۋ ءۇردىسىن العاش ەنگىزگەنىن دە ەل ۇمىتا قويعان. وسى ءبىر تاۋداي ەڭبەگى ەلەنىپ, 1969 جىلى ەبىنەي ارىستان ۇلى كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنگەن ەدى.
اكادەميك ارىستان ۇلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ انورگانيكالىق حيميا كافەدراسىن اشىپ, كەيىنىرەك فيزيكالىق حيميا كافەدراسىن قۇرىپ, ءوزى باسقارىپ, ءوزى قاناتتاندىرعان حيميا-مەتاللۋرگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن, قاراعاندى ءوندىرىس ايماعىنداعى ءىرى-ءىرى ونەركاسىپ ورىندارىمەن عىلىمي ءارى ىسكەرلىك بايلانىسىن ۇزگەن جوق.
عالىم-ەنتسيكلوپەديست ەلدەگى عىلىمي تانىمنىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ, تەوريالىق جانە تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەرىمەن حيميا عىلىمى مەن ونەركاسىبىنىڭ جەتىستىككە جەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزىپ قانا قويماي, عىلىمي مەكتەپ قۇردى. بىرنەشە ءىزباسار شاكىرتتەرىنە جول اشتى. رەكتور كەزىندە جۇمىس ۋاقىتىندا مۇلدەم مۇمكىندىك بولماي, شاكىرتتەرىمەن تاڭعى ساعات جەتىدە, كەيدە كەشكى توعىزدا ۇيىندەگى كابينەتىندە عىلىمي جۇمىسىن تالقىلايتىن. عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ بارلىق تالاپقا ساي جازىلۋىنا اسا ءمان بەرەتىن. مەتاللۋرگيا جانە حيميا سالاسىنداعى بارلىق ەرەجەلەردى, زاڭدىلىقتاردى, ماتەماتيكالىق تەڭدەۋلەردى, باسقا دا نەگىزگى مالىمەتتەردى تۇگەل دەرلىك جاتقا سوعاتىن قابىلەتىن كوپشىلىك ءالى ايتادى. جۇمىستان ءبىر ءسات باس الىپ, شاكىرتتەرىنە ءوزىنىڭ ادەبي جازبالارى مەن اۋدارمالارىن وقىپ بەرەتىن. ءتىپتى دەمالىس كۇندەرى اسپيرانتتار جاتاقحاناسىنا ارنايى بارىپ, اڭگىمەلەسىپ, تۇرمىستارىمەن تانىسىپ, قينالعان جاعدايدا جاردەم بەرە ءجۇرىپتى.
اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ەبىنەي زامانداسى تۋرالى مىناداي وي ءبىلدىرىپتى: «ەۆنەي جاس كەزىنەن ەكى ءتىلدى جەتىك بىلگەن, الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتۋدى كوزدەيتىن, ءسوز بەن ءىستىڭ ادامى. «اباي جولى» ەۆنەيدىڭ سۇيىكتى كىتابى بولدى, عالىم-جازۋشى مۇحتار Əۋەزوۆتى بارلىق əدەبيەتشى قاۋىمىنىڭ اعاسى عانا ەمەس, ۇستازى دەپ تانىدى. اكادەميك بوكەتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل-سەلەنگە دەگەن ماحابباتى ولەڭگە دەگەن ماحابباتىمەن پارا-پار, ونىڭ ءبىرتۇتاس تۇلعاسىنىڭ قۇپياسى دəل وسىندا ەدى…».
راس, قالامگەرلىگىن دە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ورىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعىن شەبەر اۋدارعان ادەبيەتشى. سىنشى. جازۋشى. مۇنىسى باسقا ماقالاعا ارقاۋ.
وتكەن جىلى ء«بىرتۋار بوكەتوۆ» دەرەكتى رومان-ەسسە كىتابى بوكەتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاحاناسىنان 1000 دانامەن باسىلىپ شىقتى. ستۋدەنت كەزىندە عالىمنان ءدارىس تىڭداپ, ومىرلىك تاعىلىم العان شاكىرتى, سول ۇستازىنىڭ ۇلاعاتتى دا شەرمەندە ومىرىنە تاعدىر جازۋىمەن كۋا بولعان ينجەنەر-جازۋشى مەدەۋ سارسەكە دارىندى عالىم ءھام كورنەكتى قالامگەردىڭ عۇمىر جولىن وزىنە ءمالىم دەرەكتەر مەن الۋان وقيعالار ارقىلى قايىرا جاڭعىرتتى.
اتىن يەمدەنگەن ءبىلىم ورداسى اكادەميك ەسىمىن ءاردايىم ارداقتاپ كەلەدى. الداعى 100 جىلدىعىنا وراي بىرنەشە يگىلىكتى ءىس-شارانى جوسپارلاپ وتىر ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى.
قاراعاندى وبلىسى