زاڭ ۇستەمدىك قۇرعان, ازاماتتىق قاۋىپسىزدىك باستى تالاپ ەتىلگەن قوعامدا جاستار قۇقىقتىق تۇرعىدا ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا دا مالىمدەدى. سونىمەن, قازىرگى جاستار ءوز قۇقىن قانشالىقتى بىلەدى؟
ماسەلەنىڭ ءمانىن ستاتيستيكالىق ساندارمەن سويلەتىپ كورەلىك. Qamqor.gov.kz دەرەگىنە كوز سالساق, بيىل 9 ايدا كامەلەتكە تولماعاندار كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 3-4 قىلمىس جاساپ وتىرعان. ونىڭ 47-ءسى دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋمەن اياقتالعان كورىنەدى. ال باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, العاشقى توعىز ايدا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس ۇلىتاۋدا – 77,8%, استانادا – 54,3%, پاۆلوداردا – 50%, اتىراۋدا – 38,9%, سولتۇستىك قازاقستاندا – 16,7%, الماتىدا – 14,6%, ماڭعىستاۋدا – 14,3%, شىمكەنتتە 13,6%-عا ارتا تۇسكەن.
كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا, اسىرەسە ۇرلىق, توناۋ, بۇزاقىلىق, الاياقتىق, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرۋ كوبەيگەن. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەر ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەگە, كەلەشەگىمىزگە جاعىمسىز اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ال جاستار بولسا, كوبىنە ءوز ءىسىنىڭ قايدا اپارىپ سوعارىنان حابارسىز بولادى. بۇل قۇقىق جاعىنان ساۋاتى جوق دەگەندى بىلدىرەدى.
تاياۋدا عانا ەلوردادا «ەسىرتكىسىز بولاشاق» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وتىرىستا ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن نەگىزسىز سوتتالعان جاستاردىڭ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جيىندا اتا-انالار جاستاردىڭ بىلمەستىكپەن نەمەسە قىسىم كورىپ, ەسىرتكى بيزنەسىنە ارالاسىپ, ۇزاق مەرزىمگە سوتتالىپ جاتقانىن ايتىپ, مەملەكەت پەن قوعامنان ادىلەتتى تالاپ ەتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ ناعىز ۇيىمداستىرۋشىلارى زاڭنان تىس قالىپ, قىلمىستىق جۇيەنىڭ اۋىرتپالىعىن جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار كوتەرىپ وتىر. سول ءىس-شارادا بوي كورسەتكەن زاڭگەرلەر دە قازىرگى زاڭنامادا جاستارعا قاتىستى ادىلدىككە جەتۋ ءۇشىن بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت دەيدى. ياعني ءبىرىنشى رەت قىلمىس جاساعاندارعا قاتىستى گۋمانيستىك كوزقاراس پەن كەشىرىم ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. وسىلايشا, جاستاردىڭ بولاشاعىن ساقتاپ, ولارعا ەكىنشى مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى ورتاعا تاستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ زاڭدى دۇرىس تۇسىنۋىنە, ولاردى قىلمىستىق ارەكەتتەردەن قورعاۋعا باعىتتالعان دەپ ءتۇسىندىردى.
ىزىنشە 22 قاراشادا ماجىلىستەگى «Amanat» فراكتسياسىنىڭ جيىنىندا پارتيا توراعاسى ەرلان قوشانوۆ العاش رەت قىلمىس جاساعان ەسىرتكى كۋرەرلەرىنىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
«بۇگىندە ەسىرتكى قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعان 4 مىڭنان اسا ادامنىڭ 1 300-گە جۋىعى – ەسىرتكى جاسىرۋشىلار. ولاردىڭ اراسىندا ءجاسوسپىرىم بالالار, قارجى قىسپاعىنا ىلىككەن جاستار كوپ. اتالعانداردىڭ الدى 10 جىلدان كوپ باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ وتىر. شىنىندا, ولاردى وسى زاڭسىز ىسكە تارتقان ەسىرتكى وندىرۋشىلەر مەن «زاكلادچيك» جەتكىزۋشىلەردىڭ جازاسى پارا-پار ەمەس. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ولاردىڭ ارقايسىسىن بولەك قاراپ, جازالارىنىڭ دەڭگەيىن زاڭ جوباسىنىڭ ەكىنشى وقىلىمىنا دەيىن قاراستىرۋ قاجەت», دەدى پارتيا توراعاسى.
بۇل رەتتە ول حالىق اراسىندا, اسىرەسە جاستار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى ايتارلىقتاي «اقساپ» تۇرعانىن العا تارتتى.
«جاس ازاماتتار جەڭىل جولمەن اقشا تابۋدى ويلاپ, تاعدىرىنا بالتا شابادى. ولار ەسىرتكى تاراتقانى, «زاكلادكا» جاسىرعانى ءۇشىن 10 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ قاۋپى بار ەكەنىن بىلمەي, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنا تۇسەدى. وتكەن اپتا باسىندا «زاكلادكا» دەرەكتى ءفيلمى جارىققا شىقتى. ونى وسى ۋاقىت ارالىعىندا ميلليونداعان ادام تاماشالادى. مۇنداي فيلمدەر مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, ۋنيۆەرسيتەتتەردە كورسەتىلىپ, ەسىرتكىنىڭ قاۋپىن ەسكەرتۋ كەرەك. «مەكتەپتەن ۇنەمدەگەندەر تۇرمە تۇرعىزادى» دەپ بەكەر ايتىلماعان. بۇتىندەي ءبىر ۇرپاقتىڭ شىڭىراۋعا قۇلاۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى», دەدى ە.قوشانوۆ.
ەندىگى كوكەيدى تەسكەن مىنا ءبىر ساۋالدار: جاستار قىلمىسقا نەلىكتەن بارادى, بۇلاي زاڭبۇزۋشىلىققا ەرتە ارالاسۋعا قانداي فاكتورلار سەبەپ؟ سۇراققا جاۋاپ تا سان قيلى. بيلىك مىنبەرىندەگىلەر وتباسىنداعى تاربيەنى, وسكەن ورتاسىن ءسوز ەتسە, ءبىلىم وشاعىنداعىلار جانۇياداعى الەۋمەتتىك احۋالدى العا تارتادى. ال اتا-انالار بولسا, قۇقىقتىق مادەنيەت قوعامدا قاجەت دەڭگەيدە ناسيحاتتالىپ وتىرعان جوق دەگەنگە سايادى. نەگىزى بۇل ماسەلەدە ناقتى سەبەبىن تاپ باسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق مىنا فاكتورلاردى ەسەپكە الۋ كەرەك سىڭايلى. بىرىنشىدەن, ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعداي. ياعني جۇمىسسىزدىق پەن كەدەيلىك تۇرمىستان قاجىپ جۇرگەن ازاماتتاردى قىلمىسقا يتەرمەلەۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋى. ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ ءبىلىم ۇيىمدارىندا «قۇقىق نەگىزدەرى» اتتى ءپاننىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن كوپ ەكەنىن جەتكىزگەن ەدى. ونىڭ باعدارلاماسىن قايتا جاساپ, بالالار ومىردە بەتپە-بەت كەلەتىن جايتتار مەن ومىردەن الىنعان ناقتى كەيستەرگە سۇيەنىپ وقىتۋدى ۇسىنىپ, ساۋال جولداعان-دى. ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك ورتا. وتباسىدا زورلىق-زومبىلىق كورگەن, قانداي دا ءبىر پسيحولوگيالىق قىسىمعا ۇشىراعان جاسوسپىرىمدەر قوعامعا بەيىمدەلە الماي جاتادى. ءتىپتى كەيبىرى اگرەسسياعا ءجيى بوي الدىرادى. ەموتسياسىن سىرتقا شىعارا المايتىندار ءوزىن كەرەكسىز سەزىنىپ, قاجىپ, اقىر اياعى سۋيتسيدكە بارادى.
قوعام قايراتكەرى شەرحان مۇرتازانىڭ «زاڭ – مەملەكەتتىڭ توعىز قابات تور كوزدى ساۋىتى» دەگەنىندەي, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءار ازاماتى قۇقىقتىق تۇرعىدا ساۋاتتى بولۋعا ۇمتىلۋى قاجەت. الايدا جوعارىدا اتالعان سەبەپتەردى بايقاپ قاراساق, ءبارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. كوپتەگەن ەل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋدا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە يەك ارتادى. بىزگە دە وسىنداي ساراپتامالىق قۇجاتتار كەرەك-اق.