مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى بىرەگەي جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى ەكەنىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل باعىتتا قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. راسى كەرەك, ەل اۋماعىنداعى جىرتقىش قۇستاردىڭ سانى ءبىر كەزدەرى كۇرت كەمىپ كەتتى. قىزىل كىتاپقا ەنگەنى بار, ەنبەگەنى بار, قاسكويلەر قىزىعىن كورىپ باقتى. قازىردە مۇنداي قۇستار مەملەكەت قاراۋىنا الىنعان. سارىشاعان تەمىرجول ستانساسىنان 8 شاقىرىم جەردەگى «سامۇرىق» جىرتقىش قۇستاردى ءوسىرۋ, مونيتورينگىلەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعى ارقا كوگىندەگى جىرتقىش قۇستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن امان ساقتاپ, سامعاتىپ تۇر.
«سامۇرىق» جىرتقىش قۇستاردى ءوسىرۋ, مونيتورينگىلەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعى ۇيىمىنىڭ باستاماشىسى – «ميديا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى. 2019 جىلى قۇرىلعان ۇيىمنىڭ جالپى اۋماعى – 10 گا. بۇل ايماقتا بىرنەشە بلوك بار. العاشقى بلوگىندە قۇستاردىڭ بالاپاندارىنا ارنالعان قورشاۋ ورناتىلعان. سۇڭقار قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىن قالىپتى تەمپەراتۋرادا ساقتايتىن عيمارات, ازىق ساقتايتىن قويما ءوز جۇمىسىن جۇيەلى اتقارىپ تۇر. ورتالىقتا قىزمەت ەتەتىن ماماندارعا ارنايى ءۇي دە سالىنعان.
بۇگىندە ورتالىقتىڭ قاراۋىندا 105 سۇڭقار, 6 اقسۇڭقار قۇس بار. ولار 2021 جىلى «Cites» ۇلتتىق اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ رۇقساتىمەن قاتار مەملەكەتىنەن اتالىق سۇڭقاردىڭ 37 بالاپانىن, انالىقتىڭ 20 بالاپانىن اكەلگەن ەدى. سونىمەن قوسا سول جىلى الماتىنىڭ زووباعىنان 5 سۇڭقار بالاپاندى قاتارعا قوسقان. ورتالىق قىزمەتكەرلەرى بيىل تاعى دا قاتاردان 43 سۇڭقار, 6 اقسۇڭقار قۇس الىپتى.
مۇنداي جاراتىلىسى اسا نازىك قۇستاردىڭ كۇتىمىنە ەرەكشە بىلىكتىلىك كەرەك. ورتالىقتىڭ بۇل باعىتىنداعى شارۋالارى ولجاسىز ەمەس. ەكى مامان رەسەيدەگى «حولزان» اتتى جىرتقىش قۇستار ورتالىعىندا ءبىر اي تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلدى. تاعى ءبىر مامان بىرىككەن اراب امىرلىگىندەگى جىرتقىش قۇستاردىڭ باس ۆەتەرينارلىق گوسپيتالىندە تاجىريبەسىن جەتىلدىردى. قازىر قۇستاردى قاداعالاۋمەن تىكەلەي وسى ماماندار اينالىسادى.
ورتالىق قىزمەتكەرلەرى جارالانعان جىرتقىش قۇستاردى ەمدەپ الادى. مۇندا تەكتى قۇستاردىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەيتىن ارنايى زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. زەرتحانادان جىرتقىشتاردىڭ پوپۋلياتسياسىنا قاتىستى وزگەرىستەر مەن قۇبىلىستاردى انىقتاۋعا ابدەن بولادى. ءسويتىپ, ارقاداعى جابايى تابيعاتتى زەرتتەيتىن ماماندار شوعىرى قالىپتاسىپ كەلەدى.
سۇڭقارلاردىڭ ازىعىنا كەلەتىن بولساق, كوبىنە تاۋىق, بودەنە, قويان ەتىن جەيدى. ولاردىڭ اس مازىرىندە 4-5 ايلىق جاس تاۋىق تا بار. ورتالىق ديرەكتورىنىڭ عىلىم جانە مونيتورينگ ورىنباسارى شاميل ءشارىپوۆ جىرتقىش قۇستارعا كوبىنە بودەنەنىڭ ەتىن بەرەمىز دەيدى.
– قۇستاردى فابريكادان تىرىدەي دە, مۇزداتىلعان قالپىندا دا جەتكىزەمىز. ولاردى ارنايى گەرمەتيكالىق قاپتامالارعا سالىپ تاسىمالدايمىز. نەگىزى قۇستار بودەنە ەتىمەن قورەكتەنگەنى ءجون. بودەنە ەتىن بەرمەس بۇرىن قاناتى مەن اياقتارىن الىپ تاستايمىز. ال بالاپان قۇستارعا مىندەتتى تۇردە ىشەگىن تازالاپ بەرەمىز. باۋىر, جۇرەك, تەرى مەن قاۋىرسىنىن جەيدى. سۇڭقارلاردىڭ وزىنە تەرى, باۋىر, ازداپ قۇس مايى قاجەت. بۇل قورەك قۇستاردىڭ تەرىلەرى مەن قاۋىرسىندارىن قاتايتۋعا سەپ. كۇندە ولاردىڭ ازىعىنا دارۋمەن سەبەمىز. سۇڭقارلاردىڭ ازىعىنا ءبىر تامشى بالىق مايىن قوسامىز. ءار سۇڭقارعا اپتاسىنا ءۇش رەت جۇمىرتقانىڭ سارىسىن بەرەمىز. تەكتى قۇستارعا بەرىلەتىن ازىق ءتۇرى مىنە, وسىنداي. ساپالى ازىقتىڭ قۇستاردىڭ اعزاسىنا جاقسى اسەرى بار, – دەيدى ش.ءشارىپوۆ.
تاۋىق ەتى ايىنا ەكى رەت قاراعاندى قۇس فابريكاسىنان, بودەنە ەتى الماتى قالاسىنداعى قۇس فابريكاسىنان جەتكىزىلەدى. قاراعاندىدان ايىنا 500-600 كيلو ەت اكەلىنەدى. ازىقتىڭ بارلىعى توڭازىتقىشى بار كامەرادا ساقتالادى. قوياندار جەكە فەرمالاردان ساتىپ الىنادى. كەلەر جىلى ورتالىق اۋماعىندا تىشقان ءتارىزدى كەمىرگىشتەردى وسىرۋگە ارنالعان ۆيۆاريلىك عيمارات ىسكە قوسىلادى.
ورتالىق ديرەكتورى ورىنباسارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كەيىنگى 70 جىلدا الەمدە سۇڭقار قۇسقا دەگەن سۇرانىس جوعارى. اسىرەسە پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى قۇس اۋكتسيوندارىندا جاقسى باعالانادى. كۋۆەيت, باحرەين, ساۋد ارابياسى ەلدەرىندە, ەلىمىزدەگى قۇسبەگىلەر تاراپىنان دا باپتالعان سۇڭقارلارعا سۇرانىس بايقالادى.
– ورتالىق اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان اڭشىلىق ءداستۇردى جانداندىرۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازاق حالقىنىڭ ساياتشىلىققا جانى قۇمار. استىنداعى اتىنا, باپتاعان تازى ءيتى مەن سۇڭقارىنا ەرەكشە ىقىلاسپەن قاراعان. اڭنىڭ سوڭىنان تازى جۇگىرتىپ, توبەسىنەن سۇڭقار ۇشىرعان ەلمىز. ورتالىقتاعى جىرتقىش قۇستاردىڭ سانى كوبەيگەن سوڭ ساياتشىلارعا ساتۋ مۇمكىندىگى دە پايدا بولادى. بۇل شارۋا قارجىدان بۇرىن ساياتشىلىققا دەم بەرەدى, – دەيدى ش.ءشارىپوۆ.
يا, سۇڭقار قۇستى ساقتاعان, كۇتىمىنە بارىن سالىپ باپتاعان ورتالىقتىڭ اتقارىپ جاتقان شارۋاسى ماقتاۋعا تۇرارلىق. توعىزىنشى تەرريتوريا اسپانىندا اقسۇڭقار قۇستار ساڭقىلداپ, سامعاپ ۇشار كۇن تۋسا, ونى قىزعىشتاي قورىپ, قىراعىلىق تانىتىپ وتىرعان ۇيىمنىڭ ەسەپسىز ەڭبەگىنىڭ ەش كەتپەگەنى بولىپ شىعادى.
قاراعاندى وبلىسى,
اقتوعاي اۋدانى,
سارىشاعان كەنتى